Mahābhārata · Adhyāya 12.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.100.1
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ।
ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१००.१ ॥
Como quienes buscan la victoria conducen su ejército, aunque quebranten un poco el dharma — dímelo, abuelo, toro de los Bharatas.
12.100.2
सन्त्येव हि स्थिता धर्म उपपत्त्या तथा परे ।
साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिकादपि ॥ १२.१००.२ ॥
En efecto, existen otros dharmas establecidos por el razonamiento; algunos por la buena conducta, y otros también por la conveniencia.
12.100.3
उपायधर्मान्वक्ष्यामि संसिद्धानर्थसिद्धये ।
निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः ॥ १२.१००.३ ॥
Hablaré de los dharmas de medios expedientes, establecidos para el logro de los fines, pues los ladrones sin límites y los adversarios se convierten en obstáculos.
12.100.4
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् ।
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे ॥ १२.१००.४ ॥
Para contrarrestarlos, expondré ahora el naigama; aprende de mí esos medios para el pleno logro de los asuntos.
12.100.5
उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत ।
जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥ १२.१००.५ ॥
Ambas clases de sabiduría deben conocerse, oh Bhārata: la recta y la torcida. Conociendo la torcida, no debe seguirla, y debe resistir la torcida cuando se presente.
12.100.6
अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत ।
तां राजा विकृतिं जानन्यथाऽमित्रान्प्रबाधते ॥ १२.१००.६ ॥
Los enemigos, en efecto, se acercan al rey mediante la división; conociendo esa desviación, el rey somete a sus enemigos.
12.100.7
गजानां पार्थ वर्माणि गोवृषाजगराणि च ।
शल्यकण्टकलोहानि तनुत्राणि मतानि च ॥ १२.१००.७ ॥
Oh hijo de Pṛthā, las armaduras de los elefantes están hechas de piel de vaca, de toro y de pitón; también se consideran adecuadas cubiertas protectoras con espinas y púas de hierro.
12.100.8
शातपीतानि शस्त्राणि सन्नाहाः पीतलोहकाः ।
नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ह ॥ १२.१००.८ ॥
Las armas deben ser brillantes y amarillas; las armaduras, amarillas y de color hierro, teñidas de rojo con diversos pigmentos; y las banderas y estandartes igualmente.
12.100.9
ऋष्टयस्तोमराः खङ्गा निशिताश्च परश्वथाः ।
फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः ॥ १२.१००.९ ॥
Lanzas, jabalinas, espadas, hachas afiladas, luego escudos y escudos de cuero: todo esto debe prepararse de muchas maneras.
12.100.10
अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्चयाः ।
चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा सेनायोगः प्रशस्यते ॥ १२.१००.१० ॥
Las armas deben estar bien entrenadas y los guerreros resueltos; la formación del ejército es recomendable en el mes de Caitra o Mārgaśīrṣa.
12.100.11
पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा ।
नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत ॥ १२.१००.११ ॥
Entonces la tierra está llena de cosechas maduras y abunda en agua; oh descendiente de Bharata, la estación no es ni demasiado fría ni demasiado calurosa.
12.100.12
तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेऽथवा ।
एते हि योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने ॥ १२.१००.१२ ॥
Por tanto, entonces se debe desplegar el ejército cuando los enemigos estén en apuros; estas son las ocasiones recomendadas para que el ejército hostigue al enemigo.
12.100.13
जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ।
चारैः सुविदिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः ॥ १२.१००.१३ ॥
Se alaba la ruta llana y transitable, con agua y hierba; un camino bien conocido y practicado por los espías y por hombres hábiles que recorren el bosque.
12.100.14
न ह्यरण्यानि शक्यन्ते गन्तुं मृगगणैरिव ।
तस्मात्सेनासु तानेव योजयन्ति जयार्थिनः ॥ १२.१००.१४ ॥
Los ejércitos no pueden atravesar los bosques como lo hacen las manadas de ciervos; por eso quienes buscan la victoria los emplean en sus ejércitos.
12.100.15
अग्रतः पुरुषानीकं शक्तं चापि कुलोद्भवम् ।
आवासस्तोयवान्मार्गः पर्याकाशः प्रशस्यते ॥ १२.१००.१५ ॥
La vanguardia debe ser un cuerpo de hombres capaces y de noble linaje; se alaban un campamento con agua, una ruta con agua y un terreno despejado por todos lados.
12.100.16
पोषामपसर्पाणां प्रतिघातस्तथा भवेत् ।
आकाशं हि वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम् ॥ १२.१००.१६ ॥
Contra quienes se retiran debe haber igualmente un contraataque; la gente considera mucho más ventajoso el terreno abierto cerca del bosque.
12.100.17
बहुभिर्गुणजातैश्च ये युद्धकुशला जनाः ।
उपन्यासो भवेत्तत्र बलानां नातिदूरतः ॥ १२.१००.१७ ॥
Hombres diestros en la guerra y dotados de muchas cualidades deben desplegar allí las fuerzas, no demasiado lejos.
12.100.18
उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम् ।
हतशत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम् ॥ १२.१००.१८ ॥
La disposición de quienes se retiran, el ocultamiento de la infantería y la contención de un enemigo abatido son el refugio en tiempo de peligro.
12.100.19
सप्तर्पीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येयुरचला इव ।
अनेन विधिना शत्रूञ्जिगीषेतापि दुर्जयान् ॥ १२.१००.१९ ॥
Colocando a los siete sabios detrás, que luchen como montañas inmóviles. Por este método se debe desear vencer incluso a los enemigos invencibles.
12.100.20
यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः सोमस्ततो जयः ।
पूर्वंपूर्वं ज्याय एषां सन्निपाते युधिष्ठिर ॥ १२.१००.२० ॥
Desde donde sopla el viento, donde está el sol, donde está la luna, de allí viene la victoria. Oh Yudhiṣṭhira, en un choque, el primero de estos es superior.
12.100.21
अकर्द -मनुदकाममर्यादामलोष्टकाम् ।
अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः ॥ १२.१००.२१ ॥
Los hombres diestros en la guerra alaban el terreno apto para los caballos, libre de lodo, agua, límites y terrones.
12.100.22
समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते ।
नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम् ॥ १२.१००.२२ ॥
Un terreno llano, sin agua y bajo cielo abierto es alabado para los carros. Para los combatientes de elefantes es bueno el terreno con árboles bajos, grandes matorrales y agua.
12.100.23
बहुदुर्गा महाकक्षा वेणुवेत्रतिरस्कृता ।
पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च ॥ १२.१००.२३ ॥
El terreno con muchas fortalezas, grandes matorrales y cubierto de bambú y caña es apto para la infantería, como también las montañas y los bosques.
12.100.24
पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत ।
रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते ॥ १२.१००.२४ ॥
Oh Bhārata, un ejército rico en infantería se vuelve firme. Un ejército rico en carros y caballos es alabado en días propicios.
12.100.25
पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते ।
गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत् ॥ १२.१००.२५ ॥
Un ejército rico en infantes y elefantes es alabado en la estación de las lluvias. Habiendo considerado bien estas cualidades, se deben emplear el lugar y el tiempo.
12.100.26
एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः ।
विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन् ॥ १२.१००.२६ ॥
Quien, habiendo reflexionado así, parte honrando los días lunares y las constelaciones, y despliega bien el ejército, siempre obtiene la victoria.
12.100.27
प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत् ।
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः।
अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्निहतान्प्रतनूकृतान् ॥ १२.१००.२७ ॥
No se debe atacar a los que duermen, tienen sed, están fatigados o dispersos, ni en los momentos de descanso, marcha, movimiento, o de beber y comer. Tampoco a los muy derrotados, dispersos, muertos o debilitados.
12.100.28
अविस्रब्धान्कृतारम्भानुपन्यासात्प्रतापितान् ।
बहिश्वरानुपन्यासान्कृतवेश्मानुसारिणः ॥ १२.१००.२८ ॥
Los incautos, los que han iniciado su acción, los hostigados por un ataque, los que vagan fuera, los que se acercan y los que persiguen hasta la morada.
12.100.29
पारम्पर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः ।
परिचर्यापरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः ॥ १२.१००.२९ ॥
Cualesquiera seguidores llegados a la puerta por linaje, los dedicados al servicio y a la protección, y algunos guerreros ágiles.
12.100.30
अनीकं ये विभिदन्ति भिन्नं संस्थापयन्ति च ।
समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः ॥ १२.१००.३० ॥
Quienes dividen el ejército, quienes restablecen lo dividido y quienes comparten la misma comida y bebida, deben recibir salarios dobles.
12.100.31
जातिगोत्रं च विज्ञाय कर्म चानुत्तमं शुभम् ।
समानदेहरक्षार्थे कार्या द्विगुणवेतनाः।
त्रिगुणं चतुर्गुणं चैव वेतनं तेषु कारयेत् ॥ १२.१००.३१ ॥
Conociendo su casta, linaje y excelente conducta, se les debe dar salario doble para la protección de un cuerpo igual; entre ellos el salario puede ser triple o cuádruple.
12.100.32
दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा ।
ततः सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम् ॥ १२.१००.३२ ॥
Deben designarse jefes de diez, y asimismo jefes de cien; luego se debe nombrar jefe de mil a un valiente e incansable.
12.100.33
यथा मुख्यान्सन्निपात्य वक्तव्याः संशयामहे ।
यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम् ॥ १२.१००.३३ ॥
Habiendo reunido a los principales, se les debe decir que estamos en duda, para que por la victoria en la batalla no nos abandonemos unos a otros.
12.100.34
इहैव ते निवर्तन्तां ये च केचन भीरवः ।
न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति ॥ १२.१००.३४ ॥
Que quienes sean cobardes regresen desde aquí mismo; que no causen una desbandada en el tumulto y hagan que otros sean muertos.
12.100.35
न सन्निपाते प्रदरं वधं वा कुर्युरीदृशाः ।
आत्मानं च स्वपक्षं च पालयन्हन्ति संयुगे ॥ १२.१००.३५ ॥
Hombres así no deben causar desbandada ni muerte en el choque; quien golpea en la batalla protegiéndose a sí mismo y a su bando es el que realmente se sostiene.
12.100.36
अर्थनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ।
अमनोज्ञाऽसुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः ॥ १२.१००.३६ ॥
En la huida hay pérdida de riqueza, muerte, infamia y deshonra; el hombre que huye debe oír palabras desagradables y dolorosas.
12.100.37
प्रतिध्वस्तोष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च ।
हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये।
अमित्रैरवरुद्धस्य द्विषतामस्तु नः सदा ॥ १२.१००.३७ ॥
Que tal condición recaiga siempre sobre nuestros enemigos y nunca sobre nosotros: el de labios y dientes destrozados, que ha depuesto todas sus armas, que huye abandonando a sus compañeros en peligro de muerte y está rodeado de enemigos.
12.100.38
मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्भुखाः ।
राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥ १२.१००.३८ ॥
Los que vuelven la espalda y huyen son viles entre los hombres; solo engrosan la pila de los muertos. Ni después de la muerte ni aquí obtienen nada.
12.100.39
अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम् ।
जयिनस्तु नरास्तात मङ्गलैर्वन्दनेन च ॥ १२.१००.३९ ॥
Los enemigos, con el ánimo alegre, salen al encuentro del que huye; pero, querido hijo, los vencedores son recibidos con palabras auspiciosas y con alabanzas.
12.100.40
यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः ।
तदसह्यतरं दुःखं मन्यन्ते मरणादपि ॥ १२.१००.४० ॥
Oh rey, aquel sufrimiento en cuyo infortunio se regocijan los enemigos, lo consideran más insoportable aun que la muerte.
12.100.41
श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च ।
या भीरूणां पराख्यातिः शूरस्तामधिगच्छति ॥ १२.१००.४१ ॥
Sabe que la fortuna es la raíz del dharma y de toda felicidad; aquella infamia que se atribuye a los cobardes, el héroe la alcanza.
12.100.42
ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः ।
जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्नुयाम च सद्गतिम् ॥ १२.१००.४२ ॥
Deseando el cielo, lucharemos en la batalla dejando nuestras vidas; ya sea que venzamos o seamos muertos, obtengamos un buen destino.
12.100.43
एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः ।
अमित्रवाहिनीं वीराः प्रतिगाहन्त्यभीरवः ॥ १२.१००.४३ ॥
Así, tras jurar un juramento vinculante y abandonar sus vidas, los héroes intrépidos se lanzan contra el ejército enemigo.
12.100.44
अग्रतः पुरुषाऽनीकमसिचर्मवतां भवेत् ।
पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा ॥ १२.१००.४४ ॥
Delante debe haber una fuerza de hombres armados con espadas y escudos; detrás, una fuerza de carros; y en medio, las esposas.
12.100.45
परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् ।
अपि तस्मिन्पुरे वृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः ॥ १२.१००.४५ ॥
Y para contraatacar al enemigo, también debe protegerse a los soldados de infantería; en esa ciudad, también deben permanecer los ancianos que marchan al frente.
12.100.46
ये पुरस्तादभिमताः सत्ववन्तो मनस्विनः ।
ते पूर्वमभिवर्तेरंश्चैतानेवेतरे जनाः ॥ १२.१००.४६ ॥
Los que están al frente, los estimados, resueltos y magnánimos, deben avanzar primero; y los demás deben seguir precisamente a estos.
12.100.47
अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः ।
स्कन्धदर्शनमात्रात्तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः ॥ १२.१००.४७ ॥
Además, incluso a los cobardes se les debe animar con esmero, de modo que, con solo ver los hombros (de sus compañeros), se mantengan cerca.
12.100.48
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ।
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ॥ १२.१००.४८ ॥
Una fuerza pequeña debe luchar en formación compacta, mientras que una grande puede extenderse a voluntad. Cuando pocos deben luchar contra muchos, la formación debe ser una disposición en punta de aguja.
12.100.49
संप्रयुक्ते निकृष्टे वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम् ।
प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत हन्त भग्नाः परे इति ॥ १२.१००.४९ ॥
Cuando los bandos estén trabados en combate cercano, sea verdad o mentira, que alce los brazos y grite: "¡Ay! ¡Los enemigos están quebrados!"
12.100.50
आगतं मे मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।
सत्ववन्तो निधावेयुः कुर्वन्तो भैरवान्रवान् ॥ १२.१००.५० ॥
"¡Ha llegado mi fuerza aliada; golpead sin miedo!" Que los valientes se lancen adelante, dando gritos terribles.
12.100.51
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः ।
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च जर्झरान् ॥ १२.१००.५१ ॥
Que suenen los rugidos, los gritos kilakila, los sonidos ásperos, las trompetas de cuerno de vaca, los tambores bherī, los mṛdaṅgas y los paṇavas, y que resuenen también los jharjharas.