మహాభారతం · అధ్యాయం 11.6

11.6.1

अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ ।
कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर ॥ ११.६.१ ॥

అయ్యో, అతడు గొప్ప దుఃఖంలో, కష్టమైన నివాసంలో ఉంటున్నాడు. అక్కడ అతనికి ఆనందమూ తృప్తీ ఎలా కలుగుతాయి, వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా?

स देशः क्वनु यत्रासौ वसते धर्मसङ्कटे ।
कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात् ॥ ११.६.२ ॥

అతడు ధర్మసంకటంలో నివసించే ఆ దేశం ఎక్కడ? లేదా ఆ మనిషి ఆ మహాభయం నుండి ఎలా విముక్తుడు కాగలడు?

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा ।
कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि ॥ ११.६.३ ॥

ఇదంతా నాకు సవ్యంగా చెప్పు; అప్పుడు మేము దాని కోసం ప్రయత్నిస్తాము. అతని ఉద్ధరణం కోసం నాకు గొప్ప కరుణ కలిగింది.

उपाख्यानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम् ।
सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः ॥ ११.६.४ ॥

రాజా! మోక్షాన్ని తెలిసినవారు చెప్పిన ఈ ఉపాఖ్యానం ఇది; దీని ద్వారా మానవుడు పరలోకాలలో సద్గతిని పొందుతాడు.

उच्यते यत्तु कान्तारं महासंसार एव सः ।
वनं दुर्गं हि यच्चैतत्संसारगहनं हि तत् ॥ ११.६.५ ॥

'కాంతారం' అని చెప్పబడేది ఆ మహాసంసారమే. ఈ దుర్గమమైన అరణ్యమే సంసారపు దట్టమైన బంధనం.

ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः ॥ ११.६.६ ॥

ఇంతకుముందు చెప్పిన వ్యాళాలు అనేవి ఇక్కడ వ్యాధులుగా ప్రకటించబడ్డాయి.

या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै ।
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम् ॥ ११.६.७ ॥

అక్కడ నిలిచి ఉన్న ఆ పెద్ద శరీరం గల స్త్రీని, రూపాన్ని వర్ణాన్ని నశింపజేసే జరా (ముసలితనం) అని జ్ఞానులు పిలుస్తారు.

स यस्तु कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम् ।
यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः।
अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां प्राणाहार्यसौ ॥ ११.६.८ ॥

ఓ రాజా, ఆ బావి దేహధారుల శరీరం. దాని అడుగున నివసించే మహాసర్పం కాలమే; సర్వ ప్రాణులను అంతం చేసేవాడు, దేహధారుల ప్రాణాలు హరించేవాడు అతడే.

कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः ।
प्रोतो ययाऽभवल्लग्नो जीविताशा शरीरिणाम् ॥ ११.६.९ ॥

బావి మధ్యలో పెరిగిన ఏ తీగ ఉందో, దానికి ఆ మనిషి వేలాడుతున్నాడో, అది దేహధారుల జీవితాశ.

स यस्तु कूपपीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति ।
षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः ॥ ११.६.१० ॥

ఓ రాజా, బావి చుట్టుకొలతలో ఆ వృక్షం చుట్టూ పాకే ఆరు ముఖాల ఏనుగే సంవత్సరం అని స్మరించబడింది.

मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादशा कीर्तिताः ।
ये तु वृंक्षं निकृन्तन्ति मूषिकाः पन्नगास्तथा ॥ ११.६.११ ॥

దాని ముఖాలు ఋతువులు, పన్నెండు మాసాలు దాని పాదాలు అని చెప్పబడ్డాయి. ఆ వృక్షాన్ని కొరికే ఎలుకలు, పాములు కూడా అలాగే.

रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः ।
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः ॥ ११.६.१२ ॥

వాటిని ప్రాణులను గురించి ఆలోచించేవారు రాత్రులు పగళ్లు అంటారు. అక్కడ ఉన్న తేనెటీగలు ఏవో, అవి కోరికలు అని చెప్పబడ్డాయి.

यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम् ।
तांस्तु कामरसान्विन्द्याद्यत्र सज्जन्ति मानवाः ॥ ११.६.१३ ॥

అనేక ధారలుగా మధువును స్రవించే వాటిని కామరసాలుగా తెలుసుకోవాలి; వాటిలో మనుషులు అతుక్కుపోతారు.

एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधाः ।
येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति सर्वथा ॥ ११.६.१४ ॥

ఇలా జ్ఞానులు సంసారచక్రం యొక్క పరివృత్తిని తెలుసుకుంటారు; దాని ద్వారా సంసారచక్రం యొక్క బంధాలను పూర్తిగా ఛేదిస్తారు.