महाभारत · अध्याय 12.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.103.1
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च भारत ।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१०३.१ ॥
हे भारता, मृदू आणि तीक्ष्ण कसे राहून, मोठ्या पक्षबलासह, राजाने शत्रूशी कसे वागावे? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.103.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.१०३.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — बृहस्पती आणि इंद्र यांचा संवाद, हे युधिष्ठिरा.
12.103.3
बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥ १२.१०३.३ ॥
देवांचा अधिपती वासव (इंद्र) बृहस्पतीला वंदन करून, हात जोडून, जवळ जाऊन विचारू लागला — शत्रुवीरांचा संहारक तो.
12.103.4
अहितेषु कथं ब्रह्मन्प्रवर्तेयमतन्द्रितः ।
असमुछिद्य चैवैतान्नियच्छेयमुपायतः ॥ १२.१०३.४ ॥
हे ब्राह्मणा, शत्रूंशी मी आळस न करता कसे वागू? त्यांचे समूळ उच्चाटन न करता उपायांनी त्यांना कसे आवरू?
12.103.5
सेनयोर्थ्यतिषङ्गे च जयः साधारणो भवेत् ।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥ १२.१०३.५ ॥
दोन सैन्यांच्या ध्येयसंघर्षात विजय समान झाला, तर मी काय केले असता तेजस्वी, प्रतापी श्री मला सोडणार नाही?
12.103.6
ततो र्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् ।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥ १२.१०३.६ ॥
तेव्हा अर्थ-कामांचा जाणकार, कुशल, प्रतिभावान, राजधर्माचे विधान जाणणारा तो पुरंदराला उत्तरला.
12.103.7
न जा कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः ।
बालैर सवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा ॥ १२.१०३.७ ॥
अपकार करणाऱ्यांना कलहाने वश करण्याची इच्छा कोणीही कधीही करू नये. लहान मुलांसाठीही हे असह्य आहे—क्रोध आणि असहिष्णुता, हेच सर्व.
12.103.8
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ॥ १२.१०३.८ ॥
ज्याला त्याचा वध करायचा आहे, त्याने शत्रूला उघड होऊ देऊ नये.
12.103.9
क्रोधं भयं च हर्षं च नियम्य स्वयमात्मनि ।
अमित्र पसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ॥ १२.१०३.९ ॥
क्रोध, भय आणि हर्ष स्वतःच्या अंतरंगात स्वतः नियंत्रित करून, विश्वास ठेवणाऱ्याप्रमाणे शत्रूची सेवा करावी, पण विश्वास न ठेवता.
12.103.10
प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् ।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कर्णजापं च वर्जयेत् ॥ १२.१०३.१० ॥
नेहमी प्रियच बोलावे, कोणतेही अप्रिय कृत्य करू नये. निरर्थक वैरापासून विरत व्हावे, आणि कानात कुजबुजणे टाळावे.
12.103.11
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वरः ।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथायुक्तो महीपतिः।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुंरदर ॥ १२.१०३.११ ॥
जसा पक्षी पकडणारा द्विजांसारख्या स्वराने त्यांना वश करतो, तसा युक्त राजाने शत्रूंना वश करून त्यांचा वध करावा, हे पुरंदरा.
12.103.12
न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव ।
जागर्त्येव हि दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१०३.१२ ॥
शत्रूंना नेहमी पराभूत करून सुखाने झोपू नये, हे वासवा. दुष्टमनाचा शत्रू नेहमी जागा असतो, गोंधळात उठलेल्या अग्नीप्रमाणे.
12.103.13
न सन्निपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति ।
विश्वास्यैवोपसंनम्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥ १२.१०३.१३ ॥
सामान्य विजय प्राप्त झाल्यावर शत्रूशी थेट संघर्ष करू नये. हे प्रभो, त्याला विश्वासात घेऊन, वश करून, नम्रतेने त्याच्याजवळ जावे.
12.103.14
संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः ।
उपेक्ष्यमाणो विज्ञातो हृदयेनापराजितः।
अथास्य प्रहरेत्काले विधेर्वित्तलितो यदा ॥ १२.१०३.१४ ॥
मंत्रज्ञ महात्म्यांशी आणि अमात्यांशी नीट विचार करून, दुर्लक्षित, मनाचा ठाव समजलेल्या आणि मनाने अजिंक्य अशा शत्रूवर, दैवयोगाने तो विचलित झाला असता योग्य वेळी प्रहार करावा.
12.103.15
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १२.१०३.१५ ॥
विश्वासू हेरांकरवी त्याचे सैन्यही भ्रष्ट करावे.
12.103.16
आदिमध्यावसानज्ञान्प्रच्छन्नं च विचारयेत् ।
बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणतः ॥ १२.१०३.१६ ॥
आदि, मध्य आणि अंत जाणणाऱ्यांकरवी गुप्तपणे चौकशी करावी; त्याची बले नीट माहिती करून घेतल्यावरच ती भ्रष्ट करावीत.
12.103.17
भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा ।
न त्वेव खलु संसर्गं रोचयेदरिभिः सह ॥ १२.१०३.१७ ॥
भेद, भेटवस्तू आणि औषधांसारख्या उपायांनी संबंध ठेवावा; पण शत्रूंशी खरा संसर्ग मात्र पसंत करू नये.
12.103.18
दीर्घकालमपीक्षेत्त निग्राह्या एव शत्रवः ।
कालकाङ्गी च युक्तः सन्नुपासीत शचीपते ॥ १२.१०३.१८ ॥
दीर्घकाळ वाट पाहावी लागली तरी शत्रूंना नियंत्रित करायचेच आहे; म्हणून कालाची अपेक्षा करीत, संयमाने राहून, हे शचीपते, योग्य वेळेची वाट पाहावी.
12.103.19
तथा प्रियं च वक्तव्यं यथा विस्रम्भमाप्नुयात् ।
न सद्योऽरीन्विहन्याच्च द्रष्टव्यो विजयो ध्रुवः।
भूयः शल्यं घटयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥ १२.१०३.१९ ॥
त्याचप्रमाणे, विश्वास संपादन होईल असे प्रिय बोलावे. तत्काळ शत्रूंचा नाश करू नये; विजय निश्चित आहे असे पाहावे. (घाई) पुन्हा काटा रुतवून नवीन जखम करते.
12.103.20
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न च संवर्तते पुनः ।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून्प्रति ॥ १२.१०३.२० ॥
योग्य काल आला की प्रहार करावा; काल निघून गेला की तो पुन्हा परत येत नाही. हे देवेन्द्रा, शत्रूंचा वध करू इच्छिणाऱ्या पुरुषाने असेच करावे.
12.103.21
यं हि कालो व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता ॥ १२.१०३.२१ ॥
कालाची वाट पाहणाऱ्या पुरुषाला काल ओलांडून गेला, तर त्याला तो काल पुन्हा मिळणे दुर्लभ होते; कर्म करू इच्छिणाऱ्याला तो पुन्हा मिळत नाही.
12.103.22
औजस्यं जनयेदेव संगृह्णन्साधुसंमतम् ।
कालेन साधयेत्कृत्यमप्राप्तो न हि पीडयेत् ॥ १२.१०३.२२ ॥
सज्जनांनी मान्य केलेले ओज संपादन करून ते निर्माण करावे. योग्य काळी कार्य साधावे; जो काल अजून आलेला नाही त्याला घाईने पीडा देऊ नये.
12.103.23
विहाय कामं क्रोधं च तथाऽहंकारमेव च ।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां सदा नृपः ॥ १२.१०३.२३ ॥
काम, क्रोध आणि अहंकार सोडून, सावधान राहून राजाने नेहमी शत्रूंची उणीव (विवर) शोधावी.
12.103.24
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।
मायाः सुविहिताः शक्र शातयन्त्यविचक्षणम् ॥ १२.१०३.२४ ॥
हे देवश्रेष्ठा, मृदुता, दंड, आळस आणि प्रमाद — हे शक्रा — चांगल्या रीतीने योजलेली माया अविचक्षण माणसाचा नाश करते.
12.103.25
निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च ।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन् ॥ १२.१०३.२५ ॥
या चारांचा नाश करून आणि मायेचा प्रतिकार करून, मग तो विचार न करता शत्रूंवर प्रहार करण्यास समर्थ होतो.
12.103.26
यदेवैतेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाऽऽचरेत् ।
यच्छन्ति सतिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्त्यपि ॥ १२.१०३.२६ ॥
याने गुप्तपणे जे करता येईल, तेच करावे. उपस्थित असतानाही गुप्त गोष्ट परस्परांना सांगून टाकणारेही असतात.
12.103.27
अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् ।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥ १२.१०३.२७ ॥
हे अशक्य आहे असे मानून, किंवा मग इतरांशी करार करावा. न दिसणाऱ्यांवर ब्रह्मदंड आणि दिसणाऱ्यांवर चतुरंगिणी सेना वापरावी.
12.103.28
भेदं च प्रथमं विद्यात्तूष्णीं दण्डं तथैव च ।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदातदा ॥ १२.१०३.२८ ॥
भेद प्रथम जाणावा; तसाच मौन दंडही. राजाने योग्य वेळी, त्या त्या प्रसंगी त्यांचा उपयोग करावा.
12.103.29
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः ।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.२९ ॥
बलवान शत्रूसमोर योग्य वेळी नम्रता दाखवावी. सावध राहून, प्रमादी शत्रूच्या नाशाची इच्छा करावी.
12.103.30
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् ।
अमित्रमुपसेवेत न च जातु विशङ्कयेत् ॥ १२.१०३.३० ॥
नम्रता, दान आणि मधुर वाणीने बोलून शत्रूची सेवा करावी; कधीही शंका घेऊ नये.
12.103.31
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् ।
न च तेष्वाश्वसेद्राजा जाग्रतीह निराकृताः ॥ १२.१०३.३१ ॥
राजाने शंकितांची स्थाने सदैव टाळावीत, आणि त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नये; येथे जागरूक राहून, नाकारलेल्यांबाबत सावध असावे.
12.103.32
न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम ।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ॥ १२.१०३.३२ ॥
हे सुरोत्तमा, यापेक्षा कठीण कर्म दुसरे काही नाही; विविध वर्तनाच्या लोकांना ऐश्वर्य मिळण्यासारखे, हे अमराधिपा.
12.103.33
तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते ।
प्रयतेद्योगमास्थाय मित्रामित्रानधारयन् ॥ १२.१०३.३३ ॥
तसेच विविध स्वभावाच्या लोकांनाही यश शक्य आहे असे सांगितले जाते; उपाय अवलंबून, मित्र व शत्रू दोघांना लक्षात ठेवून प्रयत्न करावा.
12.103.34
मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
मातीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥ १२.१०३.३४ ॥
मृदू माणसालाही लोक तुच्छ लेखतात, कठोराला पाहून भिऊन जातात; अति कठोर होऊ नकोस, अति मृदूही होऊ नकोस; कधी कठोर हो, कधी मृदू हो.
12.103.35
यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लतोदके ।
नित्यं विचरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.३५ ॥
वेगवान पाणी सर्वत्र भरले असता, बांधावर सतत फिरल्याने जसे नुकसान होते, तसेच प्रमादी राजाच्या राज्याचे नुकसान होते.
12.103.36
न बहूनुपरुध्येत यौगपद्येन शात्रवान् ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥ १२.१०३.३६ ॥
एकाच वेळी पुष्कळ शत्रूंना वेढा घालू नये; हे पुरंदरा, साम, दान, भेद आणि दंड यांनी (एकेक करून त्यांना वश करावे).
12.103.37
एकैकमेषां निष्पिष्य शिष्टेषु निपुणं चरेत् ।
न तु शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवाचरेद्बुधः ॥ १२.१०३.३७ ॥
यांपैकी एकेकाला चिरडून शिल्लक राहिलेल्यांशी कौशल्याने वागावे. पण समर्थ असूनही बुद्धिमान माणसाने सर्वांशी एकाच वेळी वागू नये.
12.103.38
यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला ।
पदातियन्त्रबहुला अनुरक्ता षडङ्गिनी ॥ १२.१०३.३८ ॥
जेव्हा घोडे, हत्ती, रथांनी भरलेली, पायदळ व यंत्रांनी समृद्ध, अनुरक्त आणि सहा अंगांनी युक्त अशी मोठी सेना असते.
12.103.39
यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतियोगतः ।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन् ॥ १२.१०३.३९ ॥
प्रतिस्पर्धेमुळे अनेक प्रकारे वाढ होत आहे असे वाटल्यास, उघडपणे पुढे होऊन दरोडेखोरांवर विचार न करता प्रहार करावा.
12.103.40
न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते ।
न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया ।
न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा ॥ १२.१०३.४० ॥
साम-दंडाचे गुप्त उपाय प्रशंसनीय नाहीत; शत्रूंप्रती सतत मवाळपणा मोहिमेस योग्य नाही; पीकनाश, संकरकर्म किंवा पुन्हा प्रजेचा विचार हे करू नये.
12.103.41
मायाविभेदानुपसर्जनानि ।
वाचं तथैव प्रथमं प्रयोगात्।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तान् ॥ १२.१०३.४१ ॥
माया, भेद आणि गौण उपाय; तसेच प्रथम शब्दप्रयोग; विश्वासू माणसांकडून नगरांत व राष्ट्रांत नेमलेल्यांना कामाला लावावे.
12.103.42
पुराऽपि चैताननुसृत्य भूमिपाः ।
पुरेषु भोगानखिलाञ्जयन्ति
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि ।
प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥ १२.१०३.४२ ॥
पूर्वीही राजे यांचे अनुसरण करून नगरांतील सर्व भोग जिंकत असत; नगरांत विधीप्रमाणे विहित नीती योजून, हे बलवृत्रसूदना!
12.103.43
प्रदाय गूढानि वसूनि नाम ।
प्रच्छिद्य भोगानपहाय च स्वान्।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ १२.१०३.४३ ॥
लपविलेले धन देऊन, नाव सांगून, स्वतःचे भोग तोडून किंवा सोडून, 'हे दुष्ट स्वतःच्याच दोषांनी' असे जाहीर करून, ते नगरांमध्ये व राष्ट्रांमध्ये (हेर) नेमतात.
12.103.44
तथैव चान्यैरपि शास्त्रवेदिभिः ।
स्वलंकृतैः शास्त्रविधानलिङ्गितैः।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः ।
परेषु कृत्यामुपधारयेच्च ॥ १२.१०३.४४ ॥
त्याचप्रमाणे इतरांकडूनही, शास्त्रज्ञांकडूनही, सुशोभित, शास्त्रविधानाच्या चिन्हांनी युक्त, उत्तम प्रशिक्षित, भाष्यकथेत निपुण अशांकडून, शत्रूंमध्ये कृत्य निश्चित करावे.
12.103.45
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम ।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पुष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२.१०३.४५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, दुष्टाची लक्षणे कोणती? दुष्टाला कसे ओळखावे? हे मला सांगा.
12.103.46
परोक्षमगुणानाह सद्रुणानभ्यसूयति ।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्भुखः ॥ १२.१०३.४६ ॥
पाठीमागे इतरांचे दोष सांगतो, सद्गुणांचा मत्सर करतो, आणि इतर प्रशंसिले जात असताना मौन धरून तोंड फिरवतो.
12.103.47
तूष्णींभावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणम् ।
विश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥ १२.१०३.४७ ॥
कारण नसल्यास मौनातही ते ओळखावे; अविश्वास, ओठ चावणे आणि डोके हलवणे.
12.103.48
करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते ।
अदृष्टवद्विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥ १२.१०३.४८ ॥
सतत कोणाशी तरी मिसळतो, जे मिसळत नाहीत त्यांच्याशी बोलतो; न पाहिल्यासारखे वागतो, किंवा पाहूनही बोलत नाही.
12.103.49
पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि ।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥ १२.१०३.४९ ॥
वेगळा येऊन जेवतो, आज यथाविधी असे करत नाही — आसनात, शयनात, प्रवासात त्याचे भाव विशेषत्वाने पाहावेत.
12.103.50
आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् ।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ॥ १२.१०३.५० ॥
दुःखी माणसाच्या दुःखात दुःख आणि प्रिय माणसाच्या आनंदात आनंद — हेच मित्राचे लक्षण; त्याच्या उलट हे शत्रूचे लक्षण समजावे.
12.103.51
एतान्येव यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥ १२.१०३.५१ ॥
हे देवाधिपती, सांगितल्याप्रमाणेच हे जाण; दुष्ट पुरुषांचा स्वभाव अधिक बलवान असतो.
12.103.52
इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुतसत्तम ।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वरः ॥ १२.१०३.५२ ॥
हे श्रेष्ठ पुत्रा, दुष्टाला ओळखण्याचे हे ज्ञान तुला सांगितले; देवाधिपतीने शास्त्रतत्त्वार्थ यथावत ऐकून ते आत्मसात केले.
12.103.53
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत ।
स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः।
चचार काले विजयाय चारिहा ।
वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः ॥ १२.१०३.५३ ॥
शत्रूंच्या नाशात रत असलेल्या त्याने बृहस्पतीचे ते वचन खरोखरच तसेच आचरले; शत्रुहन्ता पुरंदराने योग्य काळी विजयासाठी वर्तन करून शत्रूंना वश केले.