ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 11.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.7.1
अहोऽभिहितमाख्यान भवता तत्त्वदर्शिना ।
भूय एव तु मे हर्षः श्रोतुं वागमृतं तव ॥ ११.७.१ ॥
ਅਹੋ! ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
11.7.2
शृणु भूयः प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम् ।
यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसाराद्वि विचक्षणाः ॥ ११.७.२ ॥
ਸੁਣ; ਇਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੈਂ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿਆਣੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
11.7.3
यथा तु पुरुषो राजन्दीर्घमध्वानमास्थितः ।
क्वचित्क्वचिच्छ्रमस्थानं कुरुते वासमेव वा ॥ ११.७.३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਰਹਿਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
11.7.4
एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत ।
कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः ॥ ११.७.४ ॥
ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗਰਭਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਿਆਣੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
11.7.5
तस्मादध्वानमेवैतमाहुः शास्त्रविदो जनाः ।
यत्तत्संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिणः ॥ ११.७.५ ॥
ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਇਸਨੂੰ ਮਾਰਗ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਘਣਾ ਬਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
11.7.6
सोयं लोकसमावर्तो मर्त्यानां भरतर्षभ ।
चराणां स्थावराणां च न गृध्येत्तत्र पाण्डितः ॥ ११.७.६ ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮਰਨਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਫੇਰ ਹੈ; ਸਿਆਣੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
11.7.7
शारीरा मानसाश्चैव मर्त्यानां व्याधयश्च ये ।
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च ते व्यालाः कथिता बुधैः ॥ ११.७.७ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜੋ ਰੋਗ ਹਨ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪਰੋਖ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਆਲ (ਸੱਪ) ਕਿਹਾ ਹੈ।
11.7.8
क्लिश्यमानाश्च तैर्नित्यं मार्यमाणाश्च भारत ।
स्वकर्मभिर्महाव्यालैर्नोद्विजन्त्यल्पबुद्धयः ॥ ११.७.८ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਦੁੱਖੀ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ, ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।
11.7.9
अथापि तैर्विमुच्येत व्याधिभिः पुरुषो नृप ।
आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी ॥ ११.७.९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਖ ਉਹਨਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੁਢਾਪਾ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
11.7.10
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धैश्च विविधैरपि ।
मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः ॥ ११.७.१० ॥
ਸ਼ਬਦ, ਰੂਪ, ਰਸ, ਛੋਹ, ਗੰਧ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਬਿਨਾਂ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ।
11.7.11
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रसन्धयः ।
क्रमेणास्य प्रवृज्जन्ति रूपमायुस्तथैव च ॥ ११.७.११ ॥
ਸਾਲ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧੀ-ਕਾਲ, ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਆਯੂ ਵੀ ਹਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
11.7.12
एते कालस्य विधयो नैताञ्जानान्ति दुर्बुधाः ।
धात्राऽभिलिखितान्याहुः सर्वभूतानि कर्मणा ॥ ११.७.१२ ॥
ਇਹ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਹਨ; ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਧਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਐਸਾ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
11.7.13
रथः शरीरं भूतानां सत्वमाहुस्तु सारथिम् ।
इन्द्रियाणि हयानाहुः कर्मबुद्विस्तु रश्मयः ॥ ११.७.१३ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
11.7.14
तेषां हयानां यो वेगं धावतामनु धावति ।
सतु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते ॥ ११.७.१४ ॥
ਦੌੜਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਵੇਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੋ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
11.7.15
यस्तान्संयमते बुद्ध्या संयतो न निवर्तते ।
यस्तु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते ॥ ११.७.१५ ॥
ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸੰਜਮੀ ਪਰਤਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ—
11.7.16
भ्रममाणा न मुह्यन्ति संसारे न भ्रमन्ति ते ।
संसारे भ्रमतां राजन्दुःखमेतद्धि जायते ॥ ११.७.१६ ॥
ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਜੋ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
11.7.17
तस्पादस्य निवृत्त्यर्थं यत्नमेवाचरेद्बुधः ।
उपेक्षा नात्र कर्तव्या शतशाखः प्रवर्धते ॥ ११.७.१७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਲਈ ਯਤਨ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਹ ਸੌ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ।
11.7.18
यतेन्द्रियो नरो राजन्क्रोधलोभनिराकृतः ।
सन्तुष्टः सत्यवादी यः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ११.७.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
11.7.19
याम्यमाहू रथं ह्येनं मुह्यन्ते येन दुर्बुधाः ।
स चैतत्प्राप्नुयाद्राजन्यत्त्वं प्राप्तो नराधिप ॥ ११.७.१९ ॥
ਇਸ ਰਥ ਨੂੰ ਯਮ ਦਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂਰਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਤੁਸੀਂ ਪਾਈ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਵੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
11.7.20
अनुतर्षुलमेवैतद्दुःखं भवति मारिष ।
राज्यनाशः सुहृन्नाशः सुतनाशश्च भारत।
साधुः परमदुःखानां दुःखभैषज्यमारभेत् ॥ ११.७.२० ॥
ਹੇ ਮਾਨਯੋਗ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼। ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ, ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਸ਼ ਪਰਮ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ, ਭਾਵ ਦੁੱਖ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।
11.7.21
ज्ञानौषधमवाप्येह दूरपारं महौषधम् ।
छिन्द्याद्दुःखमहाव्याधिं नरः संयतमानसः ॥ ११.७.२१ ॥
ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਦਵਾਈ ਪਾ ਕੇ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਮਹਾਦਵਾਈ ਨਾਲ, ਸੰਜਮੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਰੂਪੀ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਕੱਟੇ।
11.7.22
न विक्रमो न चाप्यर्थो न मित्रं न सुहृज्जनः ।
तस्मान्मोचयते दुःखाद्यथात्मा स्थिरनिश्चयः ॥ ११.७.२२ ॥
ਨਾ ਪਰਾਕਰਮ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਲੋਕ; ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ।
11.7.23
तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलमापदि भारत ।
दमस्त्यागोऽप्रमादश्च ते त्रयो ब्रह्मणो हयाः ॥ ११.७.२३ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ, ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਮੈਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਓ। ਦਮ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਦ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਹਮ (ਰੱਥ) ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ।
11.7.24
शीलरश्मिसमायुक्ते स्थितो यो मानसे रथे ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन्ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ११.७.२४ ॥
ਸ਼ੀਲ ਰੂਪੀ ਲਗਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਨਸ ਰੱਥ ਉੱਤੇ ਜੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
11.7.25
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति महीपते ।
स गच्छति परं स्थानं विष्णोः पदमनामयम् ॥ ११.७.२५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਥਾਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਿਰੋਗ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
11.7.26
न तत्क्रतुसहस्रेण नोपवासैश्च नित्यशः ।
अभयस्य च दानेन यत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥ ११.७.२६ ॥
ਅਭੈ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੱਗਾਂ ਜਾਂ ਨਿੱਤ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
11.7.27
न ह्यात्मनः प्रियतरं किञ्चिद्भूतेषु निश्चितम् ।
अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत ॥ ११.७.२७ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਮੌਤ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਅਣਚਾਹੀ ਹੈ।
11.7.28
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दया कार्या विपश्चिता ॥ ११.७.२८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਿਆਣੇ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
11.7.29
नानायोगसमायुक्ता बुद्धिजालेन संवृताः ।
असूक्ष्मदृष्टयो मन्दा भ्राम्यन्ते तत्रतत्र ह।
सुसूक्ष्मदृष्टयो राजन्व्रजन्ति ब्रह्मसाम्यताम् ॥ ११.७.२९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵੀ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੂਖਮ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਮੰਦ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਨਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
11.7.30
एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ स तेषामौर्ध्वदैहिकम् ।
कर्तुमर्हति तेनैव फल प्राप्स्यति वै भवान् ॥ ११.७.३० ॥
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਧਵਦੈਹਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ।