มหาภารตะ · อัธยายะ 12.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.103.1
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च भारत ।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१०३.१ ॥
ภารตะ ราชาควรประพฤติต่อศัตรูอย่างไร ทั้งเมื่อศัตรูอ่อนโยนหรือดุร้าย และเมื่อมีพันธมิตรผู้ยิ่งใหญ่ ท่านปู่ขอโปรดบอกข้าพเจ้าด้วย
12.103.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.१०३.२ ॥
ที่นี่ผู้คนยังเล่าเรื่องเก่าแก่นี้ไว้ คือบทสนทนาระหว่างพระพฤหัสปติกับพระอินทร์ ยุธิษฐิระ
12.103.3
बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥ १२.१०३.३ ॥
พระวาสวะ เจ้าแห่งเทพ ผู้สังหารวีรบุรุษของข้าศึก ประนมมือถวายความเคารพพระพฤหัสปติ แล้วเข้าไปเฝ้าและทูลถาม
12.103.4
अहितेषु कथं ब्रह्मन्प्रवर्तेयमतन्द्रितः ।
असमुछिद्य चैवैतान्नियच्छेयमुपायतः ॥ १२.१०३.४ ॥
ข้าแต่พราหมณ์ ข้าพเจ้าควรปฏิบัติต่อศัตรูอย่างไรโดยไม่เกียจคร้าน และควรควบคุมพวกเขาด้วยอุบายโดยไม่ถอนรากถอนโคนพวกเขาจนหมดสิ้นได้อย่างไร
12.103.5
सेनयोर्थ्यतिषङ्गे च जयः साधारणो भवेत् ।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥ १२.१०३.५ ॥
เมื่อชัยชนะในการปะทะกันของสองกองทัพเพื่อจุดมุ่งหมายเป็นของร่วมกัน ข้าพเจ้าควรทำอย่างไรเพื่อไม่ให้พระศรีผู้รุ่งโรจน์และทรงอำนาจละทิ้งข้าพเจ้าไป
12.103.6
ततो र्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् ।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥ १२.१०३.६ ॥
ครั้งนั้น ท่านผู้ชำนาญในธรรม อรรถ และกาม มีปฏิภาณ รู้ข้อปฏิบัติของหน้าที่กษัตริย์ จึงกล่าวตอบพระปุรันทระ
12.103.7
न जा कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः ।
बालैर सवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा ॥ १२.१०३.७ ॥
ไม่ควรปรารถนาจะควบคุมผู้ที่ทำร้ายด้วยการทะเลาะวิวาท เพราะสิ่งนี้แม้เด็กก็ทนได้ยาก คือความโกรธและการไม่อดทน เพียงเท่านี้
12.103.8
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ॥ १२.१०३.८ ॥
ผู้ที่ปรารถนาความพินาศของศัตรูไม่ควรปล่อยให้ศัตรูถูกเปิดเผย
12.103.9
क्रोधं भयं च हर्षं च नियम्य स्वयमात्मनि ।
अमित्र पसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ॥ १२.१०३.९ ॥
ให้ควบคุมความโกรธ ความกลัว และความยินดีไว้ในตนเอง แล้วปฏิบัติต่อศัตรูเหมือนผู้ที่ไว้วางใจ แต่ไม่ไว้วางใจจริง
12.103.10
प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् ।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कर्णजापं च वर्जयेत् ॥ १२.१०३.१० ॥
ให้พูดแต่สิ่งที่น่ารื่นหูเสมอ และอย่าประพฤติสิ่งใดที่ไม่น่าพอใจ ให้งดการจองเวรที่ไร้ประโยชน์ และหลีกเลี่ยงการกระซิบข้างหู
12.103.11
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वरः ।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथायुक्तो महीपतिः।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुंरदर ॥ १२.१०३.११ ॥
เหมือนนายพรานผู้ชำนาญซึ่งมีเสียงคล้ายนกของพวกทวิชาติ ย่อมนำพวกทวิชาติเหล่านั้นมาอยู่ในอำนาจ พระราชาก็ควรประพฤติตนอย่างเหมาะสม นำศัตรูมาอยู่ในอำนาจและสังหารเสีย ข้าแต่พระปุรันทระ
12.103.12
न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव ।
जागर्त्येव हि दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१०३.१२ ॥
ข้าแต่พระวาสวะ ไม่ควรหลับสบายตลอดไปหลังจากข่มศัตรูได้แล้ว เพราะผู้มีจิตชั่วร้ายย่อมตื่นตัวอยู่เสมอ เหมือนไฟที่ลุกขึ้นท่ามกลางความยุ่งเหยิง
12.103.13
न सन्निपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति ।
विश्वास्यैवोपसंनम्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥ १२.१०३.१३ ॥
เมื่อได้ชัยชนะธรรมดาแล้ว ไม่ควรเข้าปะทะศัตรูโดยตรง ข้าแต่พระผู้เป็นใหญ่ ควรทำให้ศัตรูไว้วางใจก่อน นำมาอยู่ในอำนาจ แล้วจึงเข้าไปหาด้วยความถ่อมตน
12.103.14
संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः ।
उपेक्ष्यमाणो विज्ञातो हृदयेनापराजितः।
अथास्य प्रहरेत्काले विधेर्वित्तलितो यदा ॥ १२.१०३.१४ ॥
เมื่อได้ปรึกษาหารืออย่างรอบคอบกับรัฐมนตรีและบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ที่รู้ในการวางแผน ควรโจมตีศัตรูผู้ถูกละเลย ซึ่งจิตใจได้รู้แล้ว และยังไม่พ่ายแพ้ในจิตวิญญาณ ในเวลาอันควร เมื่อโชคชะตาทำให้เขาหวั่นไหว
12.103.15
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १२.१०३.१५ ॥
และควรทำให้กองทัพของศัตรูเสื่อมเสียด้วยบุรุษที่ไว้วางใจได้ซึ่งทำงานให้
12.103.16
आदिमध्यावसानज्ञान्प्रच्छन्नं च विचारयेत् ।
बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणतः ॥ १२.१०३.१६ ॥
ควรสืบสวนอย่างลับๆ ผ่านผู้ที่รู้ตอนต้น ตอนกลาง และตอนจบ และเมื่อรู้กำลังของเขาอย่างถูกต้องแล้ว จึงควรทำให้กำลังเหล่านั้นเสื่อมลง
12.103.17
भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा ।
न त्वेव खलु संसर्गं रोचयेदरिभिः सह ॥ १२.१०३.१७ ॥
ควรผูกมิตรกับผู้อื่นด้วยการสร้างความแตกแยก ด้วยของกำนัล และด้วยยาเช่นนั้น แต่ไม่ควรปรารถนาการคบหาอย่างใกล้ชิดกับศัตรูเด็ดขาด
12.103.18
दीर्घकालमपीक्षेत्त निग्राह्या एव शत्रवः ।
कालकाङ्गी च युक्तः सन्नुपासीत शचीपते ॥ १२.१०३.१८ ॥
แม้เป็นเวลานาน ก็ควรเฝ้าดูศัตรู เพราะศัตรูนั้นต้องถูกปราบอย่างแน่นอน ข้าแต่เจ้าแห่งศจี ผู้ปรารถนาเวลาอันเหมาะและมีวินัยอยู่ ควรรอคอยเวลานั้น
12.103.19
तथा प्रियं च वक्तव्यं यथा विस्रम्भमाप्नुयात् ।
न सद्योऽरीन्विहन्याच्च द्रष्टव्यो विजयो ध्रुवः।
भूयः शल्यं घटयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥ १२.१०३.१९ ॥
ควรพูดจาอย่างน่ารื่นหูเช่นกัน เพื่อให้ได้รับความไว้วางใจ ไม่ควรโจมตีศัตรูทันที ควรให้เห็นว่าชัยชนะนั้นแน่นอน ความรีบร้อนย่อมผลักหนามให้ลึกลงไปอีก และก่อแผลใหม่ขึ้นมา
12.103.20
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न च संवर्तते पुनः ।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून्प्रति ॥ १२.१०३.२० ॥
เมื่อถึงเวลาอันควร ควรโจมตี และเมื่อผ่านไปแล้วก็ไม่กลับมาอีก ข้าแต่พระอินทร์ เจ้าแห่งเทพ บุรุษผู้ปรารถนาจะสังหารศัตรูก็ควรปฏิบัติเช่นนั้น
12.103.21
यं हि कालो व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता ॥ १२.१०३.२१ ॥
เมื่อกาลเวลาล่วงผ่านบุรุษผู้รอคอยเวลาอันเหมาะสม เวลานั้นย่อมยากที่เขาจะได้กลับคืนมาอีก สำหรับผู้ปรารถนาจะลงมือกระทำการ เวลาจะไม่หวนกลับมา
12.103.22
औजस्यं जनयेदेव संगृह्णन्साधुसंमतम् ।
कालेन साधयेत्कृत्यमप्राप्तो न हि पीडयेत् ॥ १२.१०३.२२ ॥
พึงสร้างพลังอันเป็นที่เห็นชอบของผู้ประเสริฐขึ้น และรักษาไว้ พึงทำกิจให้สำเร็จตามกาลเวลา อย่าบีบคั้นสิ่งที่ยังมาไม่ถึงด้วยความรีบร้อน
12.103.23
विहाय कामं क्रोधं च तथाऽहंकारमेव च ।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां सदा नृपः ॥ १२.१०३.२३ ॥
พระราชาพึงละกามและโทสะ รวมทั้งอหังการด้วย และผู้ตื่นตัวอยู่เสมอพึงแสวงหาช่องโหว่ของศัตรูอยู่เสมอ
12.103.24
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।
मायाः सुविहिताः शक्र शातयन्त्यविचक्षणम् ॥ १२.१०३.२४ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งเหล่าเทพ ท้าวศักระ ความอ่อนโยน การลงโทษ ความเกียจคร้าน และความประมาท เล่ห์กลที่จัดวางอย่างชาญฉลาดย่อมโค่นล้มผู้ไร้ปัญญา
12.103.25
निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च ।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन् ॥ १२.१०३.२५ ॥
เมื่อกำจัดสิ่งทั้งสี่นี้ได้ และต่อต้านการหลอกลวงแล้ว ผู้นั้นจึงสามารถโจมตีศัตรูได้โดยไม่ต้องลังเล
12.103.26
यदेवैतेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाऽऽचरेत् ।
यच्छन्ति सतिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्त्यपि ॥ १२.१०३.२६ ॥
สิ่งใดที่อาจทำได้อย่างลับโดยวิธีนี้ ก็พึงลงมือกระทำสิ่งนั้น บางคนแม้อยู่ต่อหน้ากันก็ยังเปิดเผยความลับแก่กันและกัน
12.103.27
अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् ।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥ १२.१०३.२७ ॥
หรือเมื่อเห็นว่าเป็นไปไม่ได้ ก็พึงทำข้อตกลงกับผู้อื่น ต่อสิ่งที่มองไม่เห็นให้ใช้ไม้เท้าของพราหมณ์ ต่อสิ่งที่มองเห็นให้ใช้กองทัพสี่เหล่า
12.103.28
भेदं च प्रथमं विद्यात्तूष्णीं दण्डं तथैव च ।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदातदा ॥ १२.१०३.२८ ॥
พึงรู้การแตกแยกเป็นอันดับแรก และการลงโทษอย่างเงียบ ๆ ก็เช่นกัน พระราชาพึงใช้สิ่งเหล่านี้ในเวลาอันควร ในแต่ละกรณี ในแต่ละโอกาส
12.103.29
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः ।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.२९ ॥
ในเวลาอันควร เมื่อเผชิญศัตรูที่มีกำลังมากกว่า พึงยอมน้อมลงเป็นผู้ยอมจำนน ผู้ตื่นตัวและตั้งใจมั่นพึงแสวงหาความพินาศของผู้ที่ประมาท
12.103.30
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् ।
अमित्रमुपसेवेत न च जातु विशङ्कयेत् ॥ १२.१०३.३० ॥
พึงกล่าวด้วยถ้อยคำอ่อนหวานพร้อมการน้อมตัวยอมจำนน การให้ของกำนัล และวาจาอ่อนโยน พึงเข้าใกล้ศัตรู และอย่าได้สงสัยเป็นอันขาด
12.103.31
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् ।
न च तेष्वाश्वसेद्राजा जाग्रतीह निराकृताः ॥ १२.१०३.३१ ॥
พระราชาพึงหลีกเลี่ยงที่อยู่ของผู้ที่ถูกสงสัยเสมอ และอย่าไว้วางใจพวกเขา ผู้ที่ถูกขับไล่ออกไปแล้วก็เช่นกัน พระราชาพึงระวังตัวอยู่เสมอ
12.103.32
न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम ।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ॥ १२.१०३.३२ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งเหล่าเทพ ข้าแต่ท้าวแห่งอมรเทพ ไม่มีกิจใดที่ยากยิ่งกว่านี้ เหมือนการได้มาซึ่งอำนาจปกครองสำหรับผู้มีความประพฤติหลากหลาย
12.103.33
तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते ।
प्रयतेद्योगमास्थाय मित्रामित्रानधारयन् ॥ १२.१०३.३३ ॥
ในทำนองเดียวกัน กล่าวกันว่าความสำเร็จก็เป็นไปได้สำหรับผู้มีอุปนิสัยหลากหลาย พึงพยายามโดยอาศัยอุบายต่าง ๆ พลางจดจำทั้งมิตรและศัตรูไว้ในใจ
12.103.34
मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
मातीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥ १२.१०३.३४ ॥
คนทั้งหลายย่อมดูหมิ่นแม้ผู้อ่อนโยน และหวาดหวั่นต่อผู้ดุร้าย อย่าดุร้ายเกินไป อย่าอ่อนโยนเกินไป จงดุร้ายบ้าง และจงอ่อนโยนบ้าง
12.103.35
यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लतोदके ।
नित्यं विचरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.३५ ॥
เหมือนอันตรายที่เกิดขึ้นแก่ผู้เดินวนอยู่บนคันดินเสมอ เมื่อน้ำเชี่ยวไหลท่วมไปทุกด้าน อันตรายก็เกิดแก่อาณาจักรของพระราชาผู้ประมาทฉันนั้น
12.103.36
न बहूनुपरुध्येत यौगपद्येन शात्रवान् ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥ १२.१०३.३६ ॥
พึงอย่าล้อมศัตรูจำนวนมากพร้อมกัน ข้าแต่ปุรันทระ พึงปราบศัตรูด้วยการประนีประนอม การให้ของกำนัล การแตกแยก และการลงโทษ ทีละอย่าง จนอยู่ในอำนาจ
12.103.37
एकैकमेषां निष्पिष्य शिष्टेषु निपुणं चरेत् ।
न तु शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवाचरेद्बुधः ॥ १२.१०३.३७ ॥
พึงบดขยี้ศัตรูเหล่านี้ทีละคน แล้วจัดการกับที่เหลืออย่างชำนาญ แต่แม้จะมีความสามารถ ผู้มีปัญญาและฉลาดก็ไม่ควรลงมือต่อสู้กับทั้งหมดพร้อมกัน
12.103.38
यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला ।
पदातियन्त्रबहुला अनुरक्ता षडङ्गिनी ॥ १२.१०३.३८ ॥
เมื่อมีกองทัพอันยิ่งใหญ่ เต็มไปด้วยม้า ช้าง และรถศึก มีทหารราบและเครื่องยนต์สงครามมากมาย จงรักภักดี และประกอบด้วยองค์ทั้งหกของกองทัพ
12.103.39
यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतियोगतः ।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन् ॥ १२.१०३.३९ ॥
เมื่อเห็นว่าความเจริญหลากหลายรูปแบบกำลังมาจากการต่อต้าน ก็พึงเปิดเผยตนและโจมตีโจรทั้งหลายโดยไม่ลังเล
12.103.40
न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते ।
न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया ।
न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा ॥ १२.१०३.४० ॥
ความลับของการประนีประนอมและการลงโทษไม่เป็นที่สรรเสริญ ความอ่อนโยนต่อศัตรูเสมอไปก็ไม่เหมาะแก่การยกทัพ ทั้งการทำลายพืชผล การผสมปนกัน และการพิจารณาประชาชนอีกครั้งก็ไม่ควรทำเช่นกัน
12.103.41
मायाविभेदानुपसर्जनानि ।
वाचं तथैव प्रथमं प्रयोगात्।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तान् ॥ १२.१०३.४१ ॥
การหลอกลวง การแตกความสามัคคี และวิธีการรอง ทั้งการใช้วาจาเป็นอันดับแรกเช่นกัน ควรใช้คนที่ไว้ใจได้ให้ปฏิบัติต่อผู้ที่ถูกส่งไปทำงานในเมืองและแคว้นทั้งหลาย
12.103.42
पुराऽपि चैताननुसृत्य भूमिपाः ।
पुरेषु भोगानखिलाञ्जयन्ति
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि ।
प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥ १२.१०३.४२ ॥
แม้ในอดีต พระมหากษัตริย์ทั้งหลายที่ดำเนินตามวิธีเหล่านี้ ได้ครอบครองความรื่นรมย์ทั้งสิ้นของบรรดาเมือง โดยใช้นโยบายที่กำหนดไว้ในเมืองต่างๆ ตามวิธีการที่ถูกต้อง โอ้ผู้ทำลายวฤตร ผู้มีพลังอันยิ่งใหญ่
12.103.43
प्रदाय गूढानि वसूनि नाम ।
प्रच्छिद्य भोगानपहाय च स्वान्।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ १२.१०३.४३ ॥
เมื่อได้มอบทรัพย์สินที่ซ่อนเร้นและเรียกชื่อแล้ว ตัดหรือเอาความสุขสบายของพวกเขาไปเสียเอง และประกาศว่าคนชั่วเป็นเช่นนั้นเพราะความผิดของตนเอง ก็จัดให้ไปอยู่ในเมืองและแคว้นทั้งหลาย
12.103.44
तथैव चान्यैरपि शास्त्रवेदिभिः ।
स्वलंकृतैः शास्त्रविधानलिङ्गितैः।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः ।
परेषु कृत्यामुपधारयेच्च ॥ १२.१०३.४४ ॥
ในทำนองเดียวกัน ควรให้ผู้อื่นที่รู้คัมภีร์ศาสตร์ มีการแต่งกายงดงาม มีลักษณะตามกฎของคัมภีร์ ฝึกฝนมาดี และชำนาญในการพูดและอธิบาย เป็นผู้ตรวจสอบกิจการในหมู่ศัตรู
12.103.45
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम ।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पुष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२.१०३.४५ ॥
คนชั่วมีเครื่องหมายอะไรบ้าง โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้เกิดสองครั้ง ควรรู้จักคนชั่วได้อย่างไร ขอท่านบอกข้าพเจ้าเรื่องนี้เถิด โอ้ผู้มีความรู้รอบ
12.103.46
परोक्षमगुणानाह सद्रुणानभ्यसूयति ।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्भुखः ॥ १२.१०३.४६ ॥
เขาพูดถึงความผิดของผู้อื่นเมื่อคนนั้นไม่อยู่ ริษยาในคุณความดี และเมื่อผู้อื่นถูกสรรเสริญ เขาก็นั่งเงียบและหันหน้าหนี
12.103.47
तूष्णींभावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणम् ।
विश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥ १२.१०३.४७ ॥
แม้ในความเงียบ ก็พึงรู้ได้ หากไม่มีเหตุอันควร คือความไม่ไว้วางใจ การกัดริมฝีปาก และการสั่นศีรษะ
12.103.48
करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते ।
अदृष्टवद्विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥ १२.१०३.४८ ॥
เขาคลุกคลีกับคนหนึ่งอยู่เสมอ และพูดกับคนที่ไม่คลุกคลีด้วย เขาทำตัวราวกับไม่เคยเห็น หรือเมื่อเห็นแล้วก็ไม่พูดด้วย
12.103.49
पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि ।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥ १२.१०३.४९ ॥
หากเขาแยกไปรับประทานต่างหาก และวันนี้ไม่ทำตามที่กำหนดไว้ อุปนิสัยของเขาในการนั่ง การนอน และการเดินทาง ต้องเฝ้าสังเกตอย่างละเอียด
12.103.50
आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् ।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ॥ १२.१०३.५० ॥
เสียใจเมื่อผู้ที่กำลังทุกข์ทรมานเสียใจ ยินดีเมื่อผู้เป็นที่รักยินดี นี่เป็นเครื่องหมายของมิตร ส่วนตรงกันข้ามพึงรู้ว่าเป็นเครื่องหมายของศัตรู
12.103.51
एतान्येव यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥ १२.१०३.५१ ॥
จงรู้เครื่องหมายเหล่านี้ตามที่กล่าวไว้นั่นเอง โอ้เจ้าแห่งเทพทั้งหลาย ธรรมชาติของคนที่เสื่อมทรามนั้นแข็งแกร่งยิ่งนัก
12.103.52
इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुतसत्तम ।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वरः ॥ १२.१०३.५२ ॥
ความรู้ในการจำแนกคนชั่วได้กล่าวไว้แก่ท่านแล้ว โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่บุตร เจ้าแห่งอมร ได้สดับความหมายแท้จริงของคัมภีร์ตามสมควรแล้ว จึงน้อมรับไว้ในใจ
12.103.53
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत ।
स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः।
चचार काले विजयाय चारिहा ।
वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः ॥ १२.१०३.५३ ॥
พระองค์ยินดีในการปราบศัตรู ทรงกระทำตามคำของพระพฤหัสบดีอย่างไม่คลาดเคลื่อน ผู้ปราบศัตรูทรงดำเนินการในเวลาอันควรเพื่อชัยชนะ และทรงนำศัตรูให้อยู่ใต้อำนาจ พระปุรันทร