महाभारत · अध्याय 12.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.100.1
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ।
ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१००.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, विजयाची इच्छा करणारे लोक धर्माचे थोडे उल्लंघन करूनही आपले सैन्य कसे नेतात, ते मला सांगा, पितामहा.
12.100.2
सन्त्येव हि स्थिता धर्म उपपत्त्या तथा परे ।
साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिकादपि ॥ १२.१००.२ ॥
खरोखर, तर्काने प्रस्थापित झालेले इतर धर्मही आहेत; काही सदाचाराने, तर काही उपायानेही प्रस्थापित आहेत.
12.100.3
उपायधर्मान्वक्ष्यामि संसिद्धानर्थसिद्धये ।
निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः ॥ १२.१००.३ ॥
अर्थसिद्धीसाठी सिद्ध झालेले उपायधर्म मी सांगेन; कारण मर्यादाहीन दरोडेखोर आणि शत्रू अडथळे ठरतात.
12.100.4
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् ।
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे ॥ १२.१००.४ ॥
त्यांचा प्रतिकार करण्यासाठी आता मी नैगम (नगरनीती) सांगेन; कार्यांच्या पूर्ण सिद्धीसाठी ते उपाय माझ्याकडून समजून घ्या.
12.100.5
उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत ।
जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥ १२.१००.५ ॥
हे भारता, सरळ आणि वाकडी अशा दोन्ही प्रज्ञा जाणल्या पाहिजेत; वाकडी जाणून तिचे सेवन करू नये, आणि येणाऱ्या वाकडेपणाला रोखावे.
12.100.6
अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत ।
तां राजा विकृतिं जानन्यथाऽमित्रान्प्रबाधते ॥ १२.१००.६ ॥
शत्रूच राजाकडे भेदनीतीने येतात; राजा ती विकृती ओळखून शत्रूंना दाबून टाकतो.
12.100.7
गजानां पार्थ वर्माणि गोवृषाजगराणि च ।
शल्यकण्टकलोहानि तनुत्राणि मतानि च ॥ १२.१००.७ ॥
हे पार्था, हत्तींची कवचे गाय, वृषभ व अजगर यांच्या कातड्याची असतात; काटे व लोखंडी काटे असलेली संरक्षक आवरणेही मानली जातात.
12.100.8
शातपीतानि शस्त्राणि सन्नाहाः पीतलोहकाः ।
नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ह ॥ १२.१००.८ ॥
शस्त्रे चमकदार पिवळी असावीत; कवचे पिवळी व लोखंडी रंगाची, विविध रंगांनी लाल रंगवलेली असावीत; ध्वज व पताकाही तशाच असाव्यात.
12.100.9
ऋष्टयस्तोमराः खङ्गा निशिताश्च परश्वथाः ।
फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः ॥ १२.१००.९ ॥
ऋष्टी, तोमर, खड्ग, तीक्ष्ण परशू, नंतर ढाली व चामडी ढाली — ही अनेक प्रकारे तयार ठेवावीत.
12.100.10
अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्चयाः ।
चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा सेनायोगः प्रशस्यते ॥ १२.१००.१० ॥
शस्त्रे सरावलेली असावीत व योद्धे निश्चयी असावेत; चैत्र किंवा मार्गशीर्ष महिन्यात सेनायोग प्रशंसनीय मानला जातो.
12.100.11
पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा ।
नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत ॥ १२.१००.११ ॥
तेव्हा पृथ्वी पिकलेल्या धान्याने व पाण्याने भरलेली असते; हे भारता, तेव्हा अति थंडी नाही व अति उष्णताही नसते, असाच काळ असतो.
12.100.12
तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेऽथवा ।
एते हि योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने ॥ १२.१००.१२ ॥
म्हणून तेव्हा शत्रूच्या संकटसमयी सेना योजावी; शत्रूला पीडा देण्यासाठी हेच सेनेचे प्रशस्त योग होत.
12.100.13
जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ।
चारैः सुविदिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः ॥ १२.१००.१३ ॥
पाणी आणि गवत असलेला, सपाट, चालण्यायोग्य मार्ग प्रशंसनीय मानला जातो; हेरांनी चांगला ओळखलेला आणि अरण्यात वावरणाऱ्या कुशल लोकांनी परिचित केलेला मार्ग.
12.100.14
न ह्यरण्यानि शक्यन्ते गन्तुं मृगगणैरिव ।
तस्मात्सेनासु तानेव योजयन्ति जयार्थिनः ॥ १२.१००.१४ ॥
हरणांच्या कळपाप्रमाणे सैन्यांना अरण्यांतून सहज जाता येत नाही; म्हणून विजयाची इच्छा करणारे सेनेत त्यांनाच नेमतात.
12.100.15
अग्रतः पुरुषानीकं शक्तं चापि कुलोद्भवम् ।
आवासस्तोयवान्मार्गः पर्याकाशः प्रशस्यते ॥ १२.१००.१५ ॥
पुढे चालणारे सैन्य समर्थ आणि उत्तम कुलातील पुरुषांचे असावे; पाणी असलेला तळ, पाणी असलेला मार्ग आणि सभोवती मोकळी जागा ही प्रशंसनीय मानली जाते.
12.100.16
पोषामपसर्पाणां प्रतिघातस्तथा भवेत् ।
आकाशं हि वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम् ॥ १२.१००.१६ ॥
पळणाऱ्यांवर प्रतिहल्ला देखील तसाच असावा; अरण्याजवळील मोकळ्या जागेला लोक अधिक गुणकारी मानतात.
12.100.17
बहुभिर्गुणजातैश्च ये युद्धकुशला जनाः ।
उपन्यासो भवेत्तत्र बलानां नातिदूरतः ॥ १२.१००.१७ ॥
अनेक गुणांनी युक्त आणि युद्धकुशल लोकांनी तेथे सैन्याची मांडणी करावी; ती फार दूर नसावी.
12.100.18
उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम् ।
हतशत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम् ॥ १२.१००.१८ ॥
पळणाऱ्यांची मांडणी, पायदळ लपवणे आणि मारलेल्या शत्रूचा प्रतिरोध—हे संकटसमयी आधार आहेत.
12.100.19
सप्तर्पीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येयुरचला इव ।
अनेन विधिना शत्रूञ्जिगीषेतापि दुर्जयान् ॥ १२.१००.१९ ॥
सात ऋषींना मागे ठेवून अचल पर्वतांप्रमाणे त्यांनी युद्ध करावे. या पद्धतीने दुर्जय शत्रूंनाही जिंकण्याची इच्छा धरावी.
12.100.20
यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः सोमस्ततो जयः ।
पूर्वंपूर्वं ज्याय एषां सन्निपाते युधिष्ठिर ॥ १२.१००.२० ॥
वारा ज्या दिशेकडून वाहतो, सूर्य जिथे असतो, चंद्र जिथे असतो तिथूनच विजय मिळतो. हे युधिष्ठिरा, संघर्षात यांपैकी आधीचा अधिक श्रेष्ठ आहे.
12.100.21
अकर्द -मनुदकाममर्यादामलोष्टकाम् ।
अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः ॥ १२.१००.२१ ॥
युद्धकुशल लोक चिखल, पाणी, सीमारेषा आणि मातीच्या ढेकळांपासून मुक्त, घोड्यांसाठी योग्य भूमीची प्रशंसा करतात.
12.100.22
समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते ।
नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम् ॥ १२.१००.२२ ॥
सपाट, पाणीविरहित आणि मोकळ्या आकाशाची भूमी रथांसाठी प्रशंसनीय आहे. हत्तीयोद्ध्यांसाठी खालचे वृक्ष, मोठी झाडी आणि पाणी असलेली भूमी उत्तम आहे.
12.100.23
बहुदुर्गा महाकक्षा वेणुवेत्रतिरस्कृता ।
पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च ॥ १२.१००.२३ ॥
अनेक दुर्ग, मोठी झाडी, बांबू आणि वेताने झाकलेली भूमी पायदळासाठी योग्य आहे; पर्वत आणि उपवनेही.
12.100.24
पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत ।
रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते ॥ १२.१००.२४ ॥
हे भारता, पायदळ विपुल असलेली सेना दृढ होते. रथ आणि घोडे विपुल असलेली सेना शुभदिनी प्रशंसनीय असते.
12.100.25
पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते ।
गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत् ॥ १२.१००.२५ ॥
पायदळ आणि हत्तींनी भरलेली सेना पावसाळ्यात प्रशंसनीय असते. हे गुण नीट विचारात घेऊन देश व काल यांचा उपयोग करावा.
12.100.26
एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः ।
विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन् ॥ १२.१००.२६ ॥
असा विचार करून, तिथी व नक्षत्रांचा सन्मान करून जो प्रयाण करतो आणि सेनेची योग्य रचना करतो, त्याला सदैव विजय मिळतो.
12.100.27
प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत् ।
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः।
अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्निहतान्प्रतनूकृतान् ॥ १२.१००.२७ ॥
झोपलेल्यांवर, तहानलेल्यांवर, थकलेल्यांवर, विखुरलेल्यांवर प्रहार करू नये; विश्रांती, प्रयाण, हालचाल आणि पिण्या-खाण्याच्या वेळीही नाही. अतिशय पळालेल्यांवर, विखुरलेल्यांवर, मारलेल्यांवर, दुर्बल केलेल्यांवरही नाही.
12.100.28
अविस्रब्धान्कृतारम्भानुपन्यासात्प्रतापितान् ।
बहिश्वरानुपन्यासान्कृतवेश्मानुसारिणः ॥ १२.१००.२८ ॥
बेसावध, कार्य आरंभलेले, हल्ल्याने पीडित, बाहेर फिरणारे, जवळ येणारे, घरापर्यंत पाठलाग करणारे.
12.100.29
पारम्पर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः ।
परिचर्यापरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः ॥ १२.१००.२९ ॥
परंपरेने दारी आलेले, कोणी अनुयायी, सेवा व रक्षणात तत्पर, आणि चपळ योद्धे.
12.100.30
अनीकं ये विभिदन्ति भिन्नं संस्थापयन्ति च ।
समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः ॥ १२.१००.३० ॥
जे सेनेची फाटाफूट करतात आणि फाटलेल्या सेनेची पुन्हा स्थापना करतात, आणि जे एकाच अन्न-पेयाचे सहभागी असतात, त्यांना दुप्पट वेतन द्यावे.
12.100.31
जातिगोत्रं च विज्ञाय कर्म चानुत्तमं शुभम् ।
समानदेहरक्षार्थे कार्या द्विगुणवेतनाः।
त्रिगुणं चतुर्गुणं चैव वेतनं तेषु कारयेत् ॥ १२.१००.३१ ॥
जाती, गोत्र आणि उत्तम शुभ कर्म जाणून, समान देहरक्षणासाठी त्यांना दुप्पट वेतन द्यावे. त्यांच्यामध्ये तिप्पट व चौपट वेतनही द्यावे.
12.100.32
दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा ।
ततः सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम् ॥ १२.१००.३२ ॥
दहा जणांचे अधिपती नेमावेत, तसेच शंभर जणांचेही. त्यानंतर हजारांचा अधिपती म्हणून एका शूर, सावध पुरुषाची नेमणूक करावी.
12.100.33
यथा मुख्यान्सन्निपात्य वक्तव्याः संशयामहे ।
यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम् ॥ १२.१००.३३ ॥
प्रमुख लोकांना एकत्र बोलावून, आम्ही संशयात आहोत असे सांगावे; विजयासाठी युद्धात आपण एकमेकांना सोडू नये.
12.100.34
इहैव ते निवर्तन्तां ये च केचन भीरवः ।
न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति ॥ १२.१००.३४ ॥
जे कोणी भित्रे असतील त्यांनी इथूनच परत जावे; घनघोर युद्धात भगदड उडवून इतरांचा वध घडवू नये.
12.100.35
न सन्निपाते प्रदरं वधं वा कुर्युरीदृशाः ।
आत्मानं च स्वपक्षं च पालयन्हन्ति संयुगे ॥ १२.१००.३५ ॥
अशा लोकांनी संघर्षात भगदड किंवा वध घडवू नये. स्वतःचे व स्वपक्षाचे रक्षण करत युद्धात प्रहार करणाराच खरा वीर होय.
12.100.36
अर्थनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ।
अमनोज्ञाऽसुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः ॥ १२.१००.३६ ॥
पळून जाण्यात धनहानी, मृत्यू, अपकीर्ती आणि अपयश येते; पळणाऱ्या माणसाला अप्रिय आणि दुःखदायक शब्द ऐकावे लागतात.
12.100.37
प्रतिध्वस्तोष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च ।
हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये।
अमित्रैरवरुद्धस्य द्विषतामस्तु नः सदा ॥ १२.१००.३७ ॥
ओठ व दात फुटलेला, सर्व शस्त्रे टाकलेला, प्राणसंकटात सहकाऱ्यांना सोडून पळणारा आणि शत्रूंनी वेढलेला — अशी दशा सदैव शत्रूंना लाभो, आम्हाला नको.
12.100.38
मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्भुखाः ।
राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥ १२.१००.३८ ॥
पाठ फिरवून पळणारे मनुष्यांमध्ये नीच आहेत; ते केवळ ढिगारा वाढवणारे आहेत — मरणानंतरही नाही आणि इथेही नाही, त्यांना काही मिळत नाही.
12.100.39
अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम् ।
जयिनस्तु नरास्तात मङ्गलैर्वन्दनेन च ॥ १२.१००.३९ ॥
शत्रू आनंदित मनाने पळणाऱ्याला सामोरे जातात; पण हे वत्सा, विजयी माणसांचे मंगल शब्दांनी आणि वंदनेने स्वागत होते.
12.100.40
यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः ।
तदसह्यतरं दुःखं मन्यन्ते मरणादपि ॥ १२.१००.४० ॥
हे राजा, ज्याच्या संकटात शत्रू आनंद मानतात, ते दुःख त्यांना मरणापेक्षाही असह्य वाटते.
12.100.41
श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च ।
या भीरूणां पराख्यातिः शूरस्तामधिगच्छति ॥ १२.१००.४१ ॥
श्री ही धर्माचे आणि सर्व सुखाचे मूळ आहे असे जाण; भित्र्यांची अपकीर्ती शूर मिळवतो.
12.100.42
ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः ।
जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्नुयाम च सद्गतिम् ॥ १२.१००.४२ ॥
आपण स्वर्गाची इच्छा धरून युद्धात प्राणत्याग करून लढू; जिंकलो किंवा मारले गेलो तरी सद्गती मिळवू.
12.100.43
एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः ।
अमित्रवाहिनीं वीराः प्रतिगाहन्त्यभीरवः ॥ १२.१००.४३ ॥
अशा प्रकारे शपथ घेऊन आणि प्राणांचा त्याग करून निर्भय वीर शत्रूच्या सैन्यात शिरतात.
12.100.44
अग्रतः पुरुषाऽनीकमसिचर्मवतां भवेत् ।
पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा ॥ १२.१००.४४ ॥
पुढे तलवार व ढाल धारण करणाऱ्या पुरुषांचे सैन्य असावे, मागे रथांचे सैन्य आणि मध्यभागी स्त्रिया असाव्यात.
12.100.45
परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् ।
अपि तस्मिन्पुरे वृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः ॥ १२.१००.४५ ॥
शत्रूचा प्रतिकार करण्यासाठी पायदळाचे रक्षणही करावे; त्या नगरात जे वृद्ध पुढे चालणारे असतील, तेही असावेत.
12.100.46
ये पुरस्तादभिमताः सत्ववन्तो मनस्विनः ।
ते पूर्वमभिवर्तेरंश्चैतानेवेतरे जनाः ॥ १२.१००.४६ ॥
पुढे राहणारे आदरणीय, साहसी आणि मनस्वी लोक प्रथम पुढे जावेत; इतर लोक त्यांच्याच मागे जावेत.
12.100.47
अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः ।
स्कन्धदर्शनमात्रात्तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः ॥ १२.१००.४७ ॥
भ्याड लोकांनाही प्रयत्नपूर्वक उत्साहित करावे; केवल (सहकाऱ्यांचे) खांदे दिसल्यामुळेच ते जवळ उभे राहावेत.
12.100.48
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ।
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ॥ १२.१००.४८ ॥
लहान सैन्याला एकत्र करून लढवावे; मोठ्या सैन्याला इच्छेनुसार विस्तारावे. थोडे बहुतांबरोबर लढताना सूचीमुख व्यूह असावा.
12.100.49
संप्रयुक्ते निकृष्टे वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम् ।
प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत हन्त भग्नाः परे इति ॥ १२.१००.४९ ॥
युद्धात दोन्ही पक्ष भिडल्यावर, सत्य असो वा असत्य, हात उंचावून ओरडावे—"अरेरे! शत्रू पळाले!" असे.
12.100.50
आगतं मे मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।
सत्ववन्तो निधावेयुः कुर्वन्तो भैरवान्रवान् ॥ १२.१००.५० ॥
"माझे मित्रसैन्य आले आहे, निर्भयपणे प्रहार करा!" धैर्यवान भयंकर गर्जना करत पुढे धावोत.
12.100.51
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः ।
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च जर्झरान् ॥ १२.१००.५१ ॥
गर्जना, किलकिला शब्द, कर्कश ध्वनी, गायीच्या शिंगांची तुताऱ्या, भेरी, मृदंग आणि पणव वाजोत; झांजाही वाजोत.