മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.103.1
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च भारत ।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१०३.१ ॥
ഭാരതാ, മൃദുവായും കഠിനമായും, മഹത്തായ പക്ഷബലത്തോടെ, രാജാവ് ശത്രുവിനോട് എങ്ങനെ പെരുമാറണം? പിതാമഹാ, അത് എന്നോട് പറയൂ.
12.103.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.१०३.२ ॥
ഇവിടെയും ആളുകൾ ഈ പുരാതന ഇതിഹാസം പറയുന്നു — ബൃഹസ്പതിയും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം, യുധിഷ്ഠിരാ.
12.103.3
बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥ १२.१०३.३ ॥
ദേവന്മാരുടെ നാഥനായ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) ബൃഹസ്പതിയെ വന്ദിച്ച്, കൈകൂപ്പി, സമീപിച്ച് ചോദിച്ചു — ശത്രുവീരരെ സംഹരിക്കുന്നവൻ.
12.103.4
अहितेषु कथं ब्रह्मन्प्रवर्तेयमतन्द्रितः ।
असमुछिद्य चैवैतान्नियच्छेयमुपायतः ॥ १२.१०३.४ ॥
ബ്രാഹ്മണാ, ശത്രുക്കളോട് ഞാൻ അലസതയില്ലാതെ എങ്ങനെ പെരുമാറണം? അവരെ വേരോടെ പിഴുതെറിയാതെ ഉപായങ്ങളാൽ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കണം?
12.103.5
सेनयोर्थ्यतिषङ्गे च जयः साधारणो भवेत् ।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥ १२.१०३.५ ॥
രണ്ടു സേനകളുടെ ലക്ഷ്യസംഘർഷത്തിൽ വിജയം പൊതുവായതായാൽ, ഞാൻ എന്തുചെയ്താൽ ജ്വലിക്കുന്ന, പ്രതാപമുള്ള ശ്രീ എന്നെ വിട്ടുപോകാതിരിക്കും?
12.103.6
ततो र्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् ।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥ १२.१०३.६ ॥
അപ്പോൾ അർത്ഥകാമങ്ങൾ അറിയുന്നവനും സമർത്ഥനും പ്രതിഭാശാലിയും രാജധർമവിധാനം അറിയുന്നവനുമായവൻ പുരന്ദരനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
12.103.7
न जा कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः ।
बालैर सवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा ॥ १२.१०३.७ ॥
ദ്രോഹികളെ കലഹത്താൽ അടക്കാൻ ആരും ഒരിക്കലും ആഗ്രഹിക്കരുത്. കുട്ടികൾക്കും ഇത് സഹിക്കാനാവാത്തതാണ്—കോപവും ക്ഷമയില്ലായ്മയും ഇവതന്നെ.
12.103.8
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ॥ १२.१०३.८ ॥
അവനെ വധിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ശത്രുവിനെ വെളിപ്പെടുത്തരുത്.
12.103.9
क्रोधं भयं च हर्षं च नियम्य स्वयमात्मनि ।
अमित्र पसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ॥ १२.१०३.९ ॥
കോപം, ഭയം, ഹർഷം ഇവ സ്വയം തന്നിൽത്തന്നെ നിയന്ത്രിച്ച്, വിശ്വസിച്ചവനെപ്പോലെ ശത്രുവിനെ സേവിക്കണം, എന്നാൽ വിശ്വസിക്കാതെ തന്നെ.
12.103.10
प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् ।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कर्णजापं च वर्जयेत् ॥ १२.१०३.१० ॥
എപ്പോഴും പ്രിയമായത് മാത്രം സംസാരിക്കണം; അപ്രിയമായ ഒന്നും ചെയ്യരുത്. വെറുതെയുള്ള വൈരത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറണം; ചെവിയിൽ മന്ത്രിക്കുന്നത് ഒഴിവാക്കണം.
12.103.11
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वरः ।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथायुक्तो महीपतिः।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुंरदर ॥ १२.१०३.११ ॥
പക്ഷികളെ പിടിക്കുന്നവൻ ദ്വിജരുടെ സ്വരത്തിനൊത്ത സ്വരത്തിൽ അവരെ വശത്താക്കുന്നതുപോലെ, യുക്തനായ രാജാവ് ശത്രുക്കളെ വശത്താക്കി വധിക്കണം, ഹേ പുരന്ദരാ.
12.103.12
न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव ।
जागर्त्येव हि दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१०३.१२ ॥
ശത്രുക്കളെ എപ്പോഴും കീഴടക്കി സുഖമായി ഉറങ്ങരുത്, ഹേ വാസവാ. ദുഷ്ടമനസ്സുള്ളവൻ എപ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, കലർച്ചയിൽ ഉയർന്ന തീപോലെ.
12.103.13
न सन्निपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति ।
विश्वास्यैवोपसंनम्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥ १२.१०३.१३ ॥
സാമാന്യവിജയം ലഭിച്ചാൽ ശത്രുവുമായി നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടരുത്. പ്രഭോ, അവനിൽ വിശ്വാസമുണ്ടാക്കി, വശപ്പെടുത്തി, വിനയത്തോടെ സമീപിക്കണം.
12.103.14
संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः ।
उपेक्ष्यमाणो विज्ञातो हृदयेनापराजितः।
अथास्य प्रहरेत्काले विधेर्वित्तलितो यदा ॥ १२.१०३.१४ ॥
മന്ത്രജ്ഞരായ മഹാത്മാക്കളോടും അമാത്യരോടും ചേർന്ന് നന്നായി ആലോചിച്ച്, അവഗണിക്കപ്പെട്ടവനും മനസ്സറിയപ്പെട്ടവനും ഹൃദയത്തിൽ അജയ്യനുമായവനെ, വിധിവശാൽ അവൻ ഇളകുമ്പോൾ, ഉചിതകാലത്ത് പ്രഹരിക്കണം.
12.103.15
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १२.१०३.१५ ॥
വിശ്വസ്തരായ പ്രവർത്തകരാൽ അവന്റെ സേനയെയും ദുഷിപ്പിക്കണം.
12.103.16
आदिमध्यावसानज्ञान्प्रच्छन्नं च विचारयेत् ।
बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणतः ॥ १२.१०३.१६ ॥
ആദി, മധ്യം, അവസാനം അറിയുന്നവരെക്കൊണ്ട് രഹസ്യമായി അന്വേഷിക്കണം; അവന്റെ ബലങ്ങൾ കൃത്യമായി അറിഞ്ഞിട്ടു മാത്രമേ അവയെ ദുഷിപ്പിക്കാവൂ.
12.103.17
भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा ।
न त्वेव खलु संसर्गं रोचयेदरिभिः सह ॥ १२.१०३.१७ ॥
ഭേദം, സമ്മാനം, ഔഷധം പോലുള്ള ഉപായങ്ങളാൽ ചേരണം; എന്നാൽ ശത്രുക്കളുമായി സമ്പർക്കം ആഗ്രഹിക്കരുത്.
12.103.18
दीर्घकालमपीक्षेत्त निग्राह्या एव शत्रवः ।
कालकाङ्गी च युक्तः सन्नुपासीत शचीपते ॥ १२.१०३.१८ ॥
ദീർഘകാലം കാത്തിരുന്നാലും ശത്രുക്കളെ അടക്കേണ്ടവർ തന്നെയാണ്; അതിനാൽ കാലത്തെ ആഗ്രഹിച്ച്, നിയന്ത്രണത്തോടെ ഇരുന്ന്, ഹേ ശചീപതേ, ഉചിതകാലത്തെ കാത്തിരിക്കണം.
12.103.19
तथा प्रियं च वक्तव्यं यथा विस्रम्भमाप्नुयात् ।
न सद्योऽरीन्विहन्याच्च द्रष्टव्यो विजयो ध्रुवः।
भूयः शल्यं घटयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥ १२.१०३.१९ ॥
അതുപോലെ, വിശ്വാസം ലഭിക്കുംവിധം പ്രിയമായി സംസാരിക്കണം. ഉടനെ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കരുത്; വിജയം ഉറപ്പെന്നു കാണണം. (തിടുക്കം) വീണ്ടും മുള്ളിനെ കുത്തിയിറക്കി പുതിയ മുറിവുണ്ടാക്കുന്നു.
12.103.20
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न च संवर्तते पुनः ।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून्प्रति ॥ १२.१०३.२० ॥
ഉചിതമായ സമയം വന്നാൽ പ്രഹരിക്കണം; അതു കഴിഞ്ഞാൽ അത് വീണ്ടും മടങ്ങിവരില്ല. ദേവേന്ദ്രാ, ശത്രുക്കളെ കൊല്ലാനാഗ്രഹിക്കുന്ന പുരുഷൻ ഇപ്രകാരം ചെയ്യണം.
12.103.21
यं हि कालो व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता ॥ १२.१०३.२१ ॥
കാലം കാത്തിരിക്കുന്ന പുരുഷനെ കാലം കടന്നുപോയാൽ, അവനു ആ കാലം വീണ്ടും ലഭിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്; കർമം ചെയ്യാനാഗ്രഹിക്കുന്നവനു അത് വീണ്ടും കിട്ടുകയില്ല.
12.103.22
औजस्यं जनयेदेव संगृह्णन्साधुसंमतम् ।
कालेन साधयेत्कृत्यमप्राप्तो न हि पीडयेत् ॥ १२.१०३.२२ ॥
സജ്ജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന ഓജസ്സ് നേടി അതു ഉണ്ടാക്കണം. ഉചിതകാലത്ത് കാര്യം സാധിക്കണം; വന്നെത്താത്ത കാലത്തെ തിടുക്കത്താൽ പീഡിപ്പിക്കരുത്.
12.103.23
विहाय कामं क्रोधं च तथाऽहंकारमेव च ।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां सदा नृपः ॥ १२.१०३.२३ ॥
കാമവും ക്രോധവും അഹങ്കാരവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ജാഗ്രതയോടെ രാജാവ് എപ്പോഴും ശത്രുക്കളുടെ ദൗർബല്യം (വിവരം) തേടണം.
12.103.24
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।
मायाः सुविहिताः शक्र शातयन्त्यविचक्षणम् ॥ १२.१०३.२४ ॥
ദേവശ്രേഷ്ഠാ, മൃദുത്വം, ദണ്ഡം, അലസത, പ്രമാദം — ശക്രാ — നന്നായി പ്രയോഗിച്ച മായകൾ അവിവേകിയെ നശിപ്പിക്കും.
12.103.25
निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च ।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन् ॥ १२.१०३.२५ ॥
ഈ നാലിനെയും നശിപ്പിച്ച്, മായയെ പ്രതിരോധിച്ച ശേഷം, അവന് ആലോചനയില്ലാതെ ശത്രുക്കളെ ആക്രമിക്കാൻ കഴിയും.
12.103.26
यदेवैतेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाऽऽचरेत् ।
यच्छन्ति सतिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्त्यपि ॥ १२.१०३.२६ ॥
ഇതിനാൽ രഹസ്യമായി ചെയ്യാവുന്നത് അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്യണം. ഇരിക്കുമ്പോഴും രഹസ്യം പരസ്പരം വെളിപ്പെടുത്തുന്നവരുണ്ട്.
12.103.27
अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् ।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥ १२.१०३.२७ ॥
ഇത് അസാധ്യമെന്ന് കരുതി, അല്ലെങ്കിൽ അപ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുമായി സന്ധി ചെയ്യണം. കാണാത്തവരുടെ മേൽ ബ്രഹ്മദണ്ഡവും കാണുന്നവരുടെ മേൽ ചതുരംഗസേനയും പ്രയോഗിക്കണം.
12.103.28
भेदं च प्रथमं विद्यात्तूष्णीं दण्डं तथैव च ।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदातदा ॥ १२.१०३.२८ ॥
ഭേദത്തെ ആദ്യം അറിയണം; അതുപോലെ നിശ്ശബ്ദമായ ദണ്ഡത്തെയും. രാജാവ് ഉചിതമായ സമയത്ത്, ഓരോ സന്ദർഭത്തിലും അവ പ്രയോഗിക്കണം.
12.103.29
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः ।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.२९ ॥
ശക്തനായ ശത്രുവിന്റെ മുന്നിൽ ഉചിതമായ സമയത്ത് വിനയം കാണിക്കണം. ജാഗ്രതയോടെ, അശ്രദ്ധനായ അവന്റെ നാശം ആഗ്രഹിക്കണം.
12.103.30
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् ।
अमित्रमुपसेवेत न च जातु विशङ्कयेत् ॥ १२.१०३.३० ॥
വിനയം, ദാനം, മധുരവാക്ക് എന്നിവയാൽ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് ശത്രുവിനെ സേവിക്കണം; ഒരിക്കലും സംശയിക്കരുത്.
12.103.31
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् ।
न च तेष्वाश्वसेद्राजा जाग्रतीह निराकृताः ॥ १२.१०३.३१ ॥
രാജാവ് സംശയിക്കപ്പെടുന്നവരുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ എപ്പോഴും ഒഴിവാക്കണം; അവരിൽ വിശ്വസിക്കരുത്. ഇവിടെ ജാഗ്രതയോടെ, പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവരെക്കുറിച്ച് ശ്രദ്ധിക്കണം.
12.103.32
न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम ।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ॥ १२.१०३.३२ ॥
ദേവോത്തമാ, ഇതിലും കഠിനമായ കർമ്മം ഒന്നുമില്ല; വിവിധ നടപ്പുകാരുടെ ഐശ്വര്യം പോലെ, അമരാധിപാ.
12.103.33
तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते ।
प्रयतेद्योगमास्थाय मित्रामित्रानधारयन् ॥ १२.१०३.३३ ॥
അതുപോലെ വിവിധ സ്വഭാവമുള്ളവർക്കും വിജയം സാധ്യമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ഉപായം അവലംബിച്ച്, മിത്രങ്ങളെയും ശത്രുക്കളെയും മനസ്സിൽ വെച്ച് ശ്രമിക്കണം.
12.103.34
मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
मातीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥ १२.१०३.३४ ॥
മൃദുവായവനെയും ആളുകൾ അവമതിക്കും; കഠിനനെക്കണ്ട് അവർ ഭയപ്പെടും. അതികഠിനനാകരുത്, അതിമൃദുവുമാകരുത്; കഠിനനായും മൃദുവായും ഇരിക്കണം.
12.103.35
यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लतोदके ।
नित्यं विचरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.३५ ॥
വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന വെള്ളം എല്ലായിടത്തും നിറയുമ്പോൾ, കരയിൽ എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്നതിനാൽ നാശമുണ്ടാകുന്നതുപോലെ, അശ്രദ്ധനായ രാജാവിന്റെ രാജ്യത്തിനും നാശം വരും.
12.103.36
न बहूनुपरुध्येत यौगपद्येन शात्रवान् ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥ १२.१०३.३६ ॥
ഒരേസമയം ധാരാളം ശത്രുക്കളെ ഉപരോധിക്കരുത്; ഹേ പുരന്ദരാ, സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്നിവയാൽ (ഓരോരുത്തരെയായി അടക്കണം).
12.103.37
एकैकमेषां निष्पिष्य शिष्टेषु निपुणं चरेत् ।
न तु शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवाचरेद्बुधः ॥ १२.१०३.३७ ॥
ഇവരിൽ ഓരോരുത്തരെയായി ഞെരുക്കി, ശേഷിച്ചവരോട് സമർത്ഥമായി പെരുമാറണം. എന്നാൽ ശക്തനായാലും ബുദ്ധിമാനായവൻ എല്ലാവരോടും ഒരുമിച്ച് പെരുമാറരുത്.
12.103.38
यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला ।
पदातियन्त्रबहुला अनुरक्ता षडङ्गिनी ॥ १२.१०३.३८ ॥
കുതിര, ആന, രഥങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും കാലാൾപ്പടയും യന്ത്രങ്ങളും ഏറിയതും വിശ്വസ്തവും ആറംഗങ്ങളുള്ളതുമായ വലിയ സേന ഉണ്ടാകുമ്പോൾ.
12.103.39
यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतियोगतः ।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन् ॥ १२.१०३.३९ ॥
എതിർപ്പിലൂടെ പലവിധത്തിൽ വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്നതായി കരുതുമ്പോൾ, തുറന്നുവന്ന് കൊള്ളക്കാരെ ആലോചിക്കാതെ പ്രഹരിക്കണം.
12.103.40
न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते ।
न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया ।
न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा ॥ १२.१०३.४० ॥
സാമ-ദണ്ഡങ്ങളുടെ രഹസ്യോപായം പ്രശംസനീയമല്ല; ശത്രുക്കളോട് എപ്പോഴും മൃദുത്വം യാത്രയ്ക്ക് യോജിച്ചതല്ല; വിളനാശവും സങ്കരക്രിയയും വീണ്ടും പ്രജകളുടെ ചിന്തയും പാടില്ല.
12.103.41
मायाविभेदानुपसर्जनानि ।
वाचं तथैव प्रथमं प्रयोगात्।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तान् ॥ १२.१०३.४१ ॥
മായയും ഭേദവും ഉപസർജന ഉപായങ്ങളും; അതുപോലെ ആദ്യം വാക്കിന്റെ പ്രയോഗവും; വിശ്വസ്തരായ മനുഷ്യരാൽ നഗരങ്ങളിലും രാഷ്ട്രങ്ങളിലും നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവരെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കണം.
12.103.42
पुराऽपि चैताननुसृत्य भूमिपाः ।
पुरेषु भोगानखिलाञ्जयन्ति
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि ।
प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥ १२.१०३.४२ ॥
മുൻപും രാജാക്കന്മാർ ഇവയെ പിന്തുടർന്ന് നഗരങ്ങളിലെ സമസ്ത ഭോഗങ്ങളും ജയിച്ചു; നഗരങ്ങളിൽ വിധിപ്രകാരം നിശ്ചയിച്ച നീതി പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട്, ഓ ബലവൃത്രസൂദന!
12.103.43
प्रदाय गूढानि वसूनि नाम ।
प्रच्छिद्य भोगानपहाय च स्वान्।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ १२.१०३.४३ ॥
ഒളിച്ചുവെച്ച ധനം നൽകി, പേര് പറഞ്ഞ്, സ്വന്തം ഭോഗങ്ങളെ വെട്ടിമുറിച്ചോ ഉപേക്ഷിച്ചോ, 'ഈ ദുഷ്ടർ സ്വന്തം ദോഷങ്ങളാൽ തന്നെ' എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച്, നഗരങ്ങളിലും രാഷ്ട്രങ്ങളിലും (ചാരന്മാരെ) നിയോഗിക്കുന്നു.
12.103.44
तथैव चान्यैरपि शास्त्रवेदिभिः ।
स्वलंकृतैः शास्त्रविधानलिङ्गितैः।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः ।
परेषु कृत्यामुपधारयेच्च ॥ १२.१०३.४४ ॥
അതുപോലെതന്നെ മറ്റുള്ളവരാലും, ശാസ്ത്രജ്ഞരാലും, നന്നായി അലങ്കരിച്ചവരാലും, ശാസ്ത്രവിധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളുള്ളവരാലും, നന്നായി പരിശീലിച്ചവരാലും, ഭാഷ്യകഥയിൽ വിദഗ്ധരാലും, ശത്രുക്കളിൽ കർമ്മം നിശ്ചയിക്കണം.
12.103.45
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम ।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पुष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२.१०३.४५ ॥
ഓ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ദുഷ്ടന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഏവ? ദുഷ്ടനെ എങ്ങനെ അറിയണം? ഇത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ.
12.103.46
परोक्षमगुणानाह सद्रुणानभ्यसूयति ।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्भुखः ॥ १२.१०३.४६ ॥
പിന്നിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ കുറ്റങ്ങൾ പറയുന്നവൻ, സദ്ഗുണങ്ങളിൽ അസൂയപ്പെടുന്നവൻ, മറ്റുള്ളവർ പുകഴ്ത്തപ്പെടുമ്പോൾ നിശ്ശബ്ദനായി മുഖം തിരിക്കുന്നവൻ.
12.103.47
तूष्णींभावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणम् ।
विश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥ १२.१०३.४७ ॥
കാരണമില്ലെങ്കിൽ മൗനത്തിലും അറിയണം; വിശ്വാസക്കുറവ്, ചുണ്ടുകടിക്കൽ, തല വിറയ്ക്കൽ.
12.103.48
करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते ।
अदृष्टवद्विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥ १२.१०३.४८ ॥
എപ്പോഴും ഒരാളോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു, ചേരാത്തവരോട് സംസാരിക്കുന്നു; കാണാത്തതുപോലെ പെരുമാറുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ കണ്ടിട്ടും സംസാരിക്കുന്നില്ല.
12.103.49
पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि ।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥ १२.१०३.४९ ॥
ഒറ്റയ്ക്കു വന്ന് ഭക്ഷിക്കുന്നു, ഇന്ന് ചട്ടപ്രകാരം ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നില്ല — ഇരിപ്പിലും കിടപ്പിലും യാത്രയിലും അവന്റെ ഭാവങ്ങൾ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം.
12.103.50
आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् ।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ॥ १२.१०३.५० ॥
ദുഃഖിതന്റെ ദുഃഖത്തിൽ ദുഃഖവും പ്രിയന്റെ സന്തോഷത്തിൽ സന്തോഷവും — ഇതാണ് മിത്രലക്ഷണം; അതിനു വിപരീതമാണ് ശത്രുലക്ഷണം എന്നറിയണം.
12.103.51
एतान्येव यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥ १२.१०३.५१ ॥
ദേവാധിപാ, പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ ഇവ അറിയുക; ദുഷ്ടരായ മനുഷ്യരുടെ സ്വഭാവം അത്യന്തം ബലവത്താണ്.
12.103.52
इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुतसत्तम ।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वरः ॥ १२.१०३.५२ ॥
ശ്രേഷ്ഠപുത്രാ, ദുഷ്ടനെ തിരിച്ചറിയുന്ന ഈ ജ്ഞാനം നിനക്ക് പറഞ്ഞുതന്നിരിക്കുന്നു; ദേവാധിപൻ ശാസ്ത്രതത്ത്വാർത്ഥം യഥാവിധി കേട്ടു ഗ്രഹിച്ചു.
12.103.53
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत ।
स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः।
चचार काले विजयाय चारिहा ।
वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः ॥ १२.१०३.५३ ॥
ശത്രുസംഹാരത്തിൽ ആഹ്ലാദിച്ചിരുന്ന അവൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ ആ വാക്ക് തന്നെ യഥാർത്ഥമായി ചെയ്തു; ശത്രുഹന്താവായ പുരന്ദരൻ യഥാസമയം വിജയത്തിനായി പ്രവർത്തിച്ച് ശത്രുക്കളെ വശത്താക്കി.