Mahābhārata · Adhyāya 11.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.26.1
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः ।
तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः ॥ ११.२६.१ ॥
Rise, rise, Gāndhārī! Do not set your mind on grief. Through your own fault the Kurus have come to destruction.
11.26.2
यत्त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम् ।
दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे ॥ ११.२६.२ ॥
You, who set forward your son Duryodhana, a wicked-minded, envious and exceedingly proud man, and so consider evil deeds to be good.
11.26.3
निष्ठुरं वैरपुरुषं वृद्धानां शासनातिगम् ।
कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि ॥ ११.२६.३ ॥
Cruel man of enmity, who transgressed the commands of the elders: how can you wish to place upon me the fault that you yourself have committed here?
11.26.4
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ ११.२६.४ ॥
He who grieves over the past, whether dead or lost, obtains sorrow through sorrow; he incurs two misfortunes.
11.26.5
तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं ।
गौर्वोढारं धावितारं तुरङ्गी।
शूद्रा दासं पशुपालं च वैश्या ।
वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री ॥ ११.२६.५ ॥
A Brahmin woman bears a child for the sake of austerity; a cow bears a bearer of burdens, a mare a runner, a Śūdra woman a servant, a Vaiśya woman a herdsman; but a royal princess such as you bears one for the sake of destruction.
11.26.6
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम् ।
तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना ॥ ११.२६.६ ॥
Having heard those repeated, unpleasant words of Vāsudeva, Gāndhārī, her eyes agitated with grief, fell silent.
11.26.7
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः ।
पर्यपृच्छत धर्मज्ञो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ११.२६.७ ॥
Then the royal sage Dhṛtarāṣṭra, restraining the darkness born of folly, asked Yudhiṣṭhira, the king of dharma and knower of dharma.
11.26.8
जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव ।
हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्वं मे ॥ ११.२६.८ ॥
Son of Pāṇḍu, you know the number of the living armies. If you know the number of the slain, tell it to me.
11.26.9
दशायुतसहस्राणि सहस्राणि च विंशतिः ।
कोट्यः षष्टिश्च षट् चैव ह्यस्मिन्राजन्मृधे हताः ॥ ११.२६.९ ॥
O king, in this battle, ten ayutas of thousands, twenty thousand, sixty crores and six were slain.
11.26.10
आलक्षाणां च वीराणां सहस्राणि चतुर्दश ।
दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च भारत ॥ ११.२६.१० ॥
O lord of kings, of the Ālakṣa heroes, fourteen thousand and ten more, and a hundred and sixty as well, O Bhārata.
11.26.11
युधिष्ठिरगतिं कां ते गताः पुरुषसत्तम ।
आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ ११.२६.११ ॥
O best of men, what destination have they reached? Tell me, O mighty-armed one; in my view you are all-knowing.
11.26.12
यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे ।
देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः ॥ ११.२६.१२ ॥
Those true-valiant ones who, joyfully, offered their bodies in that great battle, have gone to worlds equal to that of Indra, king of the gods.
11.26.13
ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत ।
युध्यमाना हताः सङ्ख्ये गन्धर्वैः सह सङ्गताः ॥ ११.२६.१३ ॥
O Bhārata, those who, with an unglad mind, fighting in the belief that they must die, were slain in battle, joined the Gandharvas.
11.26.14
ये च सङ्ग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः ।
शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति ॥ ११.२६.१४ ॥
Those who, standing on the battlefield, begging and turned away, met death by a weapon, went toward the Guhyakas.
11.26.15
पात्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः ।
हीनिषेवा महात्मानः परानभिमुखा रणे ॥ ११.२६.१५ ॥
The great-souled ones, felled by the enemy, diminished and without weapons, yet devoted to modesty, facing the enemy in battle.
11.26.16
छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः ।
हतास्ते ब्रह्मसदनं गता वीराः सुवर्चसः ॥ ११.२६.१६ ॥
Those radiant heroes, cut down by sharp weapons, devoted to the duty of warriors, slain, went to the abode of Brahmā.
11.26.17
ये त्वत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति ।
यथाकथञ्चित्पुरुषास्ते गता ह्युत्तरां गतिम् ॥ ११.२६.१७ ॥
O king, those men who were slain here in the midst of the battlefield, somehow or other, have indeed attained the higher destination.
11.26.18
केन ज्ञानबलेनैव पुत्र पश्यसि सिद्धवत् ।
तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया ॥ ११.२६.१८ ॥
By what power of knowledge, O son, do you see as if you were a perfected sage? Tell me that, O mighty-armed one, if it is fit for me to hear.
11.26.19
निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया ।
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सम्प्राप्तोऽयमनुग्रहः ॥ ११.२६.१९ ॥
By your command, when I formerly wandered in the forest, through the occasion of a pilgrimage to the holy fords, this grace was obtained by me.
11.26.20
देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम् ।
दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा ॥ ११.२६.२० ॥
The divine sage Lomaśa was seen, and then I came to remembrance; formerly, through the yoga of knowledge, I also obtained the divine eye.
11.26.21
ये त्वनाथा जनास्तात नाथवन्तश्च पाण्डव ।
कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम् ॥ ११.२६.२१ ॥
Those people who are without protectors, and those who have protectors, dear Pāṇḍava — will their bodies be burned according to rite?
11.26.22
न येषां शान्तिकर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः ।
वयं च तेषां कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणाम् ॥ ११.२६.२२ ॥
For those for whom there are no performers of the peace rites, nor any keepers of the sacred fires here, we ourselves will perform the rites, dear father, because of the multitude of rites.
11.26.23
यान्सुपर्णाश्च गुध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः ।
तेषां सङ्कर्षणा लोका भविष्यन्ति न संशयः ॥ ११.२६.२३ ॥
Those whom eagles and vultures drag hither and thither — for them, those draggings will be their worlds; there is no doubt.
11.26.24
एवमुक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च सञ्जयम् ॥ ११.२६.२४ ॥
Having spoken thus, great king, Yudhiṣṭhira, son of Kuntī, gave directions to Sudharman, Dhaumya, and the charioteer Sañjaya.
11.26.25
विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम् ।
इन्द्रसेनमुखान्भृत्यान्सूतांश्चैव सहस्रशः ॥ ११.२६.२५ ॥
And to the greatly wise Vidura, to Yuyutsu of the Kauravas, and to the thousands of servants and charioteers led by Indrasena, (he gave orders).
11.26.26
भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याण्यशेषतः ।
यथा नाथवतां किञ्चिच्छरीरं न विनश्यति ॥ ११.२६.२६ ॥
Let you all have the funeral rites of all of them performed completely, so that no body of those who had protectors is destroyed.
11.26.27
शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च सञ्जयः ।
सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा ॥ ११.२६.२७ ॥
By the command of King Dharma, Vidura the kṣattṛ, the charioteer Sañjaya, Sudharmā together with Dhaumya, and Indrasena and the others likewise (set to work).
11.26.28
चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत ।
घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च ॥ ११.२६.२८ ॥
Sandalwood and aloeswood logs, and kālīyaka as well, ghee and oil, perfumes, and silk garments too (were brought).
11.26.29
समाहृत्य महार्हाणि दारुणां चैव सञ्चयान् ।
रथांश्च मृदितास्तत्र नानाप्रहरणानि च ॥ ११.२६.२९ ॥
Having gathered very costly things and heaps of wood, and there also the crushed chariots and various weapons (were brought).
11.26.30
चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान् ।
दाहयामासुरव्याग्राः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ११.२६.३० ॥
Having carefully built the pyres, they had the chief lords of men burned according to rank, with steady minds, by the rite as prescribed in the scriptures.
11.26.31
दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य कर्मणा ।
शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च ॥ ११.२६.३१ ॥
And they cremated King Duryodhana, his brothers, King Śalya, King Śala and Bhūriśravas, each according to the rite.
11.26.32
जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत ।
दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३२ ॥
And King Jayadratha, Abhimanyu, O Bhārata, the son of Duḥśāsana, Lakṣmaṇa and King Dhṛṣṭaketu.
11.26.33
बृहद्वलं सोमदत्तं सृञ्जयं च महारथम् ।
राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा ॥ ११.२६.३३ ॥
Bṛhadbala, Somadatta, the great charioteer Sṛñjaya, King Kṣemadhanvan, and likewise Virāṭa and Drupada.
11.26.34
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च ॥ ११.२६.३४ ॥
Śikhaṇḍin, the Pāñcāla Dhṛṣṭadyumna, the son of Pṛṣata, the valiant Yudhāmanyu, and Uttamaujas too.
11.26.35
कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम् ।
अचलं वृषकं चैव भगदत्ते च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३५ ॥
The Kauśalya king, the sons of Draupadī, Śakuni son of Subala, Acala, Vṛṣaka, and King Bhagadatta.
11.26.36
कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् ।
केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान् ॥ ११.२६.३६ ॥
Karṇa, son of Vikartana, together with his son the unforgiving one, the great archers of the Kekayas and the great charioteers of the Trigartas.
11.26.37
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च ।
अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं जलसन्धं च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३७ ॥
Ghaṭotkaca, lord of the rākṣasas, the brother of Baka, and Alambusa, lord of the rākṣasas, and the king Jalasandha.
11.26.38
एतांश्चान्यांस्च सुबहून्पार्थिवांश्च सहस्रशः ।
धृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन्। ॥ ११.२६.३८ ॥
These and many other kings, by the thousand, they burned completely in fires blazing with oblations poured in streams.
11.26.39
पितृमेधाश्च केषाञ्चित्प्रावर्तन्त महात्मनाम् ।
सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशासत चापरैः ॥ ११.२६.३९ ॥
Funeral rites began for some of the great-souled ones; Sāma chants were sung, and others gave instructions to them.
11.26.40
साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः ।
कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत ॥ ११.२६.४० ॥
With the sound of the Sāma and Ṛg chants and the cries of weeping women, distress came upon all beings in the night.
11.26.41
हुताश्च तत्प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः ।
नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः ॥ ११.२६.४१ ॥
The offered, blazing, shining fires were seen in the sky like planets wrapped in thin clouds.
11.26.42
ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः ।
तांश्च सर्वान्समानीय राशीकृत्वा सहस्रशः ॥ ११.२६.४२ ॥
And those who were there without protectors, gathered from various lands—having brought all of them together and heaped them up by the thousand.
11.26.43
चित्वा दारुभिरव्यग्रैः प्रभूतैः स्नेहपाचितैः ।
दाहयामास तान्सर्वान्विदुरो राजशासनात् ॥ ११.२६.४३ ॥
By the king's command Vidura, with unhurried care, burned all of them on abundant logs split and soaked in oil.
11.26.44
कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत् ॥ ११.२६.४४ ॥
King Yudhiṣṭhira of the Kurus had their funeral rites performed, then set out toward the Gaṅgā, with Dhṛtarāṣṭra in front.