ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 11.6

11.6.1

अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ ।
कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर ॥ ११.६.१ ॥

ਅਹੋ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਕਸ਼ਟਮਈ ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਜਾਂ ਸੰਤੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ?

स देशः क्वनु यत्रासौ वसते धर्मसङ्कटे ।
कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात् ॥ ११.६.२ ॥

ਉਹ ਦੇਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਮਹਾਭੈ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा ।
कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि ॥ ११.६.३ ॥

ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ; ਤਦ ਅਸੀਂ ਉਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਜਾਗੀ ਹੈ।

उपाख्यानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम् ।
सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः ॥ ११.६.४ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਉਪਾਖਿਆਨ ਕਹਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

उच्यते यत्तु कान्तारं महासंसार एव सः ।
वनं दुर्गं हि यच्चैतत्संसारगहनं हि तत् ॥ ११.६.५ ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਾਂਤਾਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹਾਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਰਗਮ ਬਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਘਣਾ ਜਾਲ ਹੈ।

ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः ॥ ११.६.६ ॥

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਲ ਕਹੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਰੋਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै ।
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम् ॥ ११.६.७ ॥

ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਉਹ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਰਣ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਰਾ (ਬੁਢਾਪਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

स यस्तु कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम् ।
यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः।
अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां प्राणाहार्यसौ ॥ ११.६.८ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਖੂਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਸਰਪ ਕਾਲ ਹੀ ਹੈ; ਸਰਬ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਹੈ।

कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः ।
प्रोतो ययाऽभवल्लग्नो जीविताशा शरीरिणाम् ॥ ११.६.९ ॥

ਖੂਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਵੇਲ ਉੱਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਆਸ ਹੈ।

स यस्तु कूपपीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति ।
षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः ॥ ११.६.१० ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੂਹ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਛੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਸੰਵਤਸਰ (ਸਾਲ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादशा कीर्तिताः ।
ये तु वृंक्षं निकृन्तन्ति मूषिकाः पन्नगास्तथा ॥ ११.६.११ ॥

ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ, ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਤਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।

रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः ।
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः ॥ ११.६.१२ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜੋ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम् ।
तांस्तु कामरसान्विन्द्याद्यत्र सज्जन्ति मानवाः ॥ ११.६.१३ ॥

ਜੋ ਅਨੇਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਰਸ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधाः ।
येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति सर्वथा ॥ ११.६.१४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।