ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.103.1
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च भारत ।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१०३.१ ॥
ହେ ଭାରତ, କୋମଳ ଓ କଠୋର ହୋଇ, ମହାପକ୍ଷବଳ ସହିତ, ରାଜା ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି କିପରି ଆଚରଣ କରିବେ? ହେ ପିତାମହ, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.103.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.१०३.२ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହି ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି — ବୃହସ୍ପତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂବାଦ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
12.103.3
बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥ १२.१०३.३ ॥
ଦେବପତି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, କର ଯୋଡ଼ି, ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଚାରିଲେ — ସେ ଶତ୍ରୁବୀରଙ୍କ ସଂହାରକ।
12.103.4
अहितेषु कथं ब्रह्मन्प्रवर्तेयमतन्द्रितः ।
असमुछिद्य चैवैतान्नियच्छेयमुपायतः ॥ १२.१०३.४ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁଁ ଅଳସରହିତ ହୋଇ କିପରି ଆଚରଣ କରିବି? ସେମାନଙ୍କୁ ମୂଳରୁ ଉପାଡ଼ି ନ ଦେଇ ଉପାୟରେ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବି?
12.103.5
सेनयोर्थ्यतिषङ्गे च जयः साधारणो भवेत् ।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥ १२.१०३.५ ॥
ଦୁଇ ସେନାର ଲକ୍ଷ୍ୟ-ସଂଘର୍ଷରେ ଜୟ ସାଧାରଣ ହେଲେ, ମୁଁ କ'ଣ କଲେ ଦୀପ୍ତ, ପ୍ରତାପୀ ଶ୍ରୀ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ?
12.103.6
ततो र्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् ।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥ १२.१०३.६ ॥
ତା'ପରେ ଅର୍ଥ-କାମର ଜ୍ଞାତା, ନିପୁଣ, ପ୍ରତିଭାବାନ, ରାଜଧର୍ମ ବିଧାନ ଜାଣିଥିବା ସେ ପୁରନ୍ଦରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
12.103.7
न जा कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः ।
बालैर सवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा ॥ १२.१०३.७ ॥
ଅପକାରୀମାନଙ୍କୁ କଳହ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିବାକୁ କେହି କଦାପି ଇଚ୍ଛା ନ କରନ୍ତୁ। ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସହ୍ୟ—କ୍ରୋଧ ଓ ଅକ୍ଷମା, ଏହି ସବୁ।
12.103.8
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ॥ १२.१०३.८ ॥
ଯିଏ ତାହାର ବଧ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଶତ୍ରୁକୁ ପ୍ରକାଶିତ ହେବାକୁ ଦେବ ନାହିଁ।
12.103.9
क्रोधं भयं च हर्षं च नियम्य स्वयमात्मनि ।
अमित्र पसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ॥ १२.१०३.९ ॥
କ୍ରୋଧ, ଭୟ ଓ ହର୍ଷକୁ ନିଜ ଭିତରେ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବିଶ୍ୱାସକାରୀ ପରି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସେବା କରିବ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱାସ ନ କରି।
12.103.10
प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् ।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कर्णजापं च वर्जयेत् ॥ १२.१०३.१० ॥
ସର୍ବଦା ପ୍ରିୟ କଥା କହିବ, କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ ନାହିଁ। ନିରର୍ଥକ ବୈରିତାରୁ ବିରତ ହେବ, ଏବଂ କାନରେ କାନ୍ଦେଇବା ବର୍ଜନ କରିବ।
12.103.11
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वरः ।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथायुक्तो महीपतिः।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुंरदर ॥ १२.१०३.११ ॥
ଯେପରି ପକ୍ଷୀ ଧରୁଥିବା ଲୋକ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସ୍ୱର ପରି ସ୍ୱର କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବଶ କରେ, ସେହିପରି ଯୁକ୍ତ ରାଜା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି ବଧ କରିବ, ହେ ପୁରନ୍ଦର।
12.103.12
न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव ।
जागर्त्येव हि दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१०३.१२ ॥
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଦା ପରାଜୟ କରି ସୁଖରେ ଶୟନ କରିବ ନାହିଁ, ହେ ବାସବ। ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଲୋକ ସର୍ବଦା ଜାଗ୍ରତ ରହେ, ଗୋଳମାଳରେ ଜାଗିଉଠା ଅଗ୍ନି ପରି।
12.103.13
न सन्निपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति ।
विश्वास्यैवोपसंनम्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥ १२.१०३.१३ ॥
ସାଧାରଣ ବିଜୟ ମିଳିଲେ ଶତ୍ରୁ ସହ ସିଧାସଳଖ ସଂଘର୍ଷ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ପ୍ରଭୋ, ତାକୁ ବିଶ୍ୱାସରେ ଆଣି, ବଶ କରି, ନମ୍ରତାରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
12.103.14
संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः ।
उपेक्ष्यमाणो विज्ञातो हृदयेनापराजितः।
अथास्य प्रहरेत्काले विधेर्वित्तलितो यदा ॥ १२.१०३.१४ ॥
ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମହାତ୍ମା ଓ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ଅବହେଳିତ, ମନ ଜଣାଯାଇଥିବା ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଅଜେୟ ଶତ୍ରୁକୁ, ଦୈବବଶରେ ସେ ବିଚଳିତ ହେଲେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଆଘାତ କରିବା ଉଚିତ।
12.103.15
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १२.१०३.१५ ॥
ବିଶ୍ୱସ୍ତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାର ସୈନ୍ୟବାହିନୀକୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
12.103.16
आदिमध्यावसानज्ञान्प्रच्छन्नं च विचारयेत् ।
बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणतः ॥ १२.१०३.१६ ॥
ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୋପନରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଇବା ଉଚିତ; ତାର ବଳସମୂହକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିବା ପରେ ହିଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
12.103.17
भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा ।
न त्वेव खलु संसर्गं रोचयेदरिभिः सह ॥ १२.१०३.१७ ॥
ଭେଦ, ଉପହାର ଏବଂ ଔଷଧ ପରି ଉପାୟରେ ସଂଯୋଗ ରଖିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରକୃତ ସଂସର୍ଗ ପସନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.103.18
दीर्घकालमपीक्षेत्त निग्राह्या एव शत्रवः ।
कालकाङ्गी च युक्तः सन्नुपासीत शचीपते ॥ १२.१०३.१८ ॥
ଦୀର୍ଘକାଳ ଅପେକ୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ସମୟର ଆକାଂକ୍ଷା ରଖି, ସଂଯମରେ ରହି, ହେ ଶଚୀପତି, ଉପଯୁକ୍ତ କାଳର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.103.19
तथा प्रियं च वक्तव्यं यथा विस्रम्भमाप्नुयात् ।
न सद्योऽरीन्विहन्याच्च द्रष्टव्यो विजयो ध्रुवः।
भूयः शल्यं घटयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥ १२.१०३.१९ ॥
ସେହିପରି, ବିଶ୍ୱାସ ମିଳିବା ପାଇଁ ପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ତୁରନ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଦେଖିବା ଉଚିତ। (ଉତାବଳା) ପୁଣି କାଂଟା ବିନ୍ଧି ନୂତନ କ୍ଷତ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
12.103.20
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न च संवर्तते पुनः ।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून्प्रति ॥ १२.१०३.२० ॥
ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଆସିଲେ ପ୍ରହାର କରିବା ଉଚିତ; ସମୟ ଗଲେ ତାହା ପୁଣି ଫେରେ ନାହିଁ। ହେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ଶତ୍ରୁ ବଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ପୁରୁଷ ଏପରି କରିବା ଉଚିତ।
12.103.21
यं हि कालो व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता ॥ १२.१०३.२१ ॥
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସମୟର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି, ତାକୁ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ତା ପାଇଁ ସେ ସମୟ ପୁଣି ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ; କର୍ମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କୁ ତାହା ପୁଣି ମିଳେ ନାହିଁ।
12.103.22
औजस्यं जनयेदेव संगृह्णन्साधुसंमतम् ।
कालेन साधयेत्कृत्यमप्राप्तो न हि पीडयेत् ॥ १२.१०३.२२ ॥
ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଅନୁମୋଦିତ ଓଜସ୍ ସଂଗ୍ରହ କରି ତାହା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ। ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ସମୟ ଆସି ନାହିଁ ତାକୁ ଉତାବଳାରେ ପୀଡ଼ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.103.23
विहाय कामं क्रोधं च तथाऽहंकारमेव च ।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां सदा नृपः ॥ १२.१०३.२३ ॥
କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସାବଧାନ ରହି ରାଜା ସର୍ବଦା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା (ବିବର) ଖୋଜିବା ଉଚିତ।
12.103.24
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।
मायाः सुविहिताः शक्र शातयन्त्यविचक्षणम् ॥ १२.१०३.२४ ॥
ହେ ସୁରୋତ୍ତମ, ମୃଦୁତା, ଦଣ୍ଡ, ଆଳସ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଦ — ହେ ଶକ୍ର — ସୁପ୍ରୟୋଗିତ ମାୟା ଅବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବିନଷ୍ଟ କରେ।
12.103.25
निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च ।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन् ॥ १२.१०३.२५ ॥
ଏହି ଚାରିକୁ ବିନାଶ କରି ଏବଂ ମାୟାର ପ୍ରତିବିଧାନ କରି, ତା'ପରେ ସେ ବିଚାର ନ କରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ।
12.103.26
यदेवैतेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाऽऽचरेत् ।
यच्छन्ति सतिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्त्यपि ॥ १२.१०३.२६ ॥
ଏଥିରେ ଗୋପନରେ ଯାହା କରାଯାଇପାରେ, ତାହା ସେହିପରି କରିବା ଉଚିତ। ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଗୋପନୀୟ କଥା ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଉଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
12.103.27
अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् ।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥ १२.१०३.२७ ॥
ଏହା ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ମନେ କରି, କିମ୍ବା ସେତେବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସନ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ। ଅଦୃଶ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.103.28
भेदं च प्रथमं विद्यात्तूष्णीं दण्डं तथैव च ।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदातदा ॥ १२.१०३.२८ ॥
ଭେଦକୁ ପ୍ରଥମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେହିପରି ମୌନ ଦଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ। ରାଜା ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ, ସେହି ସେହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୟୋଗ କରିବେ।
12.103.29
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः ।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.२९ ॥
ବଳବାନ ଶତ୍ରୁ ଆଗରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ପ୍ରଣିପାତ କରିବା ଉଚିତ। ସତର୍କ ରହି, ପ୍ରମାଦୀ ଶତ୍ରୁର ବିନାଶ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ।
12.103.30
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् ।
अमित्रमुपसेवेत न च जातु विशङ्कयेत् ॥ १२.१०३.३० ॥
ପ୍ରଣିପାତ, ଦାନ ଏବଂ ମଧୁର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କହି ଶତ୍ରୁର ସେବା କରିବା ଉଚିତ; କେବେ ବି ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.103.31
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् ।
न च तेष्वाश्वसेद्राजा जाग्रतीह निराकृताः ॥ १२.१०३.३१ ॥
ରାଜା ସନ୍ଦେହଭାଜନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସର୍ବଦା ଏଡ଼ାଇବେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ସଚେତନ ରହି ନିରାକୃତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ସାବଧାନ ରହିବେ।
12.103.32
न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम ।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ॥ १२.१०३.३२ ॥
ହେ ସୁରୋତ୍ତମ, ଏଥିରୁ କଠିନ କର୍ମ କିଛି ନାହିଁ; ବିବିଧ ଆଚରଣକାରୀଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପରି, ହେ ଅମରାଧିପ।
12.103.33
तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते ।
प्रयतेद्योगमास्थाय मित्रामित्रानधारयन् ॥ १२.१०३.३३ ॥
ସେହିପରି ବିବିଧ ସ୍ୱଭାବର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ସମ୍ଭବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଉପାୟ ଆଶ୍ରୟ କରି, ବନ୍ଧୁ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମନେ ରଖି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
12.103.34
मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
मातीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥ १२.१०३.३४ ॥
କୋମଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଅବଜ୍ଞା କରନ୍ତି, କଠୋରଙ୍କଠାରୁ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି; ଅତି କଠୋର ହୁଅ ନାହିଁ, ଅତି କୋମଳ ମଧ୍ୟ ହୁଅ ନାହିଁ; କଠୋର ମଧ୍ୟ ହୁଅ, କୋମଳ ମଧ୍ୟ ହୁଅ।
12.103.35
यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लतोदके ।
नित्यं विचरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.३५ ॥
ବେଗବତୀ ଜଳ ସବୁଆଡ଼େ ଭରିଗଲେ, ବନ୍ଧ ଉପରେ ସର୍ବଦା ବୁଲିବା ଦ୍ୱାରା ଯେପରି କ୍ଷତି ହୁଏ, ସେହିପରି ପ୍ରମାଦୀ ରାଜାର ରାଜ୍ୟର କ୍ଷତି ହୁଏ।
12.103.36
न बहूनुपरुध्येत यौगपद्येन शात्रवान् ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥ १२.१०३.३६ ॥
ଏକାସାଙ୍ଗେ ବହୁ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଘେରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ହେ ପୁରନ୍ଦର, ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା (ଏକ ଏକ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ)।
12.103.37
एकैकमेषां निष्पिष्य शिष्टेषु निपुणं चरेत् ।
न तु शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवाचरेद्बुधः ॥ १२.१०३.३७ ॥
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣକୁ ଜଣକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଅବଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ସହ ନିପୁଣତାରେ ଆଚରଣ କରିବ। କିନ୍ତୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଆଚରଣ କରିବେ ନାହିଁ।
12.103.38
यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला ।
पदातियन्त्रबहुला अनुरक्ता षडङ्गिनी ॥ १२.१०३.३८ ॥
ଯେତେବେଳେ ଘୋଡା, ହାତୀ, ରଥରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ପଦାତିକ ଓ ଯନ୍ତ୍ରରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଅନୁରକ୍ତ ଓ ଷଡଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ମହାସେନା ଥାଏ।
12.103.39
यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतियोगतः ।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन् ॥ १२.१०३.३९ ॥
ପ୍ରତିଯୋଗିତାରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବୃଦ୍ଧି ହେଉଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ, ଖୋଲାଖୋଲି ଆଗକୁ ଆସି ଡକାୟତମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଚାର ନ କରି ଆଘାତ କରିବ।
12.103.40
न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते ।
न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया ।
न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा ॥ १२.१०३.४० ॥
ସାମ-ଦଣ୍ଡର ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ; ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ସଦା କୋମଳତା ଅଭିଯାନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ଶସ୍ୟ ନାଶ, ସଙ୍କର କ୍ରିୟା ଓ ପୁନଃ ପ୍ରଜାଙ୍କ ବିଚାର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.103.41
मायाविभेदानुपसर्जनानि ।
वाचं तथैव प्रथमं प्रयोगात्।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तान् ॥ १२.१०३.४१ ॥
ମାୟା, ଭେଦ ଓ ଗୌଣ ଉପାୟ; ସେହିପରି ପ୍ରଥମେ ବାକ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ; ବିଶ୍ୱସ୍ତ ମଣିଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଗର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ନିଯୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଇବ।
12.103.42
पुराऽपि चैताननुसृत्य भूमिपाः ।
पुरेषु भोगानखिलाञ्जयन्ति
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि ।
प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥ १२.१०३.४२ ॥
ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଏମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ନଗରର ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଜିତୁଥିଲେ; ନଗରରେ ବିଧି ଅନୁସାରେ ବିହିତ ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରି, ହେ ବଳବୃତ୍ରସୂଦନ!
12.103.43
प्रदाय गूढानि वसूनि नाम ।
प्रच्छिद्य भोगानपहाय च स्वान्।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ १२.१०३.४३ ॥
ଲୁଚା ଧନ ଦେଇ, ନାମ କହି, ନିଜ ଭୋଗକୁ କାଟି କିମ୍ବା ଛାଡ଼ି, 'ଏ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଜ ଦୋଷରେ' ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ସେମାନେ ନଗର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ (ଗୁପ୍ତଚର) ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
12.103.44
तथैव चान्यैरपि शास्त्रवेदिभिः ।
स्वलंकृतैः शास्त्रविधानलिङ्गितैः।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः ।
परेषु कृत्यामुपधारयेच्च ॥ १२.१०३.४४ ॥
ସେହିପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସୁସଜ୍ଜିତ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧାନର ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ, ସୁଶିକ୍ଷିତ, ଭାଷ୍ୟକଥାରେ ନିପୁଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥିର କରିବ।
12.103.45
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम ।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पुष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२.१०३.४५ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଷ୍ଟର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ? ଦୁଷ୍ଟକୁ କିପରି ଜାଣିବ? ଏହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.103.46
परोक्षमगुणानाह सद्रुणानभ्यसूयति ।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्भुखः ॥ १२.१०३.४६ ॥
ପଛରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଦୋଷ କହେ, ସଦ୍ଗୁଣ ପ୍ରତି ଈର୍ଷା କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ ନୀରବ ରହି ମୁହଁ ଫେରାଏ।
12.103.47
तूष्णींभावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणम् ।
विश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥ १२.१०३.४७ ॥
କାରଣ ନ ଥିଲେ ନୀରବତାରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଅବିଶ୍ୱାସ, ଓଠ କାମୁଡ଼ିବା ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ କମ୍ପାଇବା।
12.103.48
करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते ।
अदृष्टवद्विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥ १२.१०३.४८ ॥
ସର୍ବଦା କାହା ସହିତ ମିଶେ, ଯେଉଁମାନେ ମିଶନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା କହେ; ଅଦେଖା ପରି ଆଚରଣ କରେ, କିମ୍ବା ଦେଖି ମଧ୍ୟ କଥା କହେ ନାହିଁ।
12.103.49
पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि ।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥ १२.१०३.४९ ॥
ପୃଥକ ଭାବେ ଆସି ଭୋଜନ କରେ, ଆଜି ବିଧି ଅନୁସାରେ ଏପରି କରେ ନାହିଁ — ଆସନ, ଶୟନ, ଯାତ୍ରାରେ ତାହାର ଭାବ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
12.103.50
आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् ।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ॥ १२.१०३.५० ॥
ଦୁଃଖୀର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରିୟଜନର ସୁଖରେ ସୁଖ — ଏତିକି ମିତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ; ଏହାର ବିପରୀତକୁ ଶତ୍ରୁର ଲକ୍ଷଣ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
12.103.51
एतान्येव यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥ १२.१०३.५१ ॥
ହେ ଦେବାଧିପତି, କଥିତ ପରି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣ; ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ।
12.103.52
इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुतसत्तम ।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वरः ॥ १२.१०३.५२ ॥
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟକୁ ଚିହ୍ନିବାର ଏହି ଜ୍ଞାନ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା; ଦେବାଧିପତି ଶାସ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଯଥାବତ୍ ଶୁଣି ଗ୍ରହଣ କଲେ।
12.103.53
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत ।
स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः।
चचार काले विजयाय चारिहा ।
वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः ॥ १२.१०३.५३ ॥
ଶତ୍ରୁ ନାଶରେ ରତ ସେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସେହି ବଚନ ପ୍ରକୃତରେ ସେପରି ପାଳନ କଲେ; ଶତ୍ରୁହନ୍ତା ପୁରନ୍ଦର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଆଚରଣ କରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଶ କଲେ।