महाभारत · अध्याय 12.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
कृत्वोदकं ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः ।
विदुरो धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः ॥ १२.१.१ ॥
नारायणाला नमस्कार करून, नरांमध्ये श्रेष्ठ नराला, देवी सरस्वती आणि व्यासांना नमस्कार करून, नंतर 'जय' नावाचे काव्य पठण करावे. हे पांडुपुत्रांनो, तुमच्या सर्व सुहृदांसाठी — विदुर, धृतराष्ट्र आणि भरतवंशातील सर्व स्त्रियांसाठी — उदकतर्पण करून.
12.1.2
तत्र ते सुमहात्मानो न्यवसन्कुरुनन्दनाः ।
शौचं निर्वर्तयिष्यन्तो मासच्चात्रं बहिः पुरात् ॥ १२.१.२ ॥
तेथे ते महात्मे कुरुनंदन शौचविधी पूर्ण करण्यासाठी नगराबाहेर एक महिना राहिले.
12.1.3
कृतोदकं तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
अभिजग्मुर्महात्मानः सिद्धा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ॥ १२.१.३ ॥
उदकतर्पण केलेल्या धर्मात्मा राजा युधिष्ठिराकडे सिद्ध, महात्मे आणि श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी आले.
12.1.4
द्वैपायनो नारदश्च देवलश्च महानृषिः ।
देवस्थानश्च कण्वश्च तेषां शिष्याश्च सत्तमाः ॥ १२.१.४ ॥
द्वैपायन (व्यास), नारद, महर्षी देवल, देवस्थान आणि कण्व, आणि त्यांचे श्रेष्ठ शिष्य.
12.1.5
अन्ये च वेदविद्वांसः कृतप्रज्ञा द्विजातयः ।
गृहस्थाः स्नातकाः सन्तो ददृशुः कुरुसत्तमम् ॥ १२.१.५ ॥
इतर वेदज्ञ, प्रज्ञावंत द्विज, गृहस्थ आणि स्नातक यांनी कुरुश्रेष्ठाला पाहिले.
12.1.6
तेऽभिगम्य महात्मानं पूजिताश्च यथाविधि ।
आसनेषु महार्हेषु विविशुः परमर्षयः ॥ १२.१.६ ॥
ते महात्म्याजवळ जाऊन यथाविधी पूजिले गेले आणि परम ऋषी मौल्यवान आसनांवर बसले.
12.1.7
प्रतिगृह्य ततः पूजां तत्कालसदृशीं तदा ।
पर्युपांसन्यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम् ॥ १२.१.७ ॥
तेव्हा त्या प्रसंगास साजेसा सत्कार स्वीकारून, यथान्याय युधिष्ठिराभोवती बसले.
12.1.8
पुण्ये भागीरथीतीरे शोकव्याकुलचेतसम् ।
आश्वासयन्तो राजेन्द्रं विप्राः शतसहस्रशः ॥ १२.१.८ ॥
पवित्र भागीरथीच्या तीरावर, शोकाने व्याकुळ मनाच्या राजेंद्राला शेकडो हजारो ब्राह्मण धीर देत होते.
12.1.9
नारदस्त्वव्रवीत्काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
संभाष्य मुनिभिः सार्धं कृष्णद्वैपायनादिभिः ॥ १२.१.९ ॥
तेव्हा नारदांनी योग्य वेळी धर्मपुत्र युधिष्ठिराशी बोलले; कृष्णद्वैपायन आदी मुनींशी संवाद करून.
12.1.10
पार्थस्य बाहुवीर्येण प्रसादान्माधवस्य च ।
जिता सेयं मही कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठिर ॥ १२.१.१० ॥
पार्थाच्या बाहुबळाने आणि माधवाच्या कृपेने ही सर्व पृथ्वी जिंकली गेली; हे युधिष्ठिरा, धर्मानेही.
12.1.11
दिष्ट्या मुक्ताः स्थ संग्रामादस्माल्लोकभयंकरात् ।
क्षत्रधर्मरतश्चासि कच्चिन्मोदसि पाण्डव ॥ १२.१.११ ॥
सुदैवाने तुम्ही जगाला भयंकर अशा या संग्रामातून मुक्त झाला आहात; क्षत्रधर्मात रत होऊन तुम्ही आनंदी आहात ना, पांडवा?
12.1.12
कच्चिच्च निहतामित्रः प्रीणासि सुहृदो नृप ।
कच्चिच्छ्रियमिमां प्राप्य न त्वां शोकः प्रबाधते ॥ १२.१.१२ ॥
शत्रूंना ठार मारून तू मित्रांना संतुष्ट करतोस ना काय, राजा? या राजलक्ष्मीला मिळवूनही शोक तुला पीडत नाही ना?
12.1.13
विजितेयं मही कृत्स्ना कृष्णबाहुबलाश्रयात् ।
ब्राह्मणानां प्रसादेन भीमार्जुनबलेन च ॥ १२.१.१३ ॥
कृष्णाच्या बाहुबलाच्या आश्रयाने, ब्राह्मणांच्या प्रसादाने आणि भीम व अर्जुनाच्या बलाने ही संपूर्ण पृथ्वी जिंकली गेली आहे.
12.1.14
इदं तु मे महद्दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा ।
कृत्वा ज्ञातिक्षयमिमं महान्तं घोरदर्शनम् ॥ १२.१.१४ ॥
परंतु माझ्या हृदयात सदैव हे महान दुःख वास करते — पाहण्यास भयंकर अशा या महान ज्ञातिक्षयाला मी घडवून आणल्यामुळे.
12.1.15
सौभद्रं द्रौपदेयांश्च घातयित्वा सुतान्प्रियान् ।
जयोऽयमजयाकारो भगवन्प्रतिभाति मे ॥ १२.१.१५ ॥
हे भगवन्! सुभद्रेच्या पुत्राला, द्रौपदीच्या पुत्रांना आणि आमच्या प्रिय पुत्रांना मारवून हा विजय मला पराजयासारखा भासत आहे.
12.1.16
किंनु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर्मे मधुसूदनम् ।
द्वारकावासिनी कृष्णमितः प्रतिगतं हरिम् ॥ १२.१.१६ ॥
द्वारकेत राहणारी वृष्णिकुलातील माझी सून (सुभद्रा) येथून निघून गेलेल्या मधुसूदन कृष्णाला काय सांगेल?
12.1.17
द्रौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा ।
अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयः पीडयतीव माम् ॥ १२.१.१७ ॥
पुत्र मारले गेलेली, बांधव मारले गेलेली ही दीन द्रौपदी, आमच्या प्रियजनांच्या हितासाठी झटणारी, पुन्हा मला पीडा देत असल्यासारखी वाटते.
12.1.18
इदमन्यच्च भगवन्यत्त्वां वक्ष्यामि नारद ।
मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन योजितः ॥ १२.१.१८ ॥
हे भगवन् नारदा! आणखी एक गोष्ट मी आपणास सांगेन — गुप्तता राखल्यामुळे मी कुंतीच्या दुःखात बांधला गेलो आहे.
12.1.19
यः स नागायुतप्राणो लोकेऽप्रतिरथो रणे ।
सिंहविक्रान्तगामी च जितकाशी यतव्रतः ॥ १२.१.१९ ॥
जो दहा हजार हत्तींच्या प्राणशक्तीचा होता, जगात युद्धात ज्याच्या बरोबरीचा रथी नव्हता, सिंहासारख्या पराक्रमाने चालणारा, काशीत विजयी, व्रतात दृढ.
12.1.20
आश्रयो धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः ।
अमर्षी नित्यसंरम्भी क्षेप्ताऽस्माकं रणेरणे ॥ १२.१.२० ॥
तो धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचा आश्रय, मानी, तीक्ष्ण पराक्रमी, अपमान न सहन करणारा, सदैव उग्र उत्साही, आणि प्रत्येक युद्धात आपल्याला टोमणे मारणारा होता.
12.1.21
शीघ्रास्त्रश्चित्रयोधी च कृती चाद्भुतविक्रमः ।
गूढोत्पन्नः सुतः कुन्त्या भ्राताऽस्माकमसौ किल ॥ १२.१.२१ ॥
तो शीघ्र अस्त्रांचा, विचित्र योद्धा, कुशल आणि अद्भुत पराक्रमी होता; गुप्तपणे जन्मलेला कुंतीचा पुत्र, तो खरोखर आपला भाऊ आहे.
12.1.22
तोयकर्मणि तं कुन्ती कथयामास मे तदा ।
पुत्रं सर्वगुणोयेतं कर्णं त्यक्तं जले पुरा ॥ १२.१.२२ ॥
उदककर्माच्या वेळी कुंतीने तेव्हा मला त्याच्याबद्दल सांगितले — सर्व गुणांनी युक्त पुत्र कर्ण, ज्याला पूर्वी पाण्यात सोडून दिले होते.
12.1.23
मञ्जूषायां समाधाय गङ्गास्रोतस्यमज्जयत् ।
यं सूतपुत्रं लोकोऽयं राधेयं चाभ्यमन्यत ॥ १२.१.२३ ॥
त्याला पेटीत ठेवून गंगेच्या प्रवाहात बुडवले; या जगाने त्याला सूतपुत्र आणि राधेय मानले.
12.1.24
स सूर्यपुत्रः कुन्त्या यै भ्राताऽस्माकं च मातृतः ।
अजानता मया सड्ख्ये राज्यलुब्धेन घातितः।
तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ १२.१.२४ ॥
तो सूर्याचा पुत्र, कुंतीचा पुत्र, आपला भाऊ, मातृपक्षानेही भाऊ; राज्यलोभाने नकळत मी युद्धात त्याचा वध घडवून आणला. ते माझी अंगे कापसाच्या राशीला अग्नी जाळावा तसे जाळत आहे.
12.1.25
न हि तं वेद पार्थोऽपि भ्रातरं श्वेतवाहनः ।
नाहं न भीमो न यमौ स त्वस्मान्वेद तत्वतः ॥ १२.१.२५ ॥
पार्थालाही तो भाऊ खरोखर ठाऊक नव्हता; मला, भीमाला किंवा दोन यमळ भावांना नव्हता. परंतु तो आम्हाला यथार्थपणे जाणत होता.
12.1.26
गता किल पृथा तस्य सकाशमिति नः श्चुतम् ।
अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ ॥ १२.१.२६ ॥
पृथा (कुंती) त्याच्याकडे गेली होती असे आम्ही ऐकले; आमच्याशी शांतीची इच्छा धरून, 'तूही माझा पुत्र आहेस' असे ती म्हणाली.
12.1.27
पृथाया न कृतः कामस्तेन चापि महात्मना ।
अतीवानुचितं मातरवोच इति सोऽब्रवीत् ॥ १२.१.२७ ॥
त्या महात्म्यानेही पृथेची इच्छा पूर्ण केली नाही; 'माते, तू अत्यंत अनुचित बोललीस' असे तो म्हणाला.
12.1.28
न हि शक्ष्यामि संत्यक्तुमहं दुर्योधनं रणे ।
अनार्यत्वं नृशंसत्वं कृतघ्नत्वं च मे भवेत् ॥ १२.१.२८ ॥
रणांगणात मी दुर्योधनाचा त्याग करू शकणार नाही; असे केल्यास माझ्यात अनार्यता, क्रौर्य आणि कृतघ्नता येईल.
12.1.29
युधिष्ठिरेण सन्धिं हि यदि कुर्यां मते तव ।
भीतो रणे श्वेतवाहादिति मां मंस्यते जनः ॥ १२.१.२९ ॥
तुमच्या मते मी युधिष्ठिराशी तह केला तर लोक मला रणांगणात भ्यालेला श्वेतवाहन समजतील.
12.1.30
सोऽहं निर्जित्य समरे विजयं सहकेशवम् ।
संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चादिति च सोऽब्रवीत् ॥ १२.१.३० ॥
'रणांगणात विजय मिळवून, केशवासह, नंतर धर्मपुत्राशी मी तह करीन' असे तो म्हणाला.
12.1.31
तमवोचत्किल पृथा पुनः पृथुलवक्षसम् ।
चतुर्णामभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम् ॥ १२.१.३१ ॥
पृथा पुन्हा त्या रुंद छातीच्या वीराला म्हणाली - चौघांना अभय दे; मग हवे तसे फाल्गुनाशी युद्ध कर.
12.1.32
सोऽब्रवीन्मातरं धीमान्वेपमानां कृताञ्जलिः ।
प्राप्तान्विषह्यांश्चतुरो न हनिष्यामि ते सुतान् ॥ १२.१.३२ ॥
त्या बुद्धिमान वीराने हात जोडून थरथरणाऱ्या मातेला म्हटले - तुझ्या चार पुत्रांना, जे सहन करण्यास समर्थ आहेत, मी मारणार नाही.
12.1.33
पञ्चैव हि सुता देवि भविष्यन्ति तव ध्रुवाः ।
सार्जुना वा हते कर्णे सकर्णा वा हतेऽर्जुने ॥ १२.१.३३ ॥
हे देवी, तुला निश्चितपणे पाच पुत्र होतील - कर्ण मारला गेल्यास अर्जुनासह, किंवा अर्जुन मारला गेल्यास कर्णासह.
12.1.34
तं पुत्रगृद्धिनी भूयो माता पुत्रमथाब्रवीत् ।
भ्रातॄणां स्वस्ति कुर्वीथा येषां स्वस्ति चिकीर्षसि ॥ १२.१.३४ ॥
पुत्रांची आस असलेली माता पुन्हा त्या पुत्राला म्हणाली - ज्या भावांचे कल्याण तू इच्छितोस, त्यांचे कल्याण कर.
12.1.35
एवमुक्त्वा किल पृथा विसृज्योपययौ गृहान् ।
सोऽर्जुनेन हतो वीरो भ्रात्रा भ्राता सहोदरः ॥ १२.१.३५ ॥
असे बोलून पृथा त्याला निरोप देऊन घरी गेली. तो वीर, सख्खा भाऊ, अर्जुनाच्या हातून - भावाच्या हातूनच - मारला गेला.
12.1.36
न चैव निःसृतो मन्त्रः पृथायास्तस्य वा मुने ।
अथ शूरो महेष्वासः पार्थेनाजौ निपातितः ॥ १२.१.३६ ॥
हे मुनी, पृथेची किंवा त्याची गुप्त मसलत उघड झाली नाही. मग तो शूर, महाधनुर्धर, युद्धात पार्थाने पाडला गेला.
12.1.37
अहं त्वज्ञासिषं पश्चात्स्वसोदर्यं द्विजोत्तम ।
पूर्वजं भ्रातरं कर्णं पृथाया वचनात्प्रभो ॥ १२.१.३७ ॥
हे द्विजोत्तमा, पृथेच्या (कुंतीच्या) वचनामुळे मला नंतर कळले की कर्ण हा माझा सख्खा ज्येष्ठ बंधू आहे. हे प्रभो!
12.1.38
तेन मे दूयते तीव्रं हृदयं भ्रातृघातिनः ।
कर्णार्जुनसहायोऽहं जयेयमपि वासवम् ॥ १२.१.३८ ॥
त्यामुळे माझे हृदय तीव्रपणे दुखावते — भावाची हत्या करणाऱ्याच्या कारणाने. कर्ण आणि अर्जुन सहाय्यक असते तर मी इंद्रालाही जिंकू शकलो असतो.
12.1.39
सभायां क्लिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ।
सहसोत्पतितः क्रोधः कर्णं दृष्ट्वा प्रशाम्यति ॥ १२.१.३९ ॥
सभेत दुरात्मा धृतराष्ट्रपुत्रांनी छळ केल्यावर अचानक उठलेला राग, कर्णाला पाहताच शांत होतो.
12.1.40
यदा ह्यस्य गिरो रूक्षाः श्रृणोमि कटुकोदयाः ।
सभायां गदतो द्यूते दुर्योधनहितैषिणः ॥ १२.१.४० ॥
द्यूताच्या वेळी सभेत दुर्योधनाचे हित इच्छिणारा हा (कर्ण) बोलताना त्याचे कठोर, कडवे शब्द जेव्हा मी ऐकतो,
12.1.41
तदा नश्यति मे रोषः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह ।
कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर्मम ॥ १२.१.४१ ॥
तेव्हा त्याचे पाय पाहून माझा राग नष्ट होतो; कर्णाचे पाय कुंतीच्या पायांसारखे आहेत, असे माझे मत आहे.
12.1.42
सादृश्यहेतुमन्विच्छन्पृथायास्तस्य चैव ह ।
कारणं नाधिगच्छामि कथंचिदपि चिन्तयन् ॥ १२.१.४२ ॥
कुंती आणि त्याच्यातील साम्याचे कारण शोधत, विचार करूनही मला त्याचे कारण कसेही सापडत नाही.
12.1.43
कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रमग्रसत् ।
कथं नु शप्तो भ्राता मे तत्त्वं वक्तुमिहार्हसि ॥ १२.१.४३ ॥
त्या युद्धात पृथ्वीने त्याचे रथचक्र कसे गिळले? माझा भाऊ कसा शापित झाला? याचे तत्त्व येथे सांगणे आपल्यास योग्य आहे.
12.1.44
श्रोतुमिच्छामि भगवंस्त्वत्तः सर्वं यथातथम् ।
भवान्हि सर्वविद्विद्वाँल्लोके वेद कृताकृतम् ॥ १२.१.४४ ॥
हे भगवन्, आपल्याकडून सर्व काही यथार्थपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. आपण सर्वज्ञ आणि विद्वान आहात; जगात जे केले गेले आणि जे केले गेले नाही ते सर्व आपल्याला ठाऊक आहे.