महाभारत · अध्याय 11.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.26.1
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः ।
तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः ॥ ११.२६.१ ॥
उठो, उठो गान्धारी! शोक में अपना मन मत लगाओ। तुम्हारे ही अपराध से कुरु वंश का विनाश हुआ है।
11.26.2
यत्त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम् ।
दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे ॥ ११.२६.२ ॥
तुम जो दुरात्मा, ईर्ष्यालु और अत्यन्त अभिमानी पुत्र दुर्योधन को आगे रखकर बुरे कर्म को भला मानती हो।
11.26.3
निष्ठुरं वैरपुरुषं वृद्धानां शासनातिगम् ।
कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि ॥ ११.२६.३ ॥
निष्ठुर, वैर से भरे और बड़ों की आज्ञा का उल्लंघन करने वाले पुरुष, तुम अपने ही किए दोष को मुझ पर कैसे डालना चाहती हो?
11.26.4
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ ११.२६.४ ॥
मरा हुआ हो या खो गया हो, जो बीते हुए के लिए शोक करता है, वह दुःख से दुःख पाता है और दो अनर्थों को प्राप्त होता है।
11.26.5
तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं ।
गौर्वोढारं धावितारं तुरङ्गी।
शूद्रा दासं पशुपालं च वैश्या ।
वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री ॥ ११.२६.५ ॥
ब्राह्मणी तप के लिए गर्भ धारण करती है, गाय भार ढोने वाले को, घोड़ी दौड़ने वाले को, शूद्रा दास को और वैश्या पशुपालक को; किन्तु तुम्हारे जैसी राजपुत्री वध के लिए (गर्भ धारण करती है)।
11.26.6
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम् ।
तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना ॥ ११.२६.६ ॥
वासुदेव के उस पुनरुक्त, अप्रिय वचन को सुनकर शोक से व्याकुल नेत्रों वाली गान्धारी चुप हो गईं।
11.26.7
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः ।
पर्यपृच्छत धर्मज्ञो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ११.२६.७ ॥
राजर्षि धृतराष्ट्र ने अपने अज्ञान से उत्पन्न मोह को रोककर धर्मज्ञ धर्मराज युधिष्ठिर से पूछा।
11.26.8
जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव ।
हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्वं मे ॥ ११.२६.८ ॥
हे पाण्डव, यदि तुम जीवित सेनाओं की संख्या जानते हो, और यदि मारे गए लोगों की संख्या जानते हो, तो मुझे बताओ।
11.26.9
दशायुतसहस्राणि सहस्राणि च विंशतिः ।
कोट्यः षष्टिश्च षट् चैव ह्यस्मिन्राजन्मृधे हताः ॥ ११.२६.९ ॥
हे राजन्, इस युद्ध में दस अयुत हज़ार, बीस हज़ार, साठ करोड़ और छह—इतने लोग मारे गए।
11.26.10
आलक्षाणां च वीराणां सहस्राणि चतुर्दश ।
दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च भारत ॥ ११.२६.१० ॥
हे राजेन्द्र, आलक्ष वीरों के चौदह हज़ार और दस और, तथा एक सौ साठ भी, हे भारत।
11.26.11
युधिष्ठिरगतिं कां ते गताः पुरुषसत्तम ।
आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ ११.२६.११ ॥
हे पुरुषोत्तम युधिष्ठिर, वे किस गति को प्राप्त हुए? हे महाबाहो, मुझे बताओ; मेरे मत में तुम सर्वज्ञ हो।
11.26.12
यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे ।
देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः ॥ ११.२६.१२ ॥
जिन्होंने उस महान युद्ध में हर्षपूर्वक अपने शरीरों की आहुति दी, वे सत्य-पराक्रमी देवराज इन्द्र के समान लोकों को प्राप्त हुए।
11.26.13
ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत ।
युध्यमाना हताः सङ्ख्ये गन्धर्वैः सह सङ्गताः ॥ ११.२६.१३ ॥
हे भरतवंशी, जो लोग मन में प्रसन्न हुए बिना, 'मरना ही है' यह सोचकर युद्ध करते हुए रणभूमि में मारे गए, वे गन्धर्वों के साथ जा मिले।
11.26.14
ये च सङ्ग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः ।
शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति ॥ ११.२६.१४ ॥
जो लोग रणभूमि में खड़े होकर याचना करते हुए, पीठ फेरकर शस्त्र से मृत्यु को प्राप्त हुए, वे गुह्यकों की ओर चले गए।
11.26.15
पात्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः ।
हीनिषेवा महात्मानः परानभिमुखा रणे ॥ ११.२६.१५ ॥
जो महात्मा शत्रुओं द्वारा गिराए जाते हुए, शस्त्रहीन होकर घटते हुए भी लज्जाशील रहकर रणभूमि में शत्रुओं के सम्मुख डटे रहे।
11.26.16
छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः ।
हतास्ते ब्रह्मसदनं गता वीराः सुवर्चसः ॥ ११.२६.१६ ॥
तीखे शस्त्रों से छिन्न-भिन्न होते हुए, क्षत्रधर्म में परायण रहकर मारे गए वे तेजस्वी वीर ब्रह्मलोक को चले गए।
11.26.17
ये त्वत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति ।
यथाकथञ्चित्पुरुषास्ते गता ह्युत्तरां गतिम् ॥ ११.२६.१७ ॥
हे राजन, जो लोग यहाँ युद्धभूमि के बीच जैसे-तैसे मारे गए, वे पुरुष निश्चय ही उत्तम गति को प्राप्त हुए।
11.26.18
केन ज्ञानबलेनैव पुत्र पश्यसि सिद्धवत् ।
तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया ॥ ११.२६.१८ ॥
हे पुत्र, किस ज्ञानबल से तुम सिद्ध की भाँति देखते हो? हे महाबाहो, यदि मुझे सुनना योग्य हो तो वह मुझे बताओ।
11.26.19
निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया ।
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सम्प्राप्तोऽयमनुग्रहः ॥ ११.२६.१९ ॥
आपकी आज्ञा से पहले वन में विचरते हुए मैंने तीर्थयात्रा के प्रसंग से यह अनुग्रह प्राप्त किया है।
11.26.20
देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम् ।
दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा ॥ ११.२६.२० ॥
देवर्षि लोमश के दर्शन हुए, तब मुझे स्मरण हो आया; ज्ञानयोग से पूर्व में मुझे दिव्य चक्षु भी प्राप्त हुआ था।
11.26.21
ये त्वनाथा जनास्तात नाथवन्तश्च पाण्डव ।
कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम् ॥ ११.२६.२१ ॥
जो अनाथ लोग हैं, और जो सनाथ हैं, हे तात पाण्डव, क्या उनके शरीर विधिपूर्वक जलाए जाएँगे?
11.26.22
न येषां शान्तिकर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः ।
वयं च तेषां कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणाम् ॥ ११.२६.२२ ॥
जिनके लिए न शान्ति-कर्म करने वाले हैं, न यहाँ अग्निहोत्री हैं, उनके लिए हम ही कर्म करेंगे, हे तात, कर्मों की बहुलता के कारण।
11.26.23
यान्सुपर्णाश्च गुध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः ।
तेषां सङ्कर्षणा लोका भविष्यन्ति न संशयः ॥ ११.२६.२३ ॥
जिन्हें गरुड़ और गिद्ध इधर-उधर खींचते हैं, उनके लिए वे (खींचने वाले) लोक होंगे — इसमें संदेह नहीं।
11.26.24
एवमुक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च सञ्जयम् ॥ ११.२६.२४ ॥
हे महाराज, ऐसा कहकर कुन्ती-पुत्र युधिष्ठिर ने सुधर्मा, धौम्य और सूत सञ्जय को आदेश दिया।
11.26.25
विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम् ।
इन्द्रसेनमुखान्भृत्यान्सूतांश्चैव सहस्रशः ॥ ११.२६.२५ ॥
और महाबुद्धिमान विदुर, कौरव युयुत्सु, तथा इन्द्रसेन आदि हज़ारों सेवकों और सारथियों को (भी आदेश दिया)।
11.26.26
भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याण्यशेषतः ।
यथा नाथवतां किञ्चिच्छरीरं न विनश्यति ॥ ११.२६.२६ ॥
आप सब इन सबके प्रेतकर्म पूरी तरह करवाएँ, ताकि जिनके रक्षक हों उनका कोई भी शरीर नष्ट न हो।
11.26.27
शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च सञ्जयः ।
सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा ॥ ११.२६.२७ ॥
धर्मराज के आदेश से क्षत्ता (विदुर), सूत संजय, सुधर्मा, धौम्य के साथ, तथा इन्द्रसेन आदि भी (कार्य में लगे)।
11.26.28
चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत ।
घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च ॥ ११.२६.२८ ॥
चन्दन, अगरु की लकड़ियाँ, कालीयक तथा घी, तेल, सुगंधें और रेशमी वस्त्र भी (मँगवाए गए)।
11.26.29
समाहृत्य महार्हाणि दारुणां चैव सञ्चयान् ।
रथांश्च मृदितास्तत्र नानाप्रहरणानि च ॥ ११.२६.२९ ॥
बहुमूल्य वस्तुएँ और लकड़ी के ढेर इकट्ठे करके, वहाँ टूटे हुए रथ तथा विविध प्रकार के शस्त्र भी (जुटाकर)।
11.26.30
चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान् ।
दाहयामासुरव्याग्राः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ११.२६.३० ॥
प्रयत्नपूर्वक चिताएँ बनाकर, श्रेष्ठ नरेशों को उनकी श्रेणी के अनुसार, स्थिर चित्त से, शास्त्रविधि के अनुसार कर्म करके जलवाया।
11.26.31
दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य कर्मणा ।
शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च ॥ ११.२६.३१ ॥
और राजा दुर्योधन, उसके भाइयों, राजा शल्य, राजा शल और भूरिश्रवा का भी (उन्होंने विधिपूर्वक दाह-संस्कार कराया)।
11.26.32
जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत ।
दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३२ ॥
और राजा जयद्रथ, हे भारत, अभिमन्यु, दुःशासन के पुत्र, लक्ष्मण और राजा धृष्टकेतु को भी (उन्होंने दाह-संस्कार कराया)।
11.26.33
बृहद्वलं सोमदत्तं सृञ्जयं च महारथम् ।
राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा ॥ ११.२६.३३ ॥
बृहद्बल, सोमदत्त, महारथी सृञ्जय, राजा क्षेमधन्वा तथा विराट और द्रुपद को भी (दाह-संस्कार कराया)।
11.26.34
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च ॥ ११.२६.३४ ॥
शिखण्डी, पाञ्चाल्य धृष्टद्युम्न, पृषत के पुत्र, वीर युधामन्यु और उत्तमौजा को भी (दाह-संस्कार कराया)।
11.26.35
कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम् ।
अचलं वृषकं चैव भगदत्ते च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३५ ॥
कौसल्य, द्रौपदी के पुत्र, सुबल के पुत्र शकुनि, अचल, वृषक और राजा भगदत्त को भी (दाह-संस्कार कराया)।
11.26.36
कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् ।
केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान् ॥ ११.२६.३६ ॥
विकर्तन के पुत्र कर्ण को भी, उसके पुत्र सहित क्रोधी (उसे), केकय महाधनुर्धरों और त्रिगर्त के महारथियों को भी (दाह-संस्कार कराया)।
11.26.37
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च ।
अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं जलसन्धं च पार्थिवम् ॥ ११.२६.३७ ॥
घटोत्कच को, राक्षसों के इंद्र को, बक के भाई को, और अलम्बुष, राक्षसों के इंद्र को, तथा राजा जलसंध को।
11.26.38
एतांश्चान्यांस्च सुबहून्पार्थिवांश्च सहस्रशः ।
धृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन्। ॥ ११.२६.३८ ॥
इन्हें और अन्य अनेक सहस्रों राजाओं को भी उन्होंने धारा में डाली गई दीप्त आहुतियों वाली अग्नियों में पूरी तरह जला दिया।
11.26.39
पितृमेधाश्च केषाञ्चित्प्रावर्तन्त महात्मनाम् ।
सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशासत चापरैः ॥ ११.२६.३९ ॥
कुछ महात्माओं के पितृमेध संस्कार होने लगे; सामवेद के मंत्र गाए गए, और कुछ लोगों को दूसरे लोगों ने निर्देश दिए।
11.26.40
साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः ।
कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत ॥ ११.२६.४० ॥
सामों और ऋचाओं के नाद से, तथा स्त्रियों के रोने की ध्वनियों से, रात्रि में सभी प्राणियों में व्याकुलता छा गई।
11.26.41
हुताश्च तत्प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः ।
नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः ॥ ११.२६.४१ ॥
आहुत, प्रज्वलित और दीप्त होती हुई अग्नियाँ आकाश में, पतले बादलों से ढके ग्रहों की भाँति दिखाई दीं।
11.26.42
ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः ।
तांश्च सर्वान्समानीय राशीकृत्वा सहस्रशः ॥ ११.२६.४२ ॥
जो अनाथ वहाँ थे और विभिन्न देशों से आकर एकत्र हुए थे, उन सबको एकत्र करके सहस्रों की ढेरी लगाकर।
11.26.43
चित्वा दारुभिरव्यग्रैः प्रभूतैः स्नेहपाचितैः ।
दाहयामास तान्सर्वान्विदुरो राजशासनात् ॥ ११.२६.४३ ॥
विदुर ने राजा की आज्ञा से, सावधानी से चुनी हुई बहुत-सी घी-तेल से भीगी लकड़ियों को चीरकर, उन सबको जला दिया।
11.26.44
कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत् ॥ ११.२६.४४ ॥
कुरुराज युधिष्ठिर ने उनके अन्त्येष्टि-संस्कार करवाकर धृतराष्ट्र को आगे करके गंगा की ओर प्रस्थान किया।