महाभारत · अध्याय 11.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.6.1
अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ ।
कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर ॥ ११.६.१ ॥
अरेरे, तो खरोखर मोठ्या दुःखात, कष्टमय वासात राहतो. तेथे त्याला आनंद किंवा समाधान कसे लाभते, हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा?
11.6.2
स देशः क्वनु यत्रासौ वसते धर्मसङ्कटे ।
कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात् ॥ ११.६.२ ॥
धर्मसंकटात तो वास करतो तो देश कुठे आहे? किंवा तो मनुष्य त्या महाभयातून कसा मुक्त होईल?
11.6.3
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा ।
कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि ॥ ११.६.३ ॥
हे सर्व मला नीट सांग; मग आम्ही त्यासाठी प्रयत्न करू. त्याच्या उद्धारासाठी माझ्या मनात मोठी करुणा निर्माण झाली आहे.
11.6.4
उपाख्यानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम् ।
सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः ॥ ११.६.४ ॥
हे राजा! मोक्षज्ञांनी सांगितलेले हे उपाख्यान आहे, ज्याद्वारे मनुष्य परलोकांत सद्गती मिळवतो.
11.6.5
उच्यते यत्तु कान्तारं महासंसार एव सः ।
वनं दुर्गं हि यच्चैतत्संसारगहनं हि तत् ॥ ११.६.५ ॥
ज्याला 'कांतार' म्हटले जाते, तेच महासंसार होय. आणि हेच दुर्गम वन म्हणजे संसाराचे दाट गहन जाळे.
11.6.6
ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः ॥ ११.६.६ ॥
आधी ज्यांना व्याल म्हटले होते, ते येथे व्याधी असल्याचे सांगितले आहे.
11.6.7
या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै ।
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम् ॥ ११.६.७ ॥
तेथे उभी असलेली ती मोठ्या शरीराची स्त्री, रूप आणि वर्ण नष्ट करणारी जरा (म्हातारपण) असे ज्ञानी लोक म्हणतात.
11.6.8
स यस्तु कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम् ।
यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः।
अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां प्राणाहार्यसौ ॥ ११.६.८ ॥
हे राजा, ती विहीर म्हणजे देहधारी जीवांचे शरीर आहे. तिच्या तळाशी राहणारा महासर्प म्हणजे कालच; सर्व प्राणिमात्रांचा अंत करणारा, देहधारींचे प्राण हरण करणारा तोच.
11.6.9
कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः ।
प्रोतो ययाऽभवल्लग्नो जीविताशा शरीरिणाम् ॥ ११.६.९ ॥
विहिरीच्या मध्यभागी जी वेल वाढली आहे, जिला तो मनुष्य लोंबकळत आहे, ती देहधारी जीवांची जगण्याची आशा आहे.
11.6.10
स यस्तु कूपपीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति ।
षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः ॥ ११.६.१० ॥
हे राजा, विहिरीच्या घेऱ्यात त्या झाडाभोवती फिरणारा सहा तोंडांचा हत्ती हाच संवत्सर (वर्ष) म्हणून स्मरला जातो.
11.6.11
मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादशा कीर्तिताः ।
ये तु वृंक्षं निकृन्तन्ति मूषिकाः पन्नगास्तथा ॥ ११.६.११ ॥
त्याची तोंडे ऋतू आहेत, बारा महिने त्याचे पाय सांगितले आहेत. जे उंदीर आणि साप ते झाड कुरतडतात, तेही तसेच.
11.6.12
रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः ।
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः ॥ ११.६.१२ ॥
त्यांना प्राण्यांचा विचार करणारे लोक रात्र आणि दिवस म्हणतात. तेथे जे मधमाश्या आहेत, त्या कामना म्हणून सांगितल्या आहेत.
11.6.13
यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम् ।
तांस्तु कामरसान्विन्द्याद्यत्र सज्जन्ति मानवाः ॥ ११.६.१३ ॥
जे अनेक धारा मध ठिबकवतात, त्यांना कामरस समजावे, ज्यांत मनुष्य आसक्त होतात.
11.6.14
एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधाः ।
येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति सर्वथा ॥ ११.६.१४ ॥
अशा प्रकारे ज्ञानी लोक संसारचक्राचे परिवर्तन जाणतात; ज्याद्वारे ते संसारचक्राचे पाश पूर्णपणे तोडतात.