મહાભારત · અધ્યાય 11.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.25.1
काम्भोजं पश्य दुर्धर्षं काम्भोजास्तरणोचितम् ।
शयानमृषभस्कन्धं हतं पांसुषु माधव ॥ ११.२५.१ ॥
હે માધવ, કાંબોજરાજને જુઓ; તે દુર્ધર્ષ છે, કાંબોજના ગાલીચા માટે યોગ્ય છે. બળદ જેવા ખભાવાળો તે મરાયેલો ધૂળમાં પડ્યો છે.
11.25.2
अस्य क्षतजसन्दिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदुःखिता ॥ ११.२५.२ ॥
લોહીથી ખરડાયેલા, ચંદનથી લેપાયેલા તેના બે હાથ જોઈને, અતિ દુઃખી પત્ની દીનપણે વિલાપ કરે છે.
11.25.3
इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मां पुराऽजहात् ॥ ११.२५.३ ॥
આ તે બે હાથ છે, લોખંડના દંડ જેવા, ચંદનથી લેપાયેલા; પહેલાં જેમના આલિંગનમાં હું હતી, તેમણે મને પ્રેમથી ત્યજી ન હતી.
11.25.4
कां गतिं तु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर ।
दूरबन्धुरनाथा च वेपन्ती मधुरस्वरा ॥ ११.२५.४ ॥
હે જનેશ્વર, તારા વિના હું કઈ ગતિ પામીશ? બંધુઓથી દૂર, અનાથ, કંપતી, મધુર સ્વરવાળી હું.
11.25.5
आतपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स्रुजाम् ।
क्लान्तानामपि नारीणां जहाति श्रीर्न वै तनूः ॥ ११.२५.५ ॥
તડકામાં કરમાયેલી વિવિધ માળાઓની જેમ, થાકેલી સ્ત્રીઓના દેહને પણ શ્રી ત્યજતી નથી.
11.25.6
शयानमभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन ।
पश्य दीप्ताङ्गदयुतं प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ ११.२५.६ ॥
હે મધુસૂદન, ચારેબાજુ પડેલા વીર કલિંગરાજને જુઓ; ચમકતા બાજુબંધથી શોભતા, ધનુર્ધરોમાં અજોડ.
11.25.7
मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन ।
परिवार्य प्ररुदिता मागध्यः पश्य योषितः ॥ ११.२५.७ ॥
હે જનાર્દન, મગધોના અધિપતિ જયત્સેનને જુઓ; તેમને ઘેરીને મગધની સ્ત્રીઓ મોટેથી રડી રહી છે.
11.25.8
हरिणायतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन ।
मनः श्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे ॥ ११.२५.८ ॥
હે જનાર્દન, હરણ જેવી વિશાળ આંખો અને મધુર સ્વરવાળી સ્ત્રીઓનો આ વિલાપ મારું મન અને કાન હરી લે છે; જાણે મારું મન મોહિત થઈ રહ્યું છે.
11.25.9
प्रकीर्णवस्त्राभरणा रुदत्यः शोककर्शिताः ।
स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्यः शेरते भुवि ॥ ११.२५.९ ॥
વસ્ત્રો અને આભૂષણો વેરાઈ ગયાં છે; શોકથી ક્ષીણ થઈને રડતી મગધની સ્ત્રીઓ, જે સુંદર પથારીમાં સૂતી હતી, તે હવે ધરતી પર પડી છે.
11.25.10
कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम् ।
भर्तारं परिवार्यैताः पृथक्प्ररुदिताः स्त्रियः ॥ ११.२५.१० ॥
કોસલોના અધિપતિ, રાજકુમાર બૃહદ્બલને ઘેરીને જુદી જુદી મોટેથી રડતી આ સ્ત્રીઓને જુઓ.
11.25.11
अस्य गात्रगतान्बाणान्कार्ष्णिबाहुबलेरितान् ।
उद्धरन्त्यसुखाविष्टा मूर्च्छमानाः पुनः पुनः ॥ ११.२५.११ ॥
કૃષ્ણી (અર્જુન)ના ભુજબળથી છોડાયેલા, એના શરીરમાં ખૂંપેલા બાણોને, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને વારંવાર મૂર્છા પામતી આ સ્ત્રીઓ ખેંચી રહી છે.
11.25.12
आसां सर्वानवद्यानामातपेन परिश्रमात् ।
प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव ॥ ११.२५.१२ ॥
હે માધવ, આ નિર્દોષ સ્ત્રીઓનાં સૌનાં મુખ તડકા અને થાકથી કરમાયેલાં કમળ જેવાં શોભી રહ્યાં છે.
11.25.13
द्रोणेन निहताः शूरा शेरते रुचिराङ्गदाः ।
धृष्टद्युम्नसुताः सर्वे शिशवो हेममालिनः ॥ ११.२५.१३ ॥
દ્રોણે હણેલા શૂરવીરો, સુંદર બાજુબંધ પહેરેલા, સૂતા છે. ધૃષ્ટદ્યુમ્નના બધા પુત્રો, સોનાની માળા પહેરેલા શિશુઓ.
11.25.14
रथाग्न्यगारं चापार्चिं शरशक्तिगदेन्धनम् ।
द्रोणमासाद्य निर्दग्धाः शलभा इव पावकम् ॥ ११.२५.१४ ॥
રથાગ્નિનું ઘર, ધનુષ જેની જ્વાળા, બાણ-શક્તિ-ગદા જેનું ઇંધન, એવા દ્રોણ પાસે પહોંચી તેઓ અગ્નિમાં પતંગિયાની જેમ બળી ગયા.
11.25.15
तथैव निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः ।
द्रोणेनाभिमुखाः सङ्ख्ये भ्रातरः पञ्च केकयाः ॥ ११.२५.१५ ॥
એ જ રીતે હણાયેલા શૂરવીરો, સુંદર બાજુબંધ પહેરેલા, સૂતા છે. દ્રોણની સામે યુદ્ધમાં ઊભેલા કેકય દેશના પાંચ ભાઈઓ.
11.25.16
तप्तकाञ्चनवर्माणस्तालध्वजस्थव्रजाः ।
भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावकाः ॥ ११.२५.१६ ॥
તપાવેલા સોનાનું બખ્તર પહેરેલા, તાલધ્વજની હરોળમાં ઊભેલા, તેઓ પોતાના તેજથી પૃથ્વીને ઝળહળાવે છે, સળગતા અગ્નિઓની જેમ.
11.25.17
द्रोणेन द्रुपदं सङ्ख्ये पश्य माधव पातितम् ।
महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम् ॥ ११.२५.१७ ॥
હે માધવ, જુઓ યુદ્ધમાં દ્રોણે પાડેલા દ્રુપદને. જંગલમાં એક મોટા સિંહે માર્યા મહાગજ જેવા.
11.25.18
पाञ्चालराज्ञो विमलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम् ।
आतपत्रं समाभाति शरदीव निशाकरः ॥ ११.२५.१८ ॥
હે પુંડરીકાક્ષ, પાંચાલ રાજાનું નિર્મળ, સફેદ છત્ર શરદ ઋતુના ચંદ્રની જેમ શોભી રહ્યું છે.
11.25.19
एतास्तु द्रुपदं वृद्धं स्नुषा भार्याश्च दुःखिताः ।
दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चालराजानमपसव्यतः ॥ ११.२५.१९ ॥
દુઃખી પુત્રવધૂઓ અને પત્નીઓ વૃદ્ધ દ્રુપદને દહન કરીને, પાંચાલ રાજાને ડાબી બાજુએ રાખીને જાય છે.
11.25.20
धृष्टकेतुं महात्मानं चेदिपुङ्गवमङ्गनाः ।
द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः ॥ ११.२५.२० ॥
દ્રોણ દ્વારા હણાયેલા, શૂર, મહાત્મા, ચેદિઓમાં શ્રેષ્ઠ ધૃષ્ટકેતુને ચિત્ત ખોઈ બેઠેલી સ્ત્રીઓ લઈ જાય છે.
11.25.21
द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन ।
महेष्वासो हतः शेते वज्राहत इव द्रुमः ॥ ११.२५.२१ ॥
હે મધુસૂદન, દ્રોણના અસ્ત્રથી ઘાયલ થઈ, યુદ્ધની ધમાલમાં આ મહાધનુર્ધર હણાયો અને વીજળીથી આઘાત પામેલા વૃક્ષની જેમ પડ્યો છે.
11.25.22
एष चेदिपतिः शूरो धृष्टकेतुर्महारथः ।
शेते विनिहतः सङ्ख्ये हत्वा शत्रून्सहस्रशः ॥ ११.२५.२२ ॥
ચેદિઓનો અધિપતિ, શૂર, મહારથી ધૃષ્ટકેતુ યુદ્ધમાં હજારો શત્રુઓને મારીને પોતે હણાઈને પડ્યો છે.
11.25.23
वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्याः पर्युपाश्रिताः ।
चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम् ॥ ११.२५.२३ ॥
હે હૃષીકેશ, પક્ષીઓ દ્વારા નોંચાઈ રહેલા ચેદિરાજને, સેના અને બાંધવો સહિત હણાયેલો જોઈને તેની પત્નીઓ તેને વળગી પડી છે.
11.25.24
दाशार्हपुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम् ।
आरोप्याङ्के रुदन्त्येताश्चेदिराज वराङ्गनाः ॥ ११.२५.२४ ॥
દાશાર્હ-વંશના પુત્રથી જન્મેલા, સત્યપરાક્રમી, પડેલા વીરને ખોળામાં લઈને આ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ રડી રહી છે, હે ચેદિરાજ!
11.25.25
अस्य पुत्रं हृषीकेश सुवक्त्रं चारुकुण्डलम् ।
द्रोणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः ॥ ११.२५.२५ ॥
હે હૃષીકેશ! એના પુત્રને જુઓ, સુંદર મુખ અને સુંદર કુંડળવાળાને; યુદ્ધમાં દ્રોણે બાણોથી અનેક રીતે કાપી નાખ્યો.
11.25.26
पितरं नूनमाजिस्थं युध्यमानं परैः सह ।
नाजहात्पितरं वीरमद्यापि मधुसूदन ॥ ११.२५.२६ ॥
ચોક્કસ પિતા યુદ્ધમાં શત્રુઓ સાથે લડતા ઊભા હતા; વીર પુત્રે પિતાને ત્યજ્યા નહિ — આજે પણ નહિ, હે મધુસૂદન.
11.25.27
एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरमन्वगात् ।
दुर्योधनं महाबाहो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ११.२५.२७ ॥
એ જ રીતે મારા પુત્રનો પુત્ર લક્ષ્મણ પણ પિતા દુર્યોધનની પાછળ ગયો; હે મહાબાહો, તે શત્રુવીરોનો સંહારક હતો.
11.25.28
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव ।
हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताविव ॥ ११.२५.२८ ॥
અવંતીના બે રાજકુમાર વિંદ અને અનુવિંદ પડેલા છે — જુઓ, હે માધવ; શિયાળાના અંતે ફૂલેલાં બે સાલ વૃક્ષો પવનથી પડ્યાં હોય તેમ.
11.25.29
काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखङ्गधनुर्धरौ ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ ॥ ११.२५.२९ ॥
સોનાના બાજુબંધ અને કવચ ધારણ કરેલા, બાણ, ખડ્ગ અને ધનુષ ધરેલા, વૃષભ જેવી આંખોવાળા, નિર્મળ માળાઓ પહેરેલા — તેઓ બંને સૂતા છે.
11.25.30
अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह ।
ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद्वैकर्तनात्कृपात् ॥ ११.२५.३० ॥
હે કૃષ્ણ, તારી સાથે હોવાથી પાંડવો સર્વ અવધ્ય હતા; જેઓ દ્રોણ અને ભીષ્મથી, કર્ણથી, વિકર્તનના પુત્ર (કૃપ) અને કૃપથી મુક્ત રહ્યા.
11.25.31
दुर्योधनाद्द्रोणसुतात्सैन्धवाच्च जयद्रथात् ।
सोमदत्ताद्विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मणः ॥ ११.२५.३१ ॥
દુર્યોધન, દ્રોણપુત્ર, સૈંધવ જયદ્રથ, સોમદત્ત, વિકર્ણ અને શૂર કૃતવર્માથી.
11.25.32
ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः ।
त इमे निहताः सङ्ख्ये पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ११.२५.३२ ॥
શસ્ત્રોના વેગથી દેવોને પણ હણી શકે એવા આ નરશ્રેષ્ઠો યુદ્ધમાં માર્યા ગયા. કાળનો આ પલટો જુઓ.
11.25.33
नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन ।
यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः।
शूराश्च कृतविद्याश्च मम पुत्रा मनस्विनः ॥ ११.२५.३३ ॥
હે માધવ, દૈવ માટે કંઈ અતિ ભારે નથી, એ નિશ્ચિત છે. આ શૂર ક્ષત્રિય-શ્રેષ્ઠો ક્ષત્રિયો દ્વારા માર્યા ગયા, અને મારા શૂર, વિદ્યાકુશળ, મનસ્વી પુત્રો પણ.
11.25.34
तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः ।
यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लाव्यं गतः पुनः ॥ ११.२५.३४ ॥
હે કૃષ્ણ, તું ઇચ્છા અધૂરી રાખીને ફરી ઉપપ્લવ્ય ગયો ત્યારે જ મારા વેગવાન પુત્રો માર્યા ગયા.
11.25.35
शन्तनोश्चैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च ।
तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति ॥ ११.२५.३५ ॥
શંતનુના પુત્ર અને પ્રાજ્ઞ વિદુરે પણ તે જ વખતે મને કહ્યું હતું કે, 'તારા પોતાના પુત્રો પર સ્નેહ ન રાખ.'
11.25.36
तयोर्हि दर्शनं नैतन्मिथ्या भवितुमर्हति ।
अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन ॥ ११.२५.३६ ॥
એ બંનેનું તે દર્શન ખોટું ન હોઈ શકે. હે જનાર્દન, ટૂંક સમયમાં જ મારા પુત્રો ભસ્મ થઈ જશે.
11.25.37
इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोकमूर्च्छिता ।
दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत ॥ ११.२५.३७ ॥
આમ કહીને શોકથી મૂર્છિત થઈ ગાંધારી ભૂમિ પર પડી ગઈ. દુઃખથી તેની બુદ્ધિ આહત થઈ; હે ભારત, તેણે ધૈર્ય છોડી દીધું.
11.25.38
ततः कोपपरीताङ्गी पुत्रशोकपरिप्लुता ।
जगाद शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया ॥ ११.२५.३८ ॥
ત્યારે ક્રોધથી ઘેરાયેલા શરીરવાળી અને પુત્રશોકમાં ડૂબેલી ગાંધારી, વ્યથિત ઇન્દ્રિયો સાથે, શૌરિ (કૃષ્ણ)ને દોષ આપતાં બોલી.
11.25.39
पाण्डवाः धार्तराष्ट्राश्च क्रुद्धाः कृष्ण परस्परम् ।
उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन ॥ ११.२५.३९ ॥
પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો એકબીજા પર ક્રોધિત હતા. હે કૃષ્ણ, હે જનાર્દન, તેઓ નાશ પામતા હતા ત્યારે તમે શા માટે તેમની ઉપેક્ષા કરી?
11.25.40
शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले ।
उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ह ॥ ११.२५.४० ॥
શક્તિશાળી, ઘણા સેવકો (મિત્રો) ધરાવનાર, વિશાળ સૈન્યમાં ઊભેલા, બંને પક્ષ માટે સમર્થ, જેના વચનો સંભળાય છે એવા તમે...
11.25.41
इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन ।
यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि ॥ ११.२५.४१ ॥
હે મધુસૂદન, તમે ઇચ્છાપૂર્વક જ કુરુઓના નાશની ઉપેક્ષા કરી. તેથી હે મહાબાહુ, તમે મેળવેલું ફળ હવે પામો.
11.25.42
पतिशुश्रूषया यन्मे तपः किञ्चिदुपार्जितम् ।
तेन त्वां दुरवापेन शपे चक्रगदाधरम् ॥ ११.२५.४२ ॥
પતિસેવાથી મેં જે થોડું તપ કમાયું છે, તેના દ્વારા, હે ચક્રગદાધારી, મુશ્કેલીથી મળનાર તમને હું શાપ આપું છું.
11.25.43
यस्मात्परस्परं घ्नन्तो ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः ।
उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन्वधिष्यसि ॥ ११.२५.४३ ॥
કુરુઓ અને પાંડવો એકબીજાને મારતા હતા ત્યારે, હે ગોવિંદ, તમે તેમની ઉપેક્ષા કરી; તેથી તમે તમારા જ્ઞાતિજનોનો વધ કરશો.
11.25.44
त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन ।
हतज्ञातिर्हतामात्यो हतपुत्रो वनेचरः ॥ ११.२५.४४ ॥
હે મધુસૂદન, છત્રીસમું વર્ષ આવતાં તમે પણ જ્ઞાતિજનો, અમાત્યો અને પુત્રો હણાઈ જતાં વનમાં ભટકનારા થશો.
11.25.45
अनाथवदविज्ञातो लोकेष्वनभिलक्षितः ।
कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि ॥ ११.२५.४५ ॥
અનાથની જેમ, લોકોમાં અજાણ્યા અને અવગણાયેલા રહીને, હલકા ઉપાયથી તમે મૃત્યુ પામશો.
11.25.46
तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः ।
स्त्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः ॥ ११.२५.४६ ॥
તમારી સ્ત્રીઓ પણ એ જ રીતે પુત્રો અને સ્વજનો હણાતાં, આ ભરતવંશની સ્ત્રીઓની જેમ વિલાપ કરતી પડશે.
11.25.47
तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं वासुदेवो महामनाः ।
उवाच देवीं गान्धारीमीषदभ्युत्स्मयन्निव ॥ ११.२५.४७ ॥
તે ભયંકર વચન સાંભળીને મહામનસ્વી વાસુદેવે કંઈક હસતાં હસતાં દેવી ગાંધારીને કહ્યું.
11.25.48
जानेऽहमेतदप्येवं चीर्णं चरसि क्षत्रिये ।
दैवादेव विनश्यन्ति वृष्णयो नात्र संशयः ॥ ११.२५.४८ ॥
હે ક્ષત્રિય નારી, તમે આ પણ આ રીતે તપ તરીકે આચર્યું છે તે હું જાણું છું; વૃષ્ણિઓ દૈવથી જ નાશ પામશે, એમાં સંશય નથી.
11.25.49
संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे ।
अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः ॥ ११.२५.४९ ॥
હે શુભે, વૃષ્ણિચક્રનો સંહાર કરનાર મારા સિવાય બીજો કોઈ નથી. તેઓ અન્ય મનુષ્યો દ્વારા, કે દેવો અને દાનવો દ્વારા પણ અવધ્ય છે.
11.25.50
परस्परकृतं नाशं यतः प्राप्स्यन्ति यादवाः ।
इत्युक्तवति दाशार्हे पाण्डवास्त्रस्तचेतसः।
बभूवुर्भृशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते ॥ ११.२५.५० ॥
યાદવો પરસ્પર એકબીજાના હાથે જ નાશ પામશે એમ દાશાર્હે કહ્યું ત્યારે પાંડવો ભયભીત મનવાળા થઈ, અત્યંત વ્યાકુળ અને જીવનથી નિરાશ થયા.