মহাভারত · অধ্যায় 11.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.26.1
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः ।
तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः ॥ ११.२६.१ ॥
ওঠো, ওঠো গান্ধারী! শোকে মন দিও না। তোমারই অপরাধে কুরুরা বিনাশ প্রাপ্ত হয়েছে।
11.26.2
यत्त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम् ।
दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे ॥ ११.२६.२ ॥
তুমি দুরাত্মা, ঈর্ষাপরায়ণ ও অত্যন্ত অভিমানী পুত্র দুর্যোধনকে সামনে রেখে দুষ্কর্মকেই ভাল মনে কর।
11.26.3
निष्ठुरं वैरपुरुषं वृद्धानां शासनातिगम् ।
कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि ॥ ११.२६.३ ॥
নিষ্ঠুর, শত্রুভাবাপন্ন, বয়োজ্যেষ্ঠদের আদেশ লঙ্ঘনকারী ব্যক্তির নিজকৃত দোষ আমার উপর চাপাতে তুমি কেন চাইছ?
11.26.4
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ ११.२६.४ ॥
মৃত বা হারিয়ে যাওয়া অতীতের জন্য যে শোক করে, সে দুঃখের দ্বারা দুঃখই লাভ করে; সে দুটি অনর্থ প্রাপ্ত হয়।
11.26.5
तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं ।
गौर्वोढारं धावितारं तुरङ्गी।
शूद्रा दासं पशुपालं च वैश्या ।
वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री ॥ ११.२६.५ ॥
ব্রাহ্মণী তপস্যার জন্য গর্ভধারণ করে; গাভী ভারবাহককে, ঘোড়ী দৌড়বাজকে, শূদ্রা দাসকে, বৈশ্যা পশুপালককে প্রসব করে; কিন্তু তোমার মতো রাজকন্যা বধের জন্য গর্ভ ধারণ করেছে।
11.26.6
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम् ।
तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना ॥ ११.२६.६ ॥
বাসুদেবের সেই পুনরুক্ত, অপ্রিয় বাক্য শুনে, শোকে ব্যাকুল নয়না গান্ধারী নীরব হয়ে গেলেন।
11.26.7
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः ।
पर्यपृच्छत धर्मज्ञो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ११.२६.७ ॥
রাজর্ষি ধৃতরাষ্ট্র অবিবেক থেকে জাত মোহ সংযত করে ধর্মজ্ঞ ধর্মরাজ যুধিষ্ঠিরকে জিজ্ঞাসা করলেন।
11.26.8
जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव ।
हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्वं मे ॥ ११.२६.८ ॥
হে পাণ্ডব, জীবিত সৈন্যদের সংখ্যা তুমি জানো; নিহতদের সংখ্যা যদি জানো, আমাকে বলো।
11.26.9
दशायुतसहस्राणि सहस्राणि च विंशतिः ।
कोट्यः षष्टिश्च षट् चैव ह्यस्मिन्राजन्मृधे हताः ॥ ११.२६.९ ॥
হে রাজা, এই যুদ্ধে দশ অযুত সহস্র, বিশ হাজার, ষাট কোটি এবং ছয় জন নিহত হয়েছে।
11.26.10
आलक्षाणां च वीराणां सहस्राणि चतुर्दश ।
दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च भारत ॥ ११.२६.१० ॥
হে রাজেন্দ্র, আলক্ষ বীরদের চৌদ্দ হাজার, আরও দশ এবং একশো ষাট, হে ভারত।
11.26.11
युधिष्ठिरगतिं कां ते गताः पुरुषसत्तम ।
आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ ११.२६.११ ॥
হে পুরুষোত্তম, তারা কোন গতি লাভ করেছে? হে মহাবাহু, আমাকে বলো; তুমি সর্বজ্ঞ বলেই আমার ধারণা।
11.26.12
यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे ।
देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः ॥ ११.२६.१२ ॥
সেই মহাযুদ্ধে হর্ষভরে যাঁরা দেহ আহুতি দিয়েছেন, সেই সত্যবিক্রমীরা দেবরাজের সমান লোকে গেছেন।
11.26.13
ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत ।
युध्यमाना हताः सङ्ख्ये गन्धर्वैः सह सङ्गताः ॥ ११.२६.१३ ॥
হে ভরতবংশধর, যারা মনে আনন্দ ছাড়াই 'মরতেই হবে' এই ভেবে যুদ্ধ করতে করতে রণে নিহত হয়েছে, তারা গন্ধর্বদের সঙ্গে মিলিত হয়েছে।
11.26.14
ये च सङ्ग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः ।
शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति ॥ ११.२६.१४ ॥
যারা রণভূমিতে দাঁড়িয়ে ভিক্ষা চেয়ে, পিঠ ফিরিয়ে অস্ত্রাঘাতে মৃত্যু বরণ করেছে, তারা গুহ্যকদের দিকে গেছে।
11.26.15
पात्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः ।
हीनिषेवा महात्मानः परानभिमुखा रणे ॥ ११.२६.१५ ॥
শত্রুদের দ্বারা পতিত হয়ে, অস্ত্রহীন হয়ে ক্ষয় পেতে পেতেও লজ্জাশীল থেকে, রণে শত্রুর সম্মুখীন হওয়া মহাত্মারা।
11.26.16
छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः ।
हतास्ते ब्रह्मसदनं गता वीराः सुवर्चसः ॥ ११.२६.१६ ॥
তীক্ষ্ণ অস্ত্রে ছিন্নভিন্ন হয়ে, ক্ষত্রধর্মে নিষ্ঠ থেকে নিহত সেই তেজস্বী বীরেরা ব্রহ্মলোকে গেছে।
11.26.17
ये त्वत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति ।
यथाकथञ्चित्पुरुषास्ते गता ह्युत्तरां गतिम् ॥ ११.२६.१७ ॥
হে রাজা, এখানে যুদ্ধক্ষেত্রের মাঝে যেভাবেই হোক নিহত যারা, সেই পুরুষেরা উত্তম গতি লাভ করেছে।
11.26.18
केन ज्ञानबलेनैव पुत्र पश्यसि सिद्धवत् ।
तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया ॥ ११.२६.१८ ॥
হে পুত্র, কোন জ্ঞানবলে তুমি সিদ্ধের মতো দেখছ? হে মহাবাহু, আমি শোনার যোগ্য হলে তা আমাকে বলো।
11.26.19
निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया ।
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सम्प्राप्तोऽयमनुग्रहः ॥ ११.२६.१९ ॥
আপনার আদেশে পূর্বে বনে বিচরণকালে তীর্থযাত্রার প্রসঙ্গে আমি এই অনুগ্রহ লাভ করেছি।
11.26.20
देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम् ।
दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा ॥ ११.२६.२० ॥
দেবর্ষি লোমশকে দেখা গেল, তখন আমার স্মৃতি ফিরে এল; পূর্বে জ্ঞানযোগের দ্বারা দিব্য চক্ষুও আমি লাভ করেছিলাম।
11.26.21
ये त्वनाथा जनास्तात नाथवन्तश्च पाण्डव ।
कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम् ॥ ११.२६.२१ ॥
যারা অনাথ, আর যারা সনাথ, হে বৎস পাণ্ডব, তাদের দেহ কি বিধিমতো দগ্ধ হবে?
11.26.22
न येषां शान्तिकर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः ।
वयं च तेषां कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणाम् ॥ ११.२६.२२ ॥
যাদের জন্য শান্তিকর্মকারী নেই, আর এখানে অগ্নিহোত্রীও নেই — তাদের জন্য আমরাই কর্ম করব, হে তাত, কর্মের বহুলতার কারণে।
11.26.23
यान्सुपर्णाश्च गुध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः ।
तेषां सङ्कर्षणा लोका भविष्यन्ति न संशयः ॥ ११.२६.२३ ॥
গরুড় ও শকুনেরা যাদের ইতস্তত টেনে নিয়ে যায়, তাদের জন্য সেই টানাটানিই লোক হবে — এতে সন্দেহ নেই।
11.26.24
एवमुक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च सञ्जयम् ॥ ११.२६.२४ ॥
মহারাজ, এইরূপ বলে কুন্তীপুত্র যুধিষ্ঠির সুধর্মা, ধৌম্য ও সূত সঞ্জয়কে আদেশ দিলেন।
11.26.25
विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम् ।
इन्द्रसेनमुखान्भृत्यान्सूतांश्चैव सहस्रशः ॥ ११.२६.२५ ॥
মহাবুদ্ধি বিদুর, কৌরব যুযুৎসু, এবং ইন্দ্রসেন প্রমুখ সহস্র সহস্র ভৃত্য ও সারথিকে (আদেশ দিলেন)।
11.26.26
भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याण्यशेषतः ।
यथा नाथवतां किञ्चिच्छरीरं न विनश्यति ॥ ११.२६.२६ ॥
আপনারা এদের সকলের প্রেতকার্য সম্পূর্ণরূপে করান, যাতে রক্ষক-ওয়ালাদের কোনো দেহ বিনষ্ট না হয়।
11.26.27
शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च सञ्जयः ।
सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा ॥ ११.२६.२७ ॥
ধর্মরাজের আদেশে ক্ষত্তা (বিদুর), সূত সঞ্জয়, সুধর্মা, ধৌম্যের সঙ্গে, এবং ইন্দ্রসেন প্রমুখরাও (কাজে নিযুক্ত হলেন)।
11.26.28
चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत ।
घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च ॥ ११.२६.२८ ॥
চন্দন, অগুরু কাঠ, কালীয়ক, ঘি, তেল, সুগন্ধি দ্রব্য, এবং রেশমি বস্ত্রও (আনা হল)।
11.26.29
समाहृत्य महार्हाणि दारुणां चैव सञ्चयान् ।
रथांश्च मृदितास्तत्र नानाप्रहरणानि च ॥ ११.२६.२९ ॥
অতি মূল্যবান দ্রব্য ও কাঠের স্তূপ একত্র করে, সেখানে ভাঙা রথ ও নানা অস্ত্রও (এনে)।
11.26.30
चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान् ।
दाहयामासुरव्याग्राः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ११.२६.३० ॥
যত্ন সহকারে চিতা প্রস্তুত করে, প্রধান নরপতিদের তাঁদের মর্যাদা অনুসারে, স্থিরচিত্তে শাস্ত্রবিধি অনুযায়ী দাহ করালেন।
11.26.31
दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य कर्मणा ।
शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च ॥ ११.२६.३१ ॥
রাজা দুর্যোধন, তাঁর ভ্রাতৃগণ, রাজা শল্য, রাজা শল এবং ভূরিশ্রবাকেও (বিধিমতো দাহ করা হলো)।
11.26.32
जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत ।
दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३२ ॥
রাজা জয়দ্রথ, হে ভারত, অভিমন্যু, দুঃশাসনের পুত্র, লক্ষ্মণ এবং রাজা ধৃষ্টকেতুকেও (দাহ করা হলো)।
11.26.33
बृहद्वलं सोमदत्तं सृञ्जयं च महारथम् ।
राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा ॥ ११.२६.३३ ॥
বৃহদ্বল, সোমদত্ত, মহারথ সৃঞ্জয়, রাজা ক্ষেমধন্বা, বিরাট ও দ্রুপদকেও (দাহ করা হলো)।
11.26.34
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च ॥ ११.२६.३४ ॥
শিখণ্ডী, পাঞ্চাল্য ধৃষ্টদ্যুম্ন, পৃষতের পুত্র, বীর যুধামন্যু এবং উত্তমৌজাকেও (দাহ করা হলো)।
11.26.35
कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम् ।
अचलं वृषकं चैव भगदत्ते च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३५ ॥
কৌসল্য, দ্রৌপদীর পুত্রগণ, সুবলপুত্র শকুনি, অচল, বৃষক এবং রাজা ভগদত্তকেও (দাহ করা হলো)।
11.26.36
कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् ।
केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान् ॥ ११.२६.३६ ॥
বিকর্তনপুত্র কর্ণ, তাঁর পুত্রসহ ক্রোধী যোদ্ধা, কেকয় মহাধনুর্ধরগণ এবং ত্রিগর্ত মহারথগণকেও (দাহ করা হলো)।
11.26.37
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च ।
अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं जलसन्धं च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३७ ॥
ঘটোৎকচকে, রাক্ষসরাজকে, বকের ভ্রাতাকে, এবং রাক্ষসেন্দ্র অলম্বুষকে ও রাজা জলসন্ধকে।
11.26.38
एतांश्चान्यांस्च सुबहून्पार्थिवांश्च सहस्रशः ।
धृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन्। ॥ ११.२६.३८ ॥
এদের এবং অন্য বহু সহস্র রাজাকে ধারায় ঢালা প্রজ্জ্বলিত আহুতিসহ আগুনে সম্পূর্ণ দগ্ধ করা হল।
11.26.39
पितृमेधाश्च केषाञ्चित्प्रावर्तन्त महात्मनाम् ।
सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशासत चापरैः ॥ ११.२६.३९ ॥
কিছু মহাত্মার পিতৃমেধ অনুষ্ঠান শুরু হল; সামগান গাওয়া হল, এবং অন্যরা তাঁদের নির্দেশ দিলেন।
11.26.40
साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः ।
कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत ॥ ११.२६.४० ॥
সামগান ও ঋক্মন্ত্রের ধ্বনিতে এবং নারীদের কান্নার শব্দে রাত্রিতে সব প্রাণীর মধ্যে বিষাদ ছেয়ে গেল।
11.26.41
हुताश्च तत्प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः ।
नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः ॥ ११.२६.४१ ॥
আহুত, প্রজ্জ্বলিত ও দীপ্যমান আগুনগুলি আকাশে পাতলা মেঘে ঢাকা গ্রহদের মতো দেখা গেল।
11.26.42
ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः ।
तांश्च सर्वान्समानीय राशीकृत्वा सहस्रशः ॥ ११.२६.४२ ॥
যারা সেখানে অনাথ ছিল এবং বিভিন্ন দেশ থেকে এসে জড়ো হয়েছিল, তাদের সবাইকে একত্র করে হাজারে হাজারে স্তূপ করে।
11.26.43
चित्वा दारुभिरव्यग्रैः प्रभूतैः स्नेहपाचितैः ।
दाहयामास तान्सर्वान्विदुरो राजशासनात् ॥ ११.२६.४३ ॥
রাজার আদেশে বিদুর ধীরস্থিরভাবে চেরা, ঘি-তেলে ভেজানো প্রচুর কাঠ দিয়ে তাঁদের সকলকে দাহ করলেন।
11.26.44
कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत् ॥ ११.२६.४४ ॥
কুরুরাজ যুধিষ্ঠির তাঁদের অন্ত্যেষ্টিক্রিয়া সম্পন্ন করিয়ে ধৃতরাষ্ট্রকে সম্মুখে রেখে গঙ্গার অভিমুখে গমন করলেন।