महाभारत · अध्याय 11.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.7.1
अहोऽभिहितमाख्यान भवता तत्त्वदर्शिना ।
भूय एव तु मे हर्षः श्रोतुं वागमृतं तव ॥ ११.७.१ ॥
अहो! तत्त्वदर्शी असलेल्या तुम्ही सांगितलेली ही कथा पुन्हा ऐकण्यात मला आनंद वाटतो; तुमची वाणी अमृत आहे.
11.7.2
शृणु भूयः प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम् ।
यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसाराद्वि विचक्षणाः ॥ ११.७.२ ॥
ऐक; या मार्गाचा विस्तार मी पुन्हा सांगेन; जे ऐकून विचक्षण लोक संसारातून पूर्णपणे मुक्त होतात.
11.7.3
यथा तु पुरुषो राजन्दीर्घमध्वानमास्थितः ।
क्वचित्क्वचिच्छ्रमस्थानं कुरुते वासमेव वा ॥ ११.७.३ ॥
राजा, जसा एखादा पुरुष दीर्घ मार्गावर चालताना कुठे कुठे विश्रांतीचे स्थान किंवा निवास करतो.
11.7.4
एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत ।
कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः ॥ ११.७.४ ॥
याचप्रमाणे, हे भारता, संसाराच्या फेऱ्यात गर्भवासात दुर्बुद्धी लोक वास करतात; पण्डित तेथूनच मुक्त होतात.
11.7.5
तस्मादध्वानमेवैतमाहुः शास्त्रविदो जनाः ।
यत्तत्संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिणः ॥ ११.७.५ ॥
म्हणूनच शास्त्रज्ञ लोक याला मार्ग म्हणतात; आणि मनीषी लोक याला संसाराचे घनदाट अरण्य म्हणतात.
11.7.6
सोयं लोकसमावर्तो मर्त्यानां भरतर्षभ ।
चराणां स्थावराणां च न गृध्येत्तत्र पाण्डितः ॥ ११.७.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, हे मरणाऱ्या प्राण्यांचे, चर आणि अचर प्राण्यांचे लोकचक्रातील आवर्तन आहे; पण्डिताने त्यात आसक्ती धरू नये.
11.7.7
शारीरा मानसाश्चैव मर्त्यानां व्याधयश्च ये ।
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च ते व्यालाः कथिता बुधैः ॥ ११.७.७ ॥
मनुष्यांचे शारीरिक आणि मानसिक जे व्याधी आहेत, प्रत्यक्ष आणि परोक्ष, त्यांना ज्ञानी लोकांनी व्याल (साप) म्हटले आहे.
11.7.8
क्लिश्यमानाश्च तैर्नित्यं मार्यमाणाश्च भारत ।
स्वकर्मभिर्महाव्यालैर्नोद्विजन्त्यल्पबुद्धयः ॥ ११.७.८ ॥
हे भरता, त्या महासर्पांनी सतत पीडित आणि मारले जात असूनही, स्वकर्मांमुळे, अल्पबुद्धी लोक उद्विग्न होत नाहीत.
11.7.9
अथापि तैर्विमुच्येत व्याधिभिः पुरुषो नृप ।
आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी ॥ ११.७.९ ॥
हे नृपा, पुरुष त्या व्याधींतून मुक्त झाला तरीही, नंतर रूपाचा नाश करणारी जरा त्याला निश्चित घेरते.
11.7.10
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धैश्च विविधैरपि ।
मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः ॥ ११.७.१० ॥
शब्द, रूप, रस, स्पर्श, गंध अशा विविध विषयांनीही, सर्वत्र आधार नसलेल्या महाचिखलात बुडणाऱ्या माणसाला.
11.7.11
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रसन्धयः ।
क्रमेणास्य प्रवृज्जन्ति रूपमायुस्तथैव च ॥ ११.७.११ ॥
वर्षे आणि ऋतू, महिने, पक्ष, दिवसरात्रीच्या संधी — हे क्रमाने त्याचे रूप आणि आयुष्य हरण करत पुढे जातात.
11.7.12
एते कालस्य विधयो नैताञ्जानान्ति दुर्बुधाः ।
धात्राऽभिलिखितान्याहुः सर्वभूतानि कर्मणा ॥ ११.७.१२ ॥
ही कालाची विधाने आहेत; दुर्बुद्धी लोक ती जाणत नाहीत. सर्व भूते धात्याने कर्माने लिहिलेली आहेत असे ते म्हणतात.
11.7.13
रथः शरीरं भूतानां सत्वमाहुस्तु सारथिम् ।
इन्द्रियाणि हयानाहुः कर्मबुद्विस्तु रश्मयः ॥ ११.७.१३ ॥
प्राण्यांचे शरीर हा रथ होय; मनाला सारथी म्हणतात. इंद्रियांना घोडे म्हणतात, आणि कर्म व बुद्धी ह्या लगाम होत.
11.7.14
तेषां हयानां यो वेगं धावतामनु धावति ।
सतु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते ॥ ११.७.१४ ॥
धावणाऱ्या त्या घोड्यांच्या वेगामागे जो धावतो, तो ह्या संसारचक्रात चाकाप्रमाणे फिरत राहतो.
11.7.15
यस्तान्संयमते बुद्ध्या संयतो न निवर्तते ।
यस्तु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते ॥ ११.७.१५ ॥
जो बुद्धीने त्यांना संयमित करतो, संयमित झालेला परत फिरत नाही. परंतु जो ह्या संसारचक्रात चाकाप्रमाणे फिरतो—
11.7.16
भ्रममाणा न मुह्यन्ति संसारे न भ्रमन्ति ते ।
संसारे भ्रमतां राजन्दुःखमेतद्धि जायते ॥ ११.७.१६ ॥
भ्रमत असूनही जे मोहित होत नाहीत, ते संसारात भटकत नाहीत. हे राजा, संसारात भटकणाऱ्यांना हेच दुःख उत्पन्न होते.
11.7.17
तस्पादस्य निवृत्त्यर्थं यत्नमेवाचरेद्बुधः ।
उपेक्षा नात्र कर्तव्या शतशाखः प्रवर्धते ॥ ११.७.१७ ॥
म्हणून ज्ञानी माणसाने यातून निवृत्तीसाठी प्रयत्नच केला पाहिजे. येथे दुर्लक्ष करू नये; हे शंभर फांद्यांनी वाढते.
11.7.18
यतेन्द्रियो नरो राजन्क्रोधलोभनिराकृतः ।
सन्तुष्टः सत्यवादी यः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ११.७.१८ ॥
हे राजा, जो मनुष्य इंद्रियांना संयमित ठेवतो, क्रोध आणि लोभापासून मुक्त, संतुष्ट आणि सत्यवादी असतो, तो शांती प्राप्त करतो.
11.7.19
याम्यमाहू रथं ह्येनं मुह्यन्ते येन दुर्बुधाः ।
स चैतत्प्राप्नुयाद्राजन्यत्त्वं प्राप्तो नराधिप ॥ ११.७.१९ ॥
याला यमाचा रथ म्हणतात, ज्यामुळे मूर्ख लोक मोहात पडतात. हे राजा, हे नराधिपा, आपण जी स्थिती प्राप्त केली आहे तीच तोही मिळवू शकेल.
11.7.20
अनुतर्षुलमेवैतद्दुःखं भवति मारिष ।
राज्यनाशः सुहृन्नाशः सुतनाशश्च भारत।
साधुः परमदुःखानां दुःखभैषज्यमारभेत् ॥ ११.७.२० ॥
हे आदरणीया, हे दुःख नंतर तृष्णा निर्माण करणारे असते: राज्यनाश, मित्रनाश आणि पुत्रनाश. हे भरतवंशजा, ज्ञानी पुरुषाने परम दुःखांवरील औषध, म्हणजे दुःखावरील उपचार, आरंभावा.
11.7.21
ज्ञानौषधमवाप्येह दूरपारं महौषधम् ।
छिन्द्याद्दुःखमहाव्याधिं नरः संयतमानसः ॥ ११.७.२१ ॥
येथे ज्ञानरूपी औषध मिळवून, दूरपर्यंत पसरलेल्या महौषधाने, संयमित मनाच्या माणसाने दुःखरूपी महाव्याधी छेदावी.
11.7.22
न विक्रमो न चाप्यर्थो न मित्रं न सुहृज्जनः ।
तस्मान्मोचयते दुःखाद्यथात्मा स्थिरनिश्चयः ॥ ११.७.२२ ॥
ना पराक्रम, ना धन, ना मित्र, ना हितचिंतक लोक; म्हणून दृढ निश्चय असलेला आत्माच दुःखातून मुक्त करतो.
11.7.23
तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलमापदि भारत ।
दमस्त्यागोऽप्रमादश्च ते त्रयो ब्रह्मणो हयाः ॥ ११.७.२३ ॥
म्हणून, हे भरतवंशजा, आपत्तीत मैत्री आणि शील यांचा आश्रय घे. दम, त्याग आणि अप्रमाद हे तीन ब्रह्माचे (रथाचे) घोडे आहेत.
11.7.24
शीलरश्मिसमायुक्ते स्थितो यो मानसे रथे ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन्ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ११.७.२४ ॥
शीलरूपी लगामांनी जुंपलेल्या मानसरथावर जो बसलेला असतो, हे राजा, तो मृत्यूचे भय सोडून ब्रह्मलोकाला जातो.
11.7.25
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति महीपते ।
स गच्छति परं स्थानं विष्णोः पदमनामयम् ॥ ११.७.२५ ॥
हे राजा, जो सर्व प्राण्यांना अभय देतो, तो परम स्थान, विष्णूचे निर्दोष पद प्राप्त करतो.
11.7.26
न तत्क्रतुसहस्रेण नोपवासैश्च नित्यशः ।
अभयस्य च दानेन यत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥ ११.७.२६ ॥
अभयदानाने मनुष्याला जे फळ मिळते, ते हजारो यज्ञांनी किंवा नित्य उपवासांनीही मिळत नाही.
11.7.27
न ह्यात्मनः प्रियतरं किञ्चिद्भूतेषु निश्चितम् ।
अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत ॥ ११.७.२७ ॥
हे भारता, प्राण्यांना स्वतःच्या आत्म्यापेक्षा प्रिय असे काही नाही; मृत्यू सर्व प्राण्यांना अनिष्ट आहे.
11.7.28
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दया कार्या विपश्चिता ॥ ११.७.२८ ॥
म्हणून विचारवंताने सर्व प्राण्यांवर दया करावी.
11.7.29
नानायोगसमायुक्ता बुद्धिजालेन संवृताः ।
असूक्ष्मदृष्टयो मन्दा भ्राम्यन्ते तत्रतत्र ह।
सुसूक्ष्मदृष्टयो राजन्व्रजन्ति ब्रह्मसाम्यताम् ॥ ११.७.२९ ॥
हे राजा, विविध योगांनी युक्त असूनही बुद्धिजालात वेढलेले, सूक्ष्म दृष्टी नसलेले मंद लोक इकडे-तिकडे भटकतात; अति सूक्ष्म दृष्टी असलेले ब्रह्मसाम्य प्राप्त करतात.
11.7.30
एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ स तेषामौर्ध्वदैहिकम् ।
कर्तुमर्हति तेनैव फल प्राप्स्यति वै भवान् ॥ ११.७.३० ॥
हे महाप्राज्ञा, हे जाणून तुम्ही त्यांचे और्ध्वदैहिक कर्म करावे; त्यानेच तुम्हाला खरोखर फळ मिळेल.