महाभारत · अध्याय 11.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.26.1
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः ।
तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः ॥ ११.२६.१ ॥
उठ, उठ गांधारी! शोकात मन लावू नकोस. तुझ्याच अपराधामुळे कुरु वंशाचा नाश झाला आहे.
11.26.2
यत्त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम् ।
दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे ॥ ११.२६.२ ॥
दुरात्मा, मत्सरी आणि अत्यंत गर्विष्ठ अशा पुत्र दुर्योधनाला पुढे करून तू दुष्कृत्यालाच चांगले मानतेस.
11.26.3
निष्ठुरं वैरपुरुषं वृद्धानां शासनातिगम् ।
कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि ॥ ११.२६.३ ॥
निष्ठुर, वैरी वृत्तीचा आणि वडिलधाऱ्यांची आज्ञा मोडणाऱ्या पुरुषाचा स्वकृत दोष माझ्यावर लादण्याची इच्छा तू कशी करतेस?
11.26.4
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ ११.२६.४ ॥
मेलेल्या किंवा नष्ट झालेल्या गोष्टीबद्दल जो भूतकाळासाठी शोक करतो, तो दुःखाने दुःखच मिळवतो; तो दोन अनर्थांना प्राप्त होतो.
11.26.5
तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं ।
गौर्वोढारं धावितारं तुरङ्गी।
शूद्रा दासं पशुपालं च वैश्या ।
वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री ॥ ११.२६.५ ॥
ब्राह्मणी तपासाठी गर्भ धारण करते; गाय ओझे वाहणाऱ्याला, घोडी धावणाऱ्याला, शूद्रा दासाला आणि वैश्या गुराख्याला जन्म देते; पण तुझ्यासारखी राजकन्या वधासाठी गर्भ धारण करते.
11.26.6
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम् ।
तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना ॥ ११.२६.६ ॥
वासुदेवाचे ते पुनरुक्त, अप्रिय वचन ऐकून, शोकाने व्याकुल डोळ्यांची गांधारी गप्प झाली.
11.26.7
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः ।
पर्यपृच्छत धर्मज्ञो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ११.२६.७ ॥
राजर्षी धृतराष्ट्राने अज्ञानातून उत्पन्न झालेला मोह आवरून धर्मज्ञ धर्मराज युधिष्ठिरांना विचारले.
11.26.8
जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव ।
हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्वं मे ॥ ११.२६.८ ॥
हे पांडवा, जिवंत सैन्यांची संख्या तुला माहीत आहे; मारल्या गेलेल्यांची संख्या माहीत असेल तर मला सांग.
11.26.9
दशायुतसहस्राणि सहस्राणि च विंशतिः ।
कोट्यः षष्टिश्च षट् चैव ह्यस्मिन्राजन्मृधे हताः ॥ ११.२६.९ ॥
हे राजा, या युद्धात दहा अयुत हजार, वीस हजार, साठ कोटी आणि सहा इतके मारले गेले.
11.26.10
आलक्षाणां च वीराणां सहस्राणि चतुर्दश ।
दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च भारत ॥ ११.२६.१० ॥
हे राजेंद्रा, आलक्ष वीरांचे चौदा हजार, आणखी दहा आणि शंभर साठ, हे भारता.
11.26.11
युधिष्ठिरगतिं कां ते गताः पुरुषसत्तम ।
आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ ११.२६.११ ॥
हे पुरुषोत्तमा, ते कोणती गती पावले? हे महाबाहो, मला सांग; मते तू सर्वज्ञ आहेस.
11.26.12
यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे ।
देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः ॥ ११.२६.१२ ॥
त्या महायुद्धात आनंदाने देह अर्पण करणारे सत्यपराक्रमी देवराज इंद्राच्या समान लोकांना गेले.
11.26.13
ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत ।
युध्यमाना हताः सङ्ख्ये गन्धर्वैः सह सङ्गताः ॥ ११.२६.१३ ॥
हे भरतवंशा, जे मनात आनंद न बाळगता 'मरणे अटळ आहे' असा विचार करून लढताना रणांगणात मारले गेले, ते गंधर्वांसह मिळाले.
11.26.14
ये च सङ्ग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः ।
शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति ॥ ११.२६.१४ ॥
जे लोक रणभूमीवर उभे राहून याचना करत, पाठ फिरवून शस्त्राने मरण पावले, ते गुह्यकांकडे गेले.
11.26.15
पात्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः ।
हीनिषेवा महात्मानः परानभिमुखा रणे ॥ ११.२६.१५ ॥
शत्रूंकडून पाडले जाऊन, शस्त्रहीन होऊन क्षीण होत असतानाही, लज्जा पाळून, रणांगणात शत्रूंसमोर उभे राहिलेले महात्मे.
11.26.16
छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः ।
हतास्ते ब्रह्मसदनं गता वीराः सुवर्चसः ॥ ११.२६.१६ ॥
तीक्ष्ण शस्त्रांनी छिन्नभिन्न होऊन, क्षात्रधर्मात निष्ठ राहून मारले गेलेले ते तेजस्वी वीर ब्रह्मलोकाला गेले.
11.26.17
ये त्वत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति ।
यथाकथञ्चित्पुरुषास्ते गता ह्युत्तरां गतिम् ॥ ११.२६.१७ ॥
हे राजा, येथे रणभूमीच्या मध्ये कसेबसे मारले गेलेले पुरुष उत्तम गतीला गेले.
11.26.18
केन ज्ञानबलेनैव पुत्र पश्यसि सिद्धवत् ।
तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया ॥ ११.२६.१८ ॥
हे पुत्रा, कोणत्या ज्ञानबळाने तू सिद्धासारखा पाहतोस? हे महाबाहो, मी ऐकण्यायोग्य असल्यास ते मला सांग.
11.26.19
निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया ।
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सम्प्राप्तोऽयमनुग्रहः ॥ ११.२६.१९ ॥
आपल्या आज्ञेने पूर्वी वनात फिरत असताना तीर्थयात्रेच्या प्रसंगात मला हा अनुग्रह प्राप्त झाला.
11.26.20
देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम् ।
दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा ॥ ११.२६.२० ॥
देवर्षी लोमशांचे दर्शन झाले, तेव्हा मला स्मरण झाले; पूर्वी ज्ञानयोगाने मला दिव्य चक्षूही प्राप्त झाले होते.
11.26.21
ये त्वनाथा जनास्तात नाथवन्तश्च पाण्डव ।
कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम् ॥ ११.२६.२१ ॥
जे अनाथ लोक आहेत आणि जे सनाथ आहेत, हे तात पांडवा, त्यांची शरीरे विधिपूर्वक जाळली जातील का?
11.26.22
न येषां शान्तिकर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः ।
वयं च तेषां कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणाम् ॥ ११.२६.२२ ॥
ज्यांच्यासाठी शांतिकर्म करणारे नाहीत आणि येथे अग्निहोत्रीही नाहीत, त्यांच्यासाठी आम्हीच कर्मे करू, हे तात, कर्मांच्या बहुलतेमुळे.
11.26.23
यान्सुपर्णाश्च गुध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः ।
तेषां सङ्कर्षणा लोका भविष्यन्ति न संशयः ॥ ११.२६.२३ ॥
गरुड आणि गिधाडे ज्यांना इकडेतिकडे ओढून नेतात, त्यांना ते ओढणेच लोक होतील — यात संशय नाही.
11.26.24
एवमुक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च सञ्जयम् ॥ ११.२६.२४ ॥
महाराजा, असे बोलून कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने सुधर्मा, धौम्य आणि सूत संजय यांना आज्ञा दिली.
11.26.25
विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम् ।
इन्द्रसेनमुखान्भृत्यान्सूतांश्चैव सहस्रशः ॥ ११.२६.२५ ॥
महाबुद्धिमान विदुर, कौरव युयुत्सु, तसेच इन्द्रसेन इत्यादी हजारो सेवक व सारथी यांना (आज्ञा दिली).
11.26.26
भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याण्यशेषतः ।
यथा नाथवतां किञ्चिच्छरीरं न विनश्यति ॥ ११.२६.२६ ॥
तुम्ही यांचे प्रेतकार्य पूर्णपणे करवा, जेणेकरून रक्षक असलेल्यांचे कोणतेही शरीर नष्ट होणार नाही.
11.26.27
शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च सञ्जयः ।
सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा ॥ ११.२६.२७ ॥
धर्मराजाच्या आज्ञेने क्षत्ता (विदुर), सूत संजय, सुधर्मा, धौम्यासह, तसेच इन्द्रसेन इत्यादीही (कार्यात गुंतले).
11.26.28
चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत ।
घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च ॥ ११.२६.२८ ॥
चंदन, अगरूची लाकडे, कालीयक, तूप, तेल, सुगंध आणि रेशमी वस्त्रेही (मागवली).
11.26.29
समाहृत्य महार्हाणि दारुणां चैव सञ्चयान् ।
रथांश्च मृदितास्तत्र नानाप्रहरणानि च ॥ ११.२६.२९ ॥
अति मौल्यवान वस्तू व लाकडांचे ढिगारे जमवून, तेथील मोडलेले रथ आणि विविध शस्त्रेही (आणून).
11.26.30
चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान् ।
दाहयामासुरव्याग्राः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ११.२६.३० ॥
काळजीपूर्वक चिता रचून, प्रमुख नरेशांना त्यांच्या योग्यतेनुसार, स्थिर मनाने, शास्त्रविधीप्रमाणे दहन करवले.
11.26.31
दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य कर्मणा ।
शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च ॥ ११.२६.३१ ॥
राजा दुर्योधन, त्याचे बंधू, राजा शल्य, राजा शल आणि भूरिश्रवा यांनाही (विधिपूर्वक दहन करण्यात आले).
11.26.32
जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत ।
दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३२ ॥
राजा जयद्रथ, हे भारता, अभिमन्यू, दुःशासनाचा पुत्र, लक्ष्मण आणि राजा धृष्टकेतू यांनाही (दहन करण्यात आले).
11.26.33
बृहद्वलं सोमदत्तं सृञ्जयं च महारथम् ।
राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा ॥ ११.२६.३३ ॥
बृहद्बल, सोमदत्त, महारथी सृंजय, राजा क्षेमधन्वा तसेच विराट आणि द्रुपद यांनाही (दहन करण्यात आले).
11.26.34
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च ॥ ११.२६.३४ ॥
शिखंडी, पांचाल्य धृष्टद्युम्न, पृषताचा पुत्र, पराक्रमी युधामन्यू आणि उत्तमौजस यांनाही (दहन करण्यात आले).
11.26.35
कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम् ।
अचलं वृषकं चैव भगदत्ते च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३५ ॥
कौसल्य, द्रौपदीचे पुत्र, सुबलपुत्र शकुनी, अचल, वृषक आणि राजा भगदत्त यांनाही (दहन करण्यात आले).
11.26.36
कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् ।
केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान् ॥ ११.२६.३६ ॥
विकर्तनपुत्र कर्ण, त्याच्या पुत्रासह अमर्षण, केकय महाधनुर्धर आणि त्रिगर्त महारथी यांनाही (दहन करण्यात आले).
11.26.37
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च ।
अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं जलसन्धं च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३७ ॥
घटोत्कचाला, राक्षसेंद्राला, बकाच्या भावाला, आणि राक्षसेंद्र अलंबुषाला तसेच राजा जलसंधाला.
11.26.38
एतांश्चान्यांस्च सुबहून्पार्थिवांश्च सहस्रशः ।
धृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन्। ॥ ११.२६.३८ ॥
यांना आणि इतर हजारो राजांना धारेने अर्पिलेल्या तेजस्वी आहुतींच्या अग्नींमध्ये पूर्णपणे जाळले.
11.26.39
पितृमेधाश्च केषाञ्चित्प्रावर्तन्त महात्मनाम् ।
सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशासत चापरैः ॥ ११.२६.३९ ॥
काही महात्म्यांचे पितृमेध सुरू झाले; सामगीतांनी गायन झाले, आणि इतरांनी त्यांना मार्गदर्शन केले.
11.26.40
साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः ।
कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत ॥ ११.२६.४० ॥
सामगीते आणि ऋचांच्या नादाने, तसेच स्त्रियांच्या रडण्याच्या आवाजाने रात्री सर्व प्राण्यांना व्याकुळता आली.
11.26.41
हुताश्च तत्प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः ।
नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः ॥ ११.२६.४१ ॥
आहुती दिलेले, प्रज्वलित आणि तेजस्वी अग्नी आकाशात पातळ ढगांनी झाकलेल्या ग्रहांसारखे दिसले.
11.26.42
ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः ।
तांश्च सर्वान्समानीय राशीकृत्वा सहस्रशः ॥ ११.२६.४२ ॥
जे अनाथ तेथे होते आणि विविध देशांतून एकत्र आले होते, त्या सर्वांना एकत्र करून हजारोंच्या ढिगाऱ्यात रचून.
11.26.43
चित्वा दारुभिरव्यग्रैः प्रभूतैः स्नेहपाचितैः ।
दाहयामास तान्सर्वान्विदुरो राजशासनात् ॥ ११.२६.४३ ॥
राजाज्ञेने विदुराने शांतपणे फोडलेल्या, तेल-तुपात भिजवलेल्या भरपूर लाकडांनी त्या सर्वांना दहन केले.
11.26.44
कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत् ॥ ११.२६.४४ ॥
कुरुराज युधिष्ठिराने त्यांचे अंत्यसंस्कार करवून, धृतराष्ट्राला पुढे करून गंगेच्या दिशेने प्रयाण केले.