મહાભારત · અધ્યાય 11.6

11.6.1

अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ ।
कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर ॥ ११.६.१ ॥

અરે, તે ખરેખર મોટા દુઃખમાં, કષ્ટમય વાસમાં રહે છે. ત્યાં તેને આનંદ કે સંતોષ કેવી રીતે મળે, હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ?

स देशः क्वनु यत्रासौ वसते धर्मसङ्कटे ।
कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात् ॥ ११.६.२ ॥

ધર્મસંકટમાં તે જ્યાં રહે છે તે દેશ ક્યાં છે? અથવા તે માણસ તે મહાભયમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થઈ શકે?

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा ।
कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि ॥ ११.६.३ ॥

આ બધું મને સારી રીતે કહે; ત્યારે અમે તેને માટે પ્રયત્ન કરીશું. તેના ઉદ્ધારને માટે મારા મનમાં મોટી કરુણા જાગી છે.

उपाख्यानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम् ।
सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः ॥ ११.६.४ ॥

હે રાજન! મોક્ષના જ્ઞાતાઓએ કહેલું આ ઉપાખ્યાન છે, જેના દ્વારા માણસ પરલોકમાં સદ્ગતિ પામે છે.

उच्यते यत्तु कान्तारं महासंसार एव सः ।
वनं दुर्गं हि यच्चैतत्संसारगहनं हि तत् ॥ ११.६.५ ॥

જેને 'કાંતાર' કહેવામાં આવે છે, તે જ મહાસંસાર છે. અને આ દુર્ગમ વન જ સંસારનું ગાઢ ગહન જાળ છે.

ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः ॥ ११.६.६ ॥

પહેલાં જેને વ્યાલ કહેવામાં આવ્યા હતા, તેઓ અહીં વ્યાધિઓ તરીકે જાહેર કરાયા છે.

या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै ।
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम् ॥ ११.६.७ ॥

ત્યાં ઊભેલી તે મોટા શરીરવાળી સ્ત્રીને, રૂપ અને વર્ણનો નાશ કરનારી જરા (ઘડપણ) એવું જ્ઞાનીઓ કહે છે.

स यस्तु कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम् ।
यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः।
अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां प्राणाहार्यसौ ॥ ११.६.८ ॥

હે રાજન્, તે કૂવો દેહધારીઓનું શરીર છે. તેની નીચે રહેનાર મહાસર્પ કાળ જ છે; સર્વ પ્રાણીઓનો અંત કરનાર અને દેહધારીઓના પ્રાણ હરનાર તે જ છે.

कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः ।
प्रोतो ययाऽभवल्लग्नो जीविताशा शरीरिणाम् ॥ ११.६.९ ॥

કૂવાની મધ્યમાં જે વેલ ઊગી છે, જેના પર તે માણસ લટકે છે, તે દેહધારીઓની જીવનની આશા છે.

स यस्तु कूपपीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति ।
षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः ॥ ११.६.१० ॥

હે રાજન્, કૂવાના ઘેરાવમાં તે વૃક્ષની આસપાસ ફરતો છ મુખવાળો હાથી સંવત્સર (વર્ષ) કહેવાયો છે.

मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादशा कीर्तिताः ।
ये तु वृंक्षं निकृन्तन्ति मूषिकाः पन्नगास्तथा ॥ ११.६.११ ॥

તેના મુખ ઋતુઓ છે, બાર માસ તેના પગ કહેવાયા છે. જે ઉંદરો અને સર્પો તે વૃક્ષને કાપે છે, તેઓ પણ એમ જ.

रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः ।
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः ॥ ११.६.१२ ॥

તેમને પ્રાણીઓનો વિચાર કરનારા લોકો રાત અને દિવસ કહે છે. ત્યાંની જે મધમાખીઓ છે, તે કામનાઓ કહેવાઈ છે.

यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम् ।
तांस्तु कामरसान्विन्द्याद्यत्र सज्जन्ति मानवाः ॥ ११.६.१३ ॥

જે અનેક ધારાઓ મધ ઝરાવે છે, તેમને કામરસ જાણવા, જેમાં મનુષ્યો આસક્ત થાય છે.

एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधाः ।
येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति सर्वथा ॥ ११.६.१४ ॥

એ રીતે જ્ઞાનીઓ સંસારચક્રના પરિવર્તનને જાણે છે; જેનાથી તેઓ સંસારચક્રના પાશોને સર્વથા કાપી નાખે છે.