મહાભારત · અધ્યાય 12.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.100.1
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ।
ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१००.१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જય ઇચ્છનારા લોકો ધર્મનું થોડું ઉલ્લંઘન કરીને પણ જેમ સેનાને દોરી જાય છે, તે મને કહો, પિતામહ.
12.100.2
सन्त्येव हि स्थिता धर्म उपपत्त्या तथा परे ।
साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिकादपि ॥ १२.१००.२ ॥
ખરેખર, તર્કથી સ્થાપિત થયેલા બીજા ધર્મો પણ છે; કેટલાક સદાચારથી, અને કેટલાક ઉપાયથી પણ સ્થાપિત છે.
12.100.3
उपायधर्मान्वक्ष्यामि संसिद्धानर्थसिद्धये ।
निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः ॥ १२.१००.३ ॥
અર્થસિદ્ધિ માટે સિદ્ધ થયેલા ઉપાયધર્મો હું કહીશ; કારણ કે મર્યાદા વગરના લૂંટારા અને વિરોધીઓ અવરોધક બને છે.
12.100.4
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् ।
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे ॥ १२.१००.४ ॥
તેમનો પ્રતિકાર કરવા માટે હવે હું નૈગમ (નગરનીતિ) કહીશ; કાર્યોની સિદ્ધિ માટે તે ઉપાયો મારી પાસેથી સમજો.
12.100.5
उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत ।
जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥ १२.१००.५ ॥
હે ભારત, સરળ અને વાંકી એ બંને પ્રજ્ઞાઓ જાણવી જોઈએ; વાંકીને જાણીને તેનું સેવન ન કરવું, અને આવતી વાંકીને રોકવી.
12.100.6
अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत ।
तां राजा विकृतिं जानन्यथाऽमित्रान्प्रबाधते ॥ १२.१००.६ ॥
શત્રુઓ જ રાજા પાસે ભેદનીતિથી આવે છે; રાજા તે વિકૃતિ જાણીને શત્રુઓને દબાવે છે.
12.100.7
गजानां पार्थ वर्माणि गोवृषाजगराणि च ।
शल्यकण्टकलोहानि तनुत्राणि मतानि च ॥ १२.१००.७ ॥
હે પાર્થ, હાથીઓનાં કવચ ગાય, બળદ અને અજગરની ચામડીનાં બને છે; કાંટા અને લોખંડી કાંટાવાળાં રક્ષણ-આવરણ પણ માનવામાં આવે છે.
12.100.8
शातपीतानि शस्त्राणि सन्नाहाः पीतलोहकाः ।
नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ह ॥ १२.१००.८ ॥
શસ્ત્રો ચમકતાં પીળાં હોવાં જોઈએ; બખ્તર પીળાં અને લોખંડી રંગનાં, વિવિધ રંગોથી લાલ રંગેલાં હોવાં જોઈએ; ધ્વજ અને પતાકાઓ પણ તેવાં જ હોવાં જોઈએ.
12.100.9
ऋष्टयस्तोमराः खङ्गा निशिताश्च परश्वथाः ।
फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः ॥ १२.१००.९ ॥
ઋષ્ટિ, તોમર, ખડ્ગ, તીક્ષ્ણ પરશુ, પછી ઢાલો અને ચર્મઢાલો — આ બધાં અનેક પ્રકારે તૈયાર કરવાં જોઈએ.
12.100.10
अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्चयाः ।
चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा सेनायोगः प्रशस्यते ॥ १२.१००.१० ॥
શસ્ત્રો અભ્યસ્ત હોવાં જોઈએ, યોદ્ધાઓ દૃઢનિશ્ચયી હોવા જોઈએ; ચૈત્ર કે માર્ગશીર્ષ માસમાં સેનાયોગ પ્રશંસનીય છે.
12.100.11
पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा ।
नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत ॥ १२.१००.११ ॥
ત્યારે પૃથ્વી પાકેલા પાક અને પાણીથી ભરપૂર હોય છે; હે ભારત, ત્યારે ન અતિશય ઠંડી હોય કે ન અતિશય ગરમી — એવો સમય હોય છે.
12.100.12
तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेऽथवा ।
एते हि योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने ॥ १२.१००.१२ ॥
તેથી ત્યારે શત્રુઓના સંકટ સમયે સેનાને યોજવી જોઈએ; શત્રુને પીડવા માટે સેનાના આ જ યોગ્ય અવસર છે.
12.100.13
जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ।
चारैः सुविदिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः ॥ १२.१००.१३ ॥
પાણી અને ઘાસવાળો, સમતળ, ગમ્ય માર્ગ પ્રશંસનીય છે; ગુપ્તચરો દ્વારા સારી રીતે જાણીતો અને વનમાં વિચરતા કુશળ લોકો દ્વારા અભ્યસ્ત માર્ગ.
12.100.14
न ह्यरण्यानि शक्यन्ते गन्तुं मृगगणैरिव ।
तस्मात्सेनासु तानेव योजयन्ति जयार्थिनः ॥ १२.१००.१४ ॥
મૃગોના ટોળાની જેમ સૈન્યો વનમાં સહેલાઈથી જઈ શકતાં નથી; તેથી વિજયાર્થીઓ સેનાઓમાં તેમને જ નિયુક્ત કરે છે.
12.100.15
अग्रतः पुरुषानीकं शक्तं चापि कुलोद्भवम् ।
आवासस्तोयवान्मार्गः पर्याकाशः प्रशस्यते ॥ १२.१००.१५ ॥
આગળ ચાલતી સેના સમર્થ અને ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા પુરુષોની હોવી જોઈએ; પાણીવાળો પડાવ, પાણીવાળો માર્ગ અને ચોતરફ ખુલ્લો પ્રદેશ પ્રશંસનીય છે.
12.100.16
पोषामपसर्पाणां प्रतिघातस्तथा भवेत् ।
आकाशं हि वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम् ॥ १२.१००.१६ ॥
ભાગનારાઓ સામે પ્રતિકાર પણ એવો જ હોવો જોઈએ; વનની નજીકનો ખુલ્લો પ્રદેશ લોકો અધિક ગુણકારી માને છે.
12.100.17
बहुभिर्गुणजातैश्च ये युद्धकुशला जनाः ।
उपन्यासो भवेत्तत्र बलानां नातिदूरतः ॥ १२.१००.१७ ॥
ઘણા ગુણોથી યુક્ત અને યુદ્ધમાં કુશળ લોકોએ ત્યાં સેનાઓની ગોઠવણ કરવી; તે બહુ દૂર ન હોય.
12.100.18
उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम् ।
हतशत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम् ॥ १२.१००.१८ ॥
ભાગનારાઓની ગોઠવણ, પગપાળા સૈનિકોને છુપાવવા અને મરાયેલા શત્રુનો પ્રતિકાર—આ આપત્તિ સમયનો આશરો છે.
12.100.19
सप्तर्पीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येयुरचला इव ।
अनेन विधिना शत्रूञ्जिगीषेतापि दुर्जयान् ॥ १२.१००.१९ ॥
સાત ઋષિઓને પાછળ રાખી અચળ પર્વતોની જેમ તેઓ યુદ્ધ કરે. આ રીતે દુર્જય શત્રુઓને પણ જીતવાની ઇચ્છા રાખવી.
12.100.20
यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः सोमस्ततो जयः ।
पूर्वंपूर्वं ज्याय एषां सन्निपाते युधिष्ठिर ॥ १२.१००.२० ॥
પવન જે દિશામાંથી વાય, સૂર્ય જ્યાં હોય, ચંદ્ર જ્યાં હોય ત્યાંથી જય થાય છે. હે યુધિષ્ઠિર, સંઘર્ષમાં આમાંનો પહેલો શ્રેષ્ઠ છે.
12.100.21
अकर्द -मनुदकाममर्यादामलोष्टकाम् ।
अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः ॥ १२.१००.२१ ॥
યુદ્ધકુશળ લોકો કાદવ, પાણી, સીમાના અવરોધ અને માટીના ઢેફાં વિનાની, ઘોડાઓ માટે યોગ્ય ભૂમિની પ્રશંસા કરે છે.
12.100.22
समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते ।
नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम् ॥ १२.१००.२२ ॥
સપાટ, પાણી વિનાની અને ખુલ્લા આકાશવાળી ભૂમિ રથો માટે પ્રશંસનીય છે. હાથીયોદ્ધાઓ માટે નીચાં વૃક્ષો, મોટાં ઝાડી અને પાણીવાળી ભૂમિ ઉત્તમ છે.
12.100.23
बहुदुर्गा महाकक्षा वेणुवेत्रतिरस्कृता ।
पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च ॥ १२.१००.२३ ॥
ઘણા કિલ્લાઓ, મોટાં ઝાડી, વાંસ અને નેતરથી ઢંકાયેલી ભૂમિ પાયદળ માટે યોગ્ય છે; પર્વતો અને ઉપવનો પણ.
12.100.24
पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत ।
रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते ॥ १२.१००.२४ ॥
હે ભારત, પાયદળ વધુ હોય એવી સેના દૃઢ બને છે. રથ અને ઘોડા વધુ હોય એવી સેના શુભ દિવસોમાં પ્રશંસનીય છે.
12.100.25
पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते ।
गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत् ॥ १२.१००.२५ ॥
પાયદળ અને હાથીઓથી ભરેલી સેના વર્ષાઋતુમાં પ્રશંસનીય છે. આ ગુણોને સારી રીતે વિચારીને દેશ અને કાળનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
12.100.26
एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः ।
विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन् ॥ १२.१००.२६ ॥
આ રીતે વિચારીને, તિથિ અને નક્ષત્રનું સન્માન કરીને જે પ્રયાણ કરે છે અને સેનાને યોગ્ય રીતે ગોઠવે છે, તેને સદા વિજય મળે છે.
12.100.27
प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत् ।
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः।
अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्निहतान्प्रतनूकृतान् ॥ १२.१००.२७ ॥
ઊંઘતા, તરસ્યા, થાકેલા, વિખરાયેલાઓ પર પ્રહાર ન કરવો; વિશ્રામ, પ્રયાણ, ગમન તથા પીવા-ખાવાના સમયે પણ નહીં. અતિશય ભાગેલા, વેરવિખેર, હણાયેલા કે નિર્બળ કરાયેલા પર પણ નહીં.
12.100.28
अविस्रब्धान्कृतारम्भानुपन्यासात्प्रतापितान् ।
बहिश्वरानुपन्यासान्कृतवेश्मानुसारिणः ॥ १२.१००.२८ ॥
બેદરકાર, કાર્ય શરૂ કરી ચૂકેલા, આક્રમણથી પીડિત, બહાર ફરતા, નજીક આવતા, ઘર સુધી પીછો કરનારા.
12.100.29
पारम्पर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः ।
परिचर्यापरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः ॥ १२.१००.२९ ॥
પરંપરાથી દ્વારે આવેલા જે કોઈ અનુયાયીઓ, સેવા અને રક્ષણમાં તત્પર, અને ચપળ યોદ્ધાઓ.
12.100.30
अनीकं ये विभिदन्ति भिन्नं संस्थापयन्ति च ।
समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः ॥ १२.१००.३० ॥
જે સેનાને વિભાજિત કરે છે, અને વિભાજિત સેનાને ફરી સ્થાપિત કરે છે, અને જેઓ સમાન ભોજન-પાણી વહેંચે છે, તેમને બમણું વેતન આપવું જોઈએ.
12.100.31
जातिगोत्रं च विज्ञाय कर्म चानुत्तमं शुभम् ।
समानदेहरक्षार्थे कार्या द्विगुणवेतनाः।
त्रिगुणं चतुर्गुणं चैव वेतनं तेषु कारयेत् ॥ १२.१००.३१ ॥
જાતિ, ગોત્ર અને ઉત્તમ શુભ કર્મ જાણીને, સમાન દેહરક્ષા માટે તેમને બમણું વેતન આપવું. તેમનામાં ત્રણગણું અને ચારગણું વેતન પણ આપી શકાય.
12.100.32
दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा ।
ततः सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम् ॥ १२.१००.३२ ॥
દસના અધિપતિ નિયુક્ત કરવા, અને એ જ રીતે સોના અધિપતિ પણ. પછી હજારના અધિપતિ તરીકે એક શૂર, જાગૃત પુરુષને નિયુક્ત કરવો.
12.100.33
यथा मुख्यान्सन्निपात्य वक्तव्याः संशयामहे ।
यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम् ॥ १२.१००.३३ ॥
મુખ્ય લોકોને એકત્ર કરીને કહેવું જોઈએ કે અમે સંશયમાં છીએ; વિજય માટે યુદ્ધમાં આપણે એકબીજાને છોડવા ન જોઈએ.
12.100.34
इहैव ते निवर्तन्तां ये च केचन भीरवः ।
न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति ॥ १२.१००.३४ ॥
જે કોઈ ડરપોક હોય તેઓ અહીંથી જ પાછા ફરે; તુમુલ યુદ્ધમાં ભાગદોડ મચાવીને બીજાઓના વધનું કારણ ન બનવું.
12.100.35
न सन्निपाते प्रदरं वधं वा कुर्युरीदृशाः ।
आत्मानं च स्वपक्षं च पालयन्हन्ति संयुगे ॥ १२.१००.३५ ॥
એવા માણસોએ સંઘર્ષમાં ભાગદોડ કે વધનું કારણ ન બનવું. પોતાની અને પોતાના પક્ષની રક્ષા કરતાં યુદ્ધમાં પ્રહાર કરનાર જ સાચો વીર છે.
12.100.36
अर्थनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ।
अमनोज्ञाऽसुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः ॥ १२.१००.३६ ॥
ભાગી જવામાં ધનહાનિ, મૃત્યુ, અપકીર્તિ અને અપયશ થાય છે; ભાગતા માણસને અપ્રિય અને દુઃખદાયક શબ્દો સાંભળવા પડે છે.
12.100.37
प्रतिध्वस्तोष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च ।
हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये।
अमित्रैरवरुद्धस्य द्विषतामस्तु नः सदा ॥ १२.१००.३७ ॥
હોઠ અને દાંત તૂટી ગયા હોય, બધાં શસ્ત્રો મૂકી દીધાં હોય, પ્રાણસંકટમાં સાથીઓને છોડીને ભાગતો હોય અને શત્રુઓથી ઘેરાયેલો હોય — એવી દશા સદા શત્રુઓને થાઓ, અમને નહીં.
12.100.38
मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्भुखाः ।
राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥ १२.१००.३८ ॥
પીઠ ફેરવીને ભાગનારા મનુષ્યોમાં અધમ છે; તેઓ કેવળ ઢગલો વધારનારા છે — મૃત્યુ પછી પણ નહીં અને અહીં પણ નહીં, તેમને કંઈ મળતું નથી.
12.100.39
अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम् ।
जयिनस्तु नरास्तात मङ्गलैर्वन्दनेन च ॥ १२.१००.३९ ॥
શત્રુઓ હર્ષિત મનથી ભાગનારાની સામે આવે છે; પણ હે તાત, વિજયી મનુષ્યોનું મંગલ વચનો અને વંદનથી સ્વાગત થાય છે.
12.100.40
यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः ।
तदसह्यतरं दुःखं मन्यन्ते मरणादपि ॥ १२.१००.४० ॥
હે રાજન, જેના સંકટમાં શત્રુઓ આનંદ માણે છે, તે દુઃખને તેઓ મૃત્યુ કરતાં પણ અસહ્ય માને છે.
12.100.41
श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च ।
या भीरूणां पराख्यातिः शूरस्तामधिगच्छति ॥ १२.१००.४१ ॥
શ્રીને ધર્મ અને સર્વ સુખનું મૂળ જાણ; ભીરુઓની અપકીર્તિ શૂર પ્રાપ્ત કરે છે.
12.100.42
ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः ।
जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्नुयाम च सद्गतिम् ॥ १२.१००.४२ ॥
સ્વર્ગની ઇચ્છાથી યુદ્ધમાં જીવ ત્યજીને આપણે લડીએ; જીતીએ કે મારા જઈએ, સદ્ગતિ પામીએ.
12.100.43
एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः ।
अमित्रवाहिनीं वीराः प्रतिगाहन्त्यभीरवः ॥ १२.१००.४३ ॥
આ રીતે શપથ લઈને અને જીવનનો ત્યાગ કરીને નિર્ભય વીરો શત્રુની સેનામાં પ્રવેશે છે.
12.100.44
अग्रतः पुरुषाऽनीकमसिचर्मवतां भवेत् ।
पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा ॥ १२.१००.४४ ॥
આગળ તલવાર-ઢાલ ધારણ કરનારા પુરુષોની સેના હોવી જોઈએ; પાછળ ગાડાંઓની સેના; અને વચ્ચે સ્ત્રીઓ રહે.
12.100.45
परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् ।
अपि तस्मिन्पुरे वृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः ॥ १२.१००.४५ ॥
શત્રુનો પ્રતિકાર કરવા માટે પગપાળા સૈનિકોની રક્ષા પણ કરવી; તે નગરમાં જે વૃદ્ધો આગળ ચાલનારા હોય તેઓ પણ હોય.
12.100.46
ये पुरस्तादभिमताः सत्ववन्तो मनस्विनः ।
ते पूर्वमभिवर्तेरंश्चैतानेवेतरे जनाः ॥ १२.१००.४६ ॥
આગળ રહેનારા આદરણીય, સાહસી અને મનસ્વી લોકો પહેલાં આગળ વધે; બીજા લોકો તેમની જ પાછળ ચાલે.
12.100.47
अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः ।
स्कन्धदर्शनमात्रात्तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः ॥ १२.१००.४७ ॥
ભીરુઓને પણ પ્રયત્નપૂર્વક ઉત્સાહિત કરવા; કેવળ (સાથીઓના) ખભા જોવાથી જ તેઓ નજીક ઊભા રહે.
12.100.48
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ।
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ॥ १२.१००.४८ ॥
નાની સેનાને સંગઠિત રીતે લડાવવી; મોટી સેનાને ઇચ્છા મુજબ વિસ્તારી શકાય. થોડા બહુની સામે લડે ત્યારે સૂચીમુખ વ્યૂહ હોવો જોઈએ.
12.100.49
संप्रयुक्ते निकृष्टे वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम् ।
प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत हन्त भग्नाः परे इति ॥ १२.१००.४९ ॥
યુદ્ધમાં બંને પક્ષ ભીડાય ત્યારે, સત્ય હોય કે અસત્ય, હાથ ઊંચા કરીને બૂમ પાડે—"અરે! શત્રુઓ ભાગી ગયા!" એમ.
12.100.50
आगतं मे मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।
सत्ववन्तो निधावेयुः कुर्वन्तो भैरवान्रवान् ॥ १२.१००.५० ॥
"મારી મિત્રસેના આવી ગઈ છે, નિર્ભય થઈ પ્રહાર કરો!" સાહસી યોદ્ધાઓ ભયંકર ગર્જના કરતા આગળ દોડે.
12.100.51
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः ।
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च जर्झरान् ॥ १२.१००.५१ ॥
ગર્જનાઓ, કિલકિલ અવાજો, કર્કશ ધ્વનિઓ, ગાયના શિંગડાના ભૂંગળા, ભેરી, મૃદંગ અને પણવ વાગે; ઝાંઝ પણ વાગે.