મહાભારત · અધ્યાય 11.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.7.1
अहोऽभिहितमाख्यान भवता तत्त्वदर्शिना ।
भूय एव तु मे हर्षः श्रोतुं वागमृतं तव ॥ ११.७.१ ॥
અહો! તત્ત્વદર્શી તમે કહેલી આ કથા ફરી સાંભળવામાં મને આનંદ છે; તમારી વાણી અમૃત છે.
11.7.2
शृणु भूयः प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम् ।
यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसाराद्वि विचक्षणाः ॥ ११.७.२ ॥
સાંભળ; આ માર્ગનો વિસ્તાર ફરી કહીશ; જેને સાંભળી વિચક્ષણ લોકો સંસારથી પૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે.
11.7.3
यथा तु पुरुषो राजन्दीर्घमध्वानमास्थितः ।
क्वचित्क्वचिच्छ्रमस्थानं कुरुते वासमेव वा ॥ ११.७.३ ॥
હે રાજન, જેમ કોઈ માણસ લાંબા માર્ગે ચાલતાં ક્યાંક ક્યાંક વિશ્રામનું સ્થાન કે નિવાસ બનાવે છે.
11.7.4
एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत ।
कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः ॥ ११.७.४ ॥
એ જ રીતે, હે ભારત, સંસારના ચક્રમાં ગર્ભવાસોમાં દુર્બુદ્ધિ લોકો વાસ કરે છે; પંડિતો ત્યાંથી જ મુક્ત થાય છે.
11.7.5
तस्मादध्वानमेवैतमाहुः शास्त्रविदो जनाः ।
यत्तत्संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिणः ॥ ११.७.५ ॥
તેથી શાસ્ત્રજ્ઞો આને માર્ગ કહે છે; અને મનીષીઓ એને સંસારનું ગાઢ વન કહે છે.
11.7.6
सोयं लोकसमावर्तो मर्त्यानां भरतर्षभ ।
चराणां स्थावराणां च न गृध्येत्तत्र पाण्डितः ॥ ११.७.६ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ મર્ત્ય, ચર અને સ્થાવર જીવોના લોકચક્રનું આવર્તન છે; પંડિતે તેની લાલસા ન રાખવી.
11.7.7
शारीरा मानसाश्चैव मर्त्यानां व्याधयश्च ये ।
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च ते व्यालाः कथिता बुधैः ॥ ११.७.७ ॥
મનુષ્યોના શારીરિક અને માનસિક જે રોગો છે, પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ, તેમને જ્ઞાનીઓએ વ્યાલ (સર્પો) કહ્યા છે.
11.7.8
क्लिश्यमानाश्च तैर्नित्यं मार्यमाणाश्च भारत ।
स्वकर्मभिर्महाव्यालैर्नोद्विजन्त्यल्पबुद्धयः ॥ ११.७.८ ॥
હે ભારત, તે મહાસર્પો વડે નિત્ય પીડિત અને મરાતા છતાં, પોતાના કર્મોને કારણે, અલ્પબુદ્ધિવાળા લોકો ઉદ્વિગ્ન થતા નથી.
11.7.9
अथापि तैर्विमुच्येत व्याधिभिः पुरुषो नृप ।
आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी ॥ ११.७.९ ॥
હે રાજા, પુરુષ તે રોગોથી મુક્ત થાય તોપણ, પછી રૂપનો નાશ કરનારી જરા તેને અવશ્ય ઘેરી લે છે.
11.7.10
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धैश्च विविधैरपि ।
मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः ॥ ११.७.१० ॥
શબ્દ, રૂપ, રસ, સ્પર્શ, ગંધ એવા વિવિધ વિષયોથી પણ, ચારેબાજુ આધાર વિનાના મહાકાદવમાં ડૂબતા માણસને.
11.7.11
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रसन्धयः ।
क्रमेणास्य प्रवृज्जन्ति रूपमायुस्तथैव च ॥ ११.७.११ ॥
વર્ષો અને ઋતુઓ, મહિનાઓ, પક્ષો, દિવસ-રાતની સંધિઓ, તે ક્રમથી તેનું રૂપ અને આયુષ્ય પણ હરી લઈ આગળ વધે છે.
11.7.12
एते कालस्य विधयो नैताञ्जानान्ति दुर्बुधाः ।
धात्राऽभिलिखितान्याहुः सर्वभूतानि कर्मणा ॥ ११.७.१२ ॥
આ કાળના વિધાનો છે; દુર્બુદ્ધિવાળા લોકો એને જાણતા નથી. સર્વ ભૂતો ધાતા દ્વારા કર્મથી લખાયેલાં છે એમ તેઓ કહે છે.
11.7.13
रथः शरीरं भूतानां सत्वमाहुस्तु सारथिम् ।
इन्द्रियाणि हयानाहुः कर्मबुद्विस्तु रश्मयः ॥ ११.७.१३ ॥
પ્રાણીઓનું શરીર રથ છે; મનને સારથિ કહેવાય છે. ઇન્દ્રિયોને ઘોડા કહેવાય છે, અને કર્મ તથા બુદ્ધિને લગામ કહેવાય છે.
11.7.14
तेषां हयानां यो वेगं धावतामनु धावति ।
सतु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते ॥ ११.७.१४ ॥
દોડતા એ ઘોડાઓના વેગની પાછળ જે દોડે છે, તે આ સંસારચક્રમાં ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.
11.7.15
यस्तान्संयमते बुद्ध्या संयतो न निवर्तते ।
यस्तु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते ॥ ११.७.१५ ॥
જે બુદ્ધિથી તેમને સંયમિત કરે છે, સંયમિત થયેલો પાછો ફરતો નથી. પરંતુ જે આ સંસારચક્રમાં ચક્રની જેમ ફરે છે—
11.7.16
भ्रममाणा न मुह्यन्ति संसारे न भ्रमन्ति ते ।
संसारे भ्रमतां राजन्दुःखमेतद्धि जायते ॥ ११.७.१६ ॥
ભટકતા છતાં જેઓ મોહિત થતા નથી, તેઓ સંસારમાં ભટકતા નથી. હે રાજન્, સંસારમાં ભટકનારાઓને આ જ દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે.
11.7.17
तस्पादस्य निवृत्त्यर्थं यत्नमेवाचरेद्बुधः ।
उपेक्षा नात्र कर्तव्या शतशाखः प्रवर्धते ॥ ११.७.१७ ॥
તેથી જ્ઞાનીએ આમાંથી મુક્તિ માટે પ્રયત્ન જ કરવો જોઈએ. અહીં ઉપેક્ષા ન કરવી; આ સો શાખાઓમાં વધે છે.
11.7.18
यतेन्द्रियो नरो राजन्क्रोधलोभनिराकृतः ।
सन्तुष्टः सत्यवादी यः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ११.७.१८ ॥
હે રાજન્, જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખે છે, ક્રોધ અને લોભથી મુક્ત છે, સંતુષ્ટ અને સત્યવાદી છે, તે શાંતિ પામે છે.
11.7.19
याम्यमाहू रथं ह्येनं मुह्यन्ते येन दुर्बुधाः ।
स चैतत्प्राप्नुयाद्राजन्यत्त्वं प्राप्तो नराधिप ॥ ११.७.१९ ॥
યમનો રથ કહેવાય છે, જેનાથી મૂર્ખ લોકો મોહ પામે છે. હે રાજન, હે નરાધિપ, તમે જે સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી છે તે જ તે પણ મેળવી શકે.
11.7.20
अनुतर्षुलमेवैतद्दुःखं भवति मारिष ।
राज्यनाशः सुहृन्नाशः सुतनाशश्च भारत।
साधुः परमदुःखानां दुःखभैषज्यमारभेत् ॥ ११.७.२० ॥
હે આદરણીય, આ દુઃખ પછીથી તૃષ્ણા જગાડનારું છે: રાજ્યનાશ, મિત્રનાશ અને પુત્રનાશ. હે ભરતવંશજ, જ્ઞાની પુરુષે પરમ દુઃખોના ઔષધ, એટલે કે દુઃખના ઉપચારનો, આરંભ કરવો.
11.7.21
ज्ञानौषधमवाप्येह दूरपारं महौषधम् ।
छिन्द्याद्दुःखमहाव्याधिं नरः संयतमानसः ॥ ११.७.२१ ॥
અહીં જ્ઞાનરૂપી ઔષધ પામીને, દૂર સુધી ફેલાયેલા મહૌષધથી, સંયમિત મનવાળા માણસે દુઃખરૂપી મહાવ્યાધિનો છેદ કરવો.
11.7.22
न विक्रमो न चाप्यर्थो न मित्रं न सुहृज्जनः ।
तस्मान्मोचयते दुःखाद्यथात्मा स्थिरनिश्चयः ॥ ११.७.२२ ॥
ન પરાક્રમ, ન ધન, ન મિત્ર કે ન હિતેચ્છુ લોકો; તેથી દૃઢ નિશ્ચયવાળો આત્મા જ દુઃખમાંથી મુક્ત કરે છે.
11.7.23
तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलमापदि भारत ।
दमस्त्यागोऽप्रमादश्च ते त्रयो ब्रह्मणो हयाः ॥ ११.७.२३ ॥
તેથી, હે ભરતવંશજ, આપત્તિમાં મૈત્રી અને શીલનો આશ્રય લે. દમ, ત્યાગ અને અપ્રમાદ એ ત્રણ બ્રહ્મના (રથના) ઘોડા છે.
11.7.24
शीलरश्मिसमायुक्ते स्थितो यो मानसे रथे ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन्ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ११.७.२४ ॥
શીલરૂપી લગામોથી જોડાયેલા માનસ રથ પર જે બેઠો છે, હે રાજન, તે મૃત્યુનો ભય છોડીને બ્રહ્મલોકમાં જાય છે.
11.7.25
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति महीपते ।
स गच्छति परं स्थानं विष्णोः पदमनामयम् ॥ ११.७.२५ ॥
હે રાજન્, જે સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપે છે, તે પરમ સ્થાન, વિષ્ણુના નિરામય પદને પામે છે.
11.7.26
न तत्क्रतुसहस्रेण नोपवासैश्च नित्यशः ।
अभयस्य च दानेन यत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥ ११.७.२६ ॥
અભયદાનથી માણસને જે ફળ મળે છે, તે હજારો યજ્ઞોથી કે નિત્ય ઉપવાસોથી પણ મળતું નથી.
11.7.27
न ह्यात्मनः प्रियतरं किञ्चिद्भूतेषु निश्चितम् ।
अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत ॥ ११.७.२७ ॥
હે ભારત, પ્રાણીઓને પોતાના આત્મા કરતાં પ્રિય કંઈ નથી; મૃત્યુ સર્વ પ્રાણીઓને અનિષ્ટ છે.
11.7.28
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दया कार्या विपश्चिता ॥ ११.७.२८ ॥
તેથી બુદ્ધિમાને સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા રાખવી જોઈએ.
11.7.29
नानायोगसमायुक्ता बुद्धिजालेन संवृताः ।
असूक्ष्मदृष्टयो मन्दा भ्राम्यन्ते तत्रतत्र ह।
सुसूक्ष्मदृष्टयो राजन्व्रजन्ति ब्रह्मसाम्यताम् ॥ ११.७.२९ ॥
હે રાજન્, વિવિધ યોગોથી યુક્ત હોવા છતાં બુદ્ધિની જાળમાં ઘેરાયેલા, સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિ વિનાના મંદો આમતેમ ભટકે છે; અતિ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિવાળા બ્રહ્મસામ્યતા પામે છે.
11.7.30
एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ स तेषामौर्ध्वदैहिकम् ।
कर्तुमर्हति तेनैव फल प्राप्स्यति वै भवान् ॥ ११.७.३० ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, આ જાણીને તમારે તેમનું ઔર્ધ્વદૈહિક કર્મ કરવું જોઈએ; તેનાથી જ તમને ફળ મળશે.