महाभारत · अध्याय 11.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.25.1
काम्भोजं पश्य दुर्धर्षं काम्भोजास्तरणोचितम् ।
शयानमृषभस्कन्धं हतं पांसुषु माधव ॥ ११.२५.१ ॥
हे माधवा, कांबोजराजाकडे पाहा; तो दुर्धर्ष आहे, कांबोजाच्या गालिच्यांना योग्य आहे. वृषभासारखे खांदे असलेला तो मारला जाऊन धुळीत पडला आहे.
11.25.2
अस्य क्षतजसन्दिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदुःखिता ॥ ११.२५.२ ॥
रक्ताने माखलेले, चंदनाने लिंपलेले त्याचे दोन्ही बाहू पाहून, अत्यंत दुःखी पत्नी दीनपणे विलाप करत आहे.
11.25.3
इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मां पुराऽजहात् ॥ ११.२५.३ ॥
हे ते दोन बाहू, लोखंडी दांड्यासारखे, चंदनाने लिंपलेले; पूर्वी ज्यांच्या मिठीत मी होते, त्यांनी मला प्रेमाने कधी सोडले नव्हते.
11.25.4
कां गतिं तु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर ।
दूरबन्धुरनाथा च वेपन्ती मधुरस्वरा ॥ ११.२५.४ ॥
हे जनेश्वरा, तुझ्याविना मी कोणती गती प्राप्त करीन? बांधवांपासून दूर, अनाथ, थरथरणारी, मधुर स्वराची मी.
11.25.5
आतपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स्रुजाम् ।
क्लान्तानामपि नारीणां जहाति श्रीर्न वै तनूः ॥ ११.२५.५ ॥
उन्हात कोमेजलेल्या विविध माळांप्रमाणे, थकलेल्या स्त्रियांच्या देहालाही श्री सोडत नाही.
11.25.6
शयानमभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन ।
पश्य दीप्ताङ्गदयुतं प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ ११.२५.६ ॥
हे मधुसूदना, सर्वत्र पडलेल्या वीर कलिंगराजाकडे पाहा; चमकणाऱ्या बाजूबंदांनी शोभलेला, धनुर्धरांमध्ये अद्वितीय.
11.25.7
मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन ।
परिवार्य प्ररुदिता मागध्यः पश्य योषितः ॥ ११.२५.७ ॥
हे जनार्दना, मागधांचा अधिपती जयत्सेन पाहा; त्याला वेढून मागध स्त्रिया मोठ्याने रडत आहेत.
11.25.8
हरिणायतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन ।
मनः श्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे ॥ ११.२५.८ ॥
हे जनार्दना, हरिणासारखे विशाल डोळे आणि मधुर स्वर असलेल्या यांचा हा आक्रोश माझे मन व कान हरण करीत आहे; जणू माझे मन मोहित होत आहे.
11.25.9
प्रकीर्णवस्त्राभरणा रुदत्यः शोककर्शिताः ।
स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्यः शेरते भुवि ॥ ११.२५.९ ॥
वस्त्रे व अलंकार विखुरलेले आहेत; शोकाने कृश होऊन रडणाऱ्या मागध स्त्रिया, ज्या उत्तम अंथरुणांवर झोपत होत्या, त्या आता जमिनीवर पडल्या आहेत.
11.25.10
कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम् ।
भर्तारं परिवार्यैताः पृथक्प्ररुदिताः स्त्रियः ॥ ११.२५.१० ॥
कोसलांचा अधिपती, राजपुत्र बृहद्बल याला वेढून वेगवेगळ्या रीतीने मोठ्याने रडणाऱ्या या स्त्रिया पाहा.
11.25.11
अस्य गात्रगतान्बाणान्कार्ष्णिबाहुबलेरितान् ।
उद्धरन्त्यसुखाविष्टा मूर्च्छमानाः पुनः पुनः ॥ ११.२५.११ ॥
कृष्णीच्या (अर्जुनाच्या) बाहुबलाने सोडलेले, याच्या शरीरात रुतलेले बाण हे दुःखाने व्याकूळ होऊन वारंवार मूर्च्छित होत उपटत आहेत.
11.25.12
आसां सर्वानवद्यानामातपेन परिश्रमात् ।
प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव ॥ ११.२५.१२ ॥
हे माधवा, या निर्दोष स्त्रियांची सर्व मुखे ऊन व थकव्यामुळे कोमेजलेल्या कमळांसारखी दिसत आहेत.
11.25.13
द्रोणेन निहताः शूरा शेरते रुचिराङ्गदाः ।
धृष्टद्युम्नसुताः सर्वे शिशवो हेममालिनः ॥ ११.२५.१३ ॥
द्रोणाने मारलेले शूर, सुंदर बाजूबंद घातलेले, निजले आहेत. धृष्टद्युम्नाचे सर्व पुत्र, सोन्याच्या माळा घातलेली बालके.
11.25.14
रथाग्न्यगारं चापार्चिं शरशक्तिगदेन्धनम् ।
द्रोणमासाद्य निर्दग्धाः शलभा इव पावकम् ॥ ११.२५.१४ ॥
रथाग्नीचे घर, धनुष्य ज्याची ज्वाला, बाण-शक्ती-गदा ज्याचे इंधन, अशा द्रोणाजवळ पोहोचून ते अग्नीत पतंगांसारखे जळून भस्म झाले.
11.25.15
तथैव निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः ।
द्रोणेनाभिमुखाः सङ्ख्ये भ्रातरः पञ्च केकयाः ॥ ११.२५.१५ ॥
तसेच मारलेले शूर, सुंदर बाजूबंद घातलेले, निजले आहेत. द्रोणासमोर युद्धात उभे असलेले केकय देशाचे पाच बंधू.
11.25.16
तप्तकाञ्चनवर्माणस्तालध्वजस्थव्रजाः ।
भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावकाः ॥ ११.२५.१६ ॥
तापवलेल्या सोन्याचे चिलखत घातलेले, तालध्वजाच्या रांगेत उभे असलेले, ते आपल्या तेजाने पृथ्वी उजळवतात, पेटलेल्या अग्नींप्रमाणे.
11.25.17
द्रोणेन द्रुपदं सङ्ख्ये पश्य माधव पातितम् ।
महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम् ॥ ११.२५.१७ ॥
हे माधवा, पाहा युद्धात द्रोणाने पाडलेल्या द्रुपदाला. अरण्यात एका मोठ्या सिंहाने मारलेल्या महागजाप्रमाणे.
11.25.18
पाञ्चालराज्ञो विमलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम् ।
आतपत्रं समाभाति शरदीव निशाकरः ॥ ११.२५.१८ ॥
हे पुंडरीकाक्षा, पांचालराजाचे निर्मळ, पांढरे छत्र शरद ऋतूतील चंद्राप्रमाणे शोभत आहे.
11.25.19
एतास्तु द्रुपदं वृद्धं स्नुषा भार्याश्च दुःखिताः ।
दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चालराजानमपसव्यतः ॥ ११.२५.१९ ॥
दुःखी सुना आणि पत्न्या वृद्ध द्रुपदाला दहन करून, पांचाल राजाला डावीकडे ठेवून जात आहेत.
11.25.20
धृष्टकेतुं महात्मानं चेदिपुङ्गवमङ्गनाः ।
द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः ॥ ११.२५.२० ॥
द्रोणाने मारलेल्या, शूर, महात्मा, चेदींमध्ये श्रेष्ठ धृष्टकेतूला मूढ मनाच्या स्त्रिया नेत आहेत.
11.25.21
द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन ।
महेष्वासो हतः शेते वज्राहत इव द्रुमः ॥ ११.२५.२१ ॥
हे मधुसूदना, द्रोणाच्या अस्त्राने घायाळ होऊन, युद्धाच्या गर्दीत हा महाधनुर्धर मारला गेला आणि वीजेने आदळलेल्या वृक्षासारखा पडला आहे.
11.25.22
एष चेदिपतिः शूरो धृष्टकेतुर्महारथः ।
शेते विनिहतः सङ्ख्ये हत्वा शत्रून्सहस्रशः ॥ ११.२५.२२ ॥
चेदींचा अधिपती, शूर, महारथी धृष्टकेतू युद्धात हजारो शत्रूंना मारून स्वतः मारला जाऊन पडला आहे.
11.25.23
वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्याः पर्युपाश्रिताः ।
चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम् ॥ ११.२५.२३ ॥
हे हृषीकेशा, पक्ष्यांनी ओरबाडल्या जाणाऱ्या चेदिराजाला, सैन्य आणि बांधवांसह मारले गेलेले पाहून, त्याच्या पत्न्या त्याला वेढून धरत आहेत.
11.25.24
दाशार्हपुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम् ।
आरोप्याङ्के रुदन्त्येताश्चेदिराज वराङ्गनाः ॥ ११.२५.२४ ॥
दाशार्हाच्या पुत्रापासून जन्मलेल्या, सत्यपराक्रमी, पडलेल्या वीराला मांडीवर घेऊन या श्रेष्ठ स्त्रिया रडत आहेत, हे चेदिराजा!
11.25.25
अस्य पुत्रं हृषीकेश सुवक्त्रं चारुकुण्डलम् ।
द्रोणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः ॥ ११.२५.२५ ॥
हे हृषीकेशा! याच्या पुत्राकडे पाहा, सुंदर मुख व सुंदर कुंडले असलेल्याला; युद्धात द्रोणाने बाणांनी अनेक प्रकारे तोडले.
11.25.26
पितरं नूनमाजिस्थं युध्यमानं परैः सह ।
नाजहात्पितरं वीरमद्यापि मधुसूदन ॥ ११.२५.२६ ॥
निश्चितच पिता युद्धात शत्रूंशी लढत उभा होता; वीर पुत्राने पित्याला सोडले नाही — आजही सोडले नाही, हे मधुसूदना.
11.25.27
एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरमन्वगात् ।
दुर्योधनं महाबाहो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ११.२५.२७ ॥
त्याचप्रमाणे माझ्या पुत्राचा पुत्र लक्ष्मणही पिता दुर्योधनाच्या मागे गेला; हे महाबाहो, तो शत्रुवीरांचा संहारक होता.
11.25.28
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव ।
हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताविव ॥ ११.२५.२८ ॥
अवंतीचे दोन राजपुत्र विंद आणि अनुविंद पडलेले आहेत — पाहा, हे माधवा; हिवाळ्याच्या शेवटी फुललेले दोन साल वृक्ष वाऱ्याने पडावेत तसे.
11.25.29
काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखङ्गधनुर्धरौ ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ ॥ ११.२५.२९ ॥
सोन्याचे बाजूबंद व कवच धारण केलेले, बाण, खड्ग व धनुष्य धरणारे, वृषभासारखे नेत्र असलेले, निर्मळ माळा घातलेले — ते दोघे निजलेले आहेत.
11.25.30
अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह ।
ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद्वैकर्तनात्कृपात् ॥ ११.२५.३० ॥
हे कृष्णा, तुझ्यासोबत असल्यामुळे पांडव सर्व अवध्य होते; जे द्रोण आणि भीष्म, कर्ण, विकर्तनपुत्र (कृप) आणि कृप यांच्या हातून सुटले.
11.25.31
दुर्योधनाद्द्रोणसुतात्सैन्धवाच्च जयद्रथात् ।
सोमदत्ताद्विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मणः ॥ ११.२५.३१ ॥
दुर्योधनापासून, द्रोणपुत्रापासून, सैंधव जयद्रथापासून, सोमदत्तापासून, विकर्णापासून आणि शूर कृतवर्म्यापासून.
11.25.32
ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः ।
त इमे निहताः सङ्ख्ये पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ११.२५.३२ ॥
शस्त्रांच्या वेगाने देवांनाही मारू शकणारे हे नरश्रेष्ठ युद्धात मारले गेले. कालाचा हा फेरा पाहा.
11.25.33
नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन ।
यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः।
शूराश्च कृतविद्याश्च मम पुत्रा मनस्विनः ॥ ११.२५.३३ ॥
हे माधवा, दैवासाठी काहीही अतिभारी नाही, हे निश्चित. कारण हे शूर क्षत्रिय-श्रेष्ठ क्षत्रियांकडून मारले गेले, आणि माझे शूर, विद्यासंपन्न, मनस्वी पुत्रही.
11.25.34
तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः ।
यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लाव्यं गतः पुनः ॥ ११.२५.३४ ॥
हे कृष्णा, तू इच्छा अपूर्ण ठेवून पुन्हा उपप्लव्याला गेलास त्याच वेळी माझे वेगवान पुत्र मारले गेले.
11.25.35
शन्तनोश्चैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च ।
तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति ॥ ११.२५.३५ ॥
शंतनूचा पुत्र आणि प्राज्ञ विदुर यांनी त्याच वेळी मला सांगितले होते की, 'आपल्या स्वतःच्या पुत्रांवर स्नेह ठेवू नकोस.'
11.25.36
तयोर्हि दर्शनं नैतन्मिथ्या भवितुमर्हति ।
अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन ॥ ११.२५.३६ ॥
त्या दोघांचे ते दर्शन खोटे ठरू शकत नाही. हे जनार्दना, लवकरच माझे पुत्र भस्मसात होतील.
11.25.37
इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोकमूर्च्छिता ।
दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत ॥ ११.२५.३७ ॥
असे बोलून शोकाने मूर्च्छित होऊन गांधारी भूमीवर कोसळली. दुःखाने तिची बुद्धी आहत झाली; हे भारता, तिने धैर्य सोडून दिले.
11.25.38
ततः कोपपरीताङ्गी पुत्रशोकपरिप्लुता ।
जगाद शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया ॥ ११.२५.३८ ॥
तेव्हा क्रोधाने व्यापलेल्या शरीराची आणि पुत्रशोकात बुडालेली गांधारी, व्यथित इंद्रियांनिशी शौरीला (कृष्णाला) दोष देत बोलली.
11.25.39
पाण्डवाः धार्तराष्ट्राश्च क्रुद्धाः कृष्ण परस्परम् ।
उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन ॥ ११.२५.३९ ॥
पांडव आणि धृतराष्ट्राचे पुत्र एकमेकांवर रागावले होते. हे कृष्णा, हे जनार्दना, ते नष्ट होत असताना तू त्यांची उपेक्षा का केलीस?
11.25.40
शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले ।
उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ह ॥ ११.२५.४० ॥
शक्तिमान, पुष्कळ सेवक (मित्र) असलेला, विशाल सैन्यात उभा असलेला, दोन्ही बाजूंसाठी समर्थ, आणि ज्याचे शब्द ऐकले जातात असा तू...
11.25.41
इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन ।
यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि ॥ ११.२५.४१ ॥
हे मधुसूदना, तू इच्छेनेच कुरूंच्या नाशाकडे दुर्लक्ष केलेस. म्हणून, हे महाबाहो, तू मिळवलेले फळ आता प्राप्त कर.
11.25.42
पतिशुश्रूषया यन्मे तपः किञ्चिदुपार्जितम् ।
तेन त्वां दुरवापेन शपे चक्रगदाधरम् ॥ ११.२५.४२ ॥
पतिसेवेद्वारे मी जे थोडे तप मिळवले आहे, त्याच्या बळावर, हे चक्रगदाधारी, कठीणपणे मिळणाऱ्या तुला मी शाप देते.
11.25.43
यस्मात्परस्परं घ्नन्तो ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः ।
उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन्वधिष्यसि ॥ ११.२५.४३ ॥
कुरु आणि पाण्डव एकमेकांना मारीत असताना, हे गोविंदा, तू त्यांची उपेक्षा केलीस; म्हणून तू आपल्या स्वजनांचा वध करशील.
11.25.44
त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन ।
हतज्ञातिर्हतामात्यो हतपुत्रो वनेचरः ॥ ११.२५.४४ ॥
हे मधुसूदना, छत्तिसावे वर्ष आल्यावर, तूही बांधव, अमात्य व पुत्र मारले गेल्यावर वनात फिरणारा होशील.
11.25.45
अनाथवदविज्ञातो लोकेष्वनभिलक्षितः ।
कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि ॥ ११.२५.४५ ॥
अनाथासारखा, जगात अनोळखी व दुर्लक्षित राहून, नीच उपायाने तू मृत्यू पावशील.
11.25.46
तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः ।
स्त्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः ॥ ११.२५.४६ ॥
तुझ्याही स्त्रिया असेच पुत्र व नातेवाईक मारले गेल्यावर, या भरतवंशातील स्त्रियांप्रमाणे आक्रोश करीत कोसळतील.
11.25.47
तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं वासुदेवो महामनाः ।
उवाच देवीं गान्धारीमीषदभ्युत्स्मयन्निव ॥ ११.२५.४७ ॥
ते भयानक वचन ऐकून महामनस्वी वासुदेव किंचित हसल्यासारखा देवी गांधारीला म्हणाला.
11.25.48
जानेऽहमेतदप्येवं चीर्णं चरसि क्षत्रिये ।
दैवादेव विनश्यन्ति वृष्णयो नात्र संशयः ॥ ११.२५.४८ ॥
हे क्षत्रिय स्त्रिये, तू हेही अशाच प्रकारे तप म्हणून आचरले आहेस हे मी जाणतो; वृष्णी दैवानेच नष्ट होतील, यात संशय नाही.
11.25.49
संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे ।
अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः ॥ ११.२५.४९ ॥
हे शुभे, वृष्णिचक्राचा संहार करणारा माझ्याशिवाय दुसरा कोणी नाही. ते इतर मानवांकडून, किंवा देव-दानवांकडूनही अवध्य आहेत.
11.25.50
परस्परकृतं नाशं यतः प्राप्स्यन्ति यादवाः ।
इत्युक्तवति दाशार्हे पाण्डवास्त्रस्तचेतसः।
बभूवुर्भृशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते ॥ ११.२५.५० ॥
यादव एकमेकांच्या हातूनच नाश पावतील, असे दाशार्ह म्हणाल्यावर पाण्डव भयभीत मनाचे होऊन अत्यंत व्याकूळ झाले आणि जीवनाविषयी निराश झाले.