ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 11.6

11.6.1

अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ ।
कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर ॥ ११.६.१ ॥

ଅହୋ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମହା ଦୁଃଖରେ, କଷ୍ଟମୟ ବାସରେ ବାସ କରୁଛି। ସେଠାରେ ତା'ର ଆନନ୍ଦ ବା ସନ୍ତୋଷ କିପରି ହୁଏ, ହେ ବକ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?

स देशः क्वनु यत्रासौ वसते धर्मसङ्कटे ।
कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात् ॥ ११.६.२ ॥

ଧର୍ମସଙ୍କଟରେ ସେ ଯେଉଁ ଦେଶରେ ବାସ କରେ, ସେ ଦେଶ କେଉଁଠାରେ? ଅଥବା ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସେ ମହାଭୟରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ?

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा ।
कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि ॥ ११.६.३ ॥

ଏ ସବୁ ମୋତେ ଭଲ ଭାବରେ କୁହ; ତେବେ ଆମେ ତା' ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ମୋ ମନରେ ମହା କରୁଣା ଜାତ ହୋଇଛି।

उपाख्यानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम् ।
सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः ॥ ११.६.४ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ମୋକ୍ଷଜ୍ଞମାନେ କହିଥିବା ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଟେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପରଲୋକରେ ସୁଗତି ପାଏ।

उच्यते यत्तु कान्तारं महासंसार एव सः ।
वनं दुर्गं हि यच्चैतत्संसारगहनं हि तत् ॥ ११.६.५ ॥

ଯାହାକୁ 'କାନ୍ତାର' କୁହାଯାଏ, ତାହା ହିଁ ମହାସଂସାର। ଏବଂ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ବନ ହିଁ ସଂସାରର ଘନ ଜାଲ।

ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः ॥ ११.६.६ ॥

ପୂର୍ବରେ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ୟାଳ କୁହାଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଧି ବୋଲି ଘୋଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै ।
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम् ॥ ११.६.७ ॥

ସେଠାରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ସେହି ବଡ଼ ଶରୀରବିଶିଷ୍ଟ ନାରୀକୁ, ରୂପ ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ବିନାଶିନୀ ଜରା (ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ) ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ।

स यस्तु कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम् ।
यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः।
अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां प्राणाहार्यसौ ॥ ११.६.८ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସେ କୂଅ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଶରୀର । ଯେ ତଳେ ବାସ କରେ, ସେ ମହାସର୍ପ କାଳ ହିଁ; ସର୍ବଭୂତର ଅନ୍ତକ, ଦେହୀମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣହାରୀ ସେ ।

कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः ।
प्रोतो ययाऽभवल्लग्नो जीविताशा शरीरिणाम् ॥ ११.६.९ ॥

କୂଅ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଲତା ଜାତ ହୋଇଛି, ଯାହାରେ ସେ ମଣିଷ ଲାଗି ରହିଛି, ତାହା ଦେହୀମାନଙ୍କର ଜୀବନାଶା ।

स यस्तु कूपपीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति ।
षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः ॥ ११.६.१० ॥

ହେ ରାଜନ୍, କୂଅର ପରିଧିରେ ସେ ଗଛ ଚାରିପାଖେ ବୁଲୁଥିବା ଛଅ ମୁଖ ବିଶିଷ୍ଟ ହାତୀ ହିଁ ସଂବତ୍ସର ବୋଲି ସ୍ମୃତ ।

मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादशा कीर्तिताः ।
ये तु वृंक्षं निकृन्तन्ति मूषिकाः पन्नगास्तथा ॥ ११.६.११ ॥

ତାହାର ମୁଖ ଋତୁ, ବାର ମାସ ତାହାର ପାଦ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ । ଯେଉଁ ମୂଷା ଓ ସର୍ପମାନେ ସେ ଗଛକୁ କାଟନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ।

रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः ।
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः ॥ ११.६.१२ ॥

ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତାକାରୀମାନେ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ କହନ୍ତି । ସେଠାରେ ଯେଉଁ ମହୁମାଛିମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କାମନା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ ।

यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम् ।
तांस्तु कामरसान्विन्द्याद्यत्र सज्जन्ति मानवाः ॥ ११.६.१३ ॥

ଯେଉଁ ଅନେକ ଧାରା ମଧୁ ନିଗିରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାମରସ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधाः ।
येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति सर्वथा ॥ ११.६.१४ ॥

ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଂସାରଚକ୍ରର ପରିବୃତ୍ତି ଜାଣନ୍ତି; ଯଦ୍ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସଂସାରଚକ୍ରର ପାଶଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବଥା ଛେଦନ କରନ୍ତି।