ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.103.1
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च भारत ।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.१०३.१ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਪੱਖ-ਬਲ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੇ? ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.103.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.१०३.२ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।
12.103.3
बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥ १२.१०३.३ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ — ਉਹ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
12.103.4
अहितेषु कथं ब्रह्मन्प्रवर्तेयमतन्द्रितः ।
असमुछिद्य चैवैतान्नियच्छेयमुपायतः ॥ १२.१०३.४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਲਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਂ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟੇ ਬਿਨਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਾਬੂ ਕਰਾਂ?
12.103.5
सेनयोर्थ्यतिषङ्गे च जयः साधारणो भवेत् ।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥ १२.१०३.५ ॥
ਦੋ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਕਸਦ-ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਕਿ ਚਮਕਦੀ, ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੇ?
12.103.6
ततो र्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् ।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥ १२.१०३.६ ॥
ਤਦ ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਨਿਪੁੰਨ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ, ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪੁਰੰਦਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
12.103.7
न जा कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः ।
बालैर सवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा ॥ १२.१०३.७ ॥
ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝਗੜੇ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਅਸਹਿ ਹੈ—ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਇਹੋ ਸਭ।
12.103.8
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ॥ १२.१०३.८ ॥
ਜੋ ਉਸਦਾ ਵਧ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ।
12.103.9
क्रोधं भयं च हर्षं च नियम्य स्वयमात्मनि ।
अमित्र पसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ॥ १२.१०३.९ ॥
ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪ ਹੀ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
12.103.10
प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् ।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कर्णजापं च वर्जयेत् ॥ १२.१०३.१० ॥
ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕਹੇ, ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਆ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਬੇਮਤਲਬ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰੁਕੇ, ਅਤੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਫੁਸਫੁਸਾਉਣਾ ਛੱਡੇ।
12.103.11
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वरः ।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथायुक्तो महीपतिः।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुंरदर ॥ १२.१०३.११ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਰਗੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੁਕਤ ਰਾਜਾ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ ਅਤੇ ਮਾਰੇ, ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ।
12.103.12
न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव ।
जागर्त्येव हि दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२.१०३.१२ ॥
ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹਰਾ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨਾ ਸੌਂਵੇ, ਹੇ ਵਾਸਵ। ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਲਗੱਡ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।
12.103.13
न सन्निपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति ।
विश्वास्यैवोपसंनम्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥ १२.१०३.१३ ॥
ਆਮ ਜਿੱਤ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.103.14
संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः ।
उपेक्ष्यमाणो विज्ञातो हृदयेनापराजितः।
अथास्य प्रहरेत्काले विधेर्वित्तलितो यदा ॥ १२.१०३.१४ ॥
ਮੰਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਿਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਲੋਂ ਅਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੈਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਡੋਲ ਜਾਏ।
12.103.15
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १२.१०३.१५ ॥
ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.103.16
आदिमध्यावसानज्ञान्प्रच्छन्नं च विचारयेत् ।
बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणतः ॥ १२.१०३.१६ ॥
ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੜਤਾਲ ਕਰਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.103.17
भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा ।
न त्वेव खलु संसर्गं रोचयेदरिभिः सह ॥ १२.१०३.१७ ॥
ਭੇਦ, ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਉਪਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਸੰਗ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.103.18
दीर्घकालमपीक्षेत्त निग्राह्या एव शत्रवः ।
कालकाङ्गी च युक्तः सन्नुपासीत शचीपते ॥ १२.१०३.१८ ॥
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਵੈਰੀ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤੀ, ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.103.19
तथा प्रियं च वक्तव्यं यथा विस्रम्भमाप्नुयात् ।
न सद्योऽरीन्विहन्याच्च द्रष्टव्यो विजयो ध्रुवः।
भूयः शल्यं घटयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥ १२.१०३.१९ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਐਸੀ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। (ਕਾਹਲੀ) ਮੁੜ ਕੰਡਾ ਚੁਭੋ ਕੇ ਨਵਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
12.103.20
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न च संवर्तते पुनः ।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून्प्रति ॥ १२.१०३.२० ॥
ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਹੇ ਦੇਵੇਂਦਰ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.103.21
यं हि कालो व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता ॥ १२.१०३.२१ ॥
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਸਮਾਂ ਮੁੜ ਮਿਲਣਾ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
12.103.22
औजस्यं जनयेदेव संगृह्णन्साधुसंमतम् ।
कालेन साधयेत्कृत्यमप्राप्तो न हि पीडयेत् ॥ १२.१०३.२२ ॥
ਸਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨਿਆ ਤੇਜ (ਓਜਸ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਮਾਂ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.103.23
विहाय कामं क्रोधं च तथाऽहंकारमेव च ।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां सदा नृपः ॥ १२.१०३.२३ ॥
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ (ਵਿਵਰ) ਲੱਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.103.24
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।
मायाः सुविहिताः शक्र शातयन्त्यविचक्षणम् ॥ १२.१०३.२४ ॥
ਹੇ ਸੁਰੋਤਮ, ਕੋਮਲਤਾ, ਦੰਡ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ — ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ — ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਮਾਇਆਂ ਅਵਿਚੱਖਣ (ਨਾਸਮਝ) ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.103.25
निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च ।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन् ॥ १२.१०३.२५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.103.26
यदेवैतेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाऽऽचरेत् ।
यच्छन्ति सतिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्त्यपि ॥ १२.१०३.२६ ॥
ਇਸ ਨਾਲ ਜੋ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.103.27
अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् ।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥ १२.१०३.२७ ॥
ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਐਸਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਣਦਿਸਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਅਤੇ ਦਿਸਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਤੁਰੰਗਿਣੀ ਸੈਨਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.103.28
भेदं च प्रथमं विद्यात्तूष्णीं दण्डं तथैव च ।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदातदा ॥ १२.१०३.२८ ॥
ਭੇਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਪ ਦੰਡ ਨੂੰ ਵੀ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.103.29
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः ।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.२९ ॥
ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਅੱਗੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੁਚੇਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.103.30
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् ।
अमित्रमुपसेवेत न च जातु विशङ्कयेत् ॥ १२.१०३.३० ॥
ਨਿਮਰਤਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.103.31
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् ।
न च तेष्वाश्वसेद्राजा जाग्रतीह निराकृताः ॥ १२.१०३.३१ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇੱਥੇ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਠੁਕਰਾਏ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.103.32
न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम ।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ॥ १२.१०३.३२ ॥
ਹੇ ਸੁਰੋਤਮ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਖਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਚਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਮਿਲਣਾ, ਹੇ ਅਮਰਾਧਿਪ।
12.103.33
तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते ।
प्रयतेद्योगमास्थाय मित्रामित्रानधारयन् ॥ १२.१०३.३३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸੰਭਵ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਪਾਅ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.103.34
मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
मातीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥ १२.१०३.३४ ॥
ਨਰਮ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕ ਤੁੱਛ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਕਠੋਰ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਨਾ ਬਣੋ, ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਵੀ ਨਾ ਬਣੋ; ਕਠੋਰ ਵੀ ਬਣੋ, ਨਰਮ ਵੀ ਬਣੋ।
12.103.35
यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लतोदके ।
नित्यं विचरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥ १२.१०३.३५ ॥
ਤੇਜ਼ ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਪਾਸੇ ਭਰ ਜਾਣ ਤੇ, ਬੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲਾਪਰਵਾਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.103.36
न बहूनुपरुध्येत यौगपद्येन शात्रवान् ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥ १२.१०३.३६ ॥
ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ ਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ (ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
12.103.37
एकैकमेषां निष्पिष्य शिष्टेषु निपुणं चरेत् ।
न तु शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवाचरेद्बुधः ॥ १२.१०३.३७ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਭ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ।
12.103.38
यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला ।
पदातियन्त्रबहुला अनुरक्ता षडङ्गिनी ॥ १२.१०३.३८ ॥
ਜਦੋਂ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਪੈਦਲ ਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਹੋਵੇ।
12.103.39
यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतियोगतः ।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन् ॥ १२.१०३.३९ ॥
ਮੁਕਾਬਲੇ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪੇ ਤਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਡਾਕੂਆਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇ।
12.103.40
न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते ।
न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया ।
न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा ॥ १२.१०३.४० ॥
ਸਾਮ-ਦੰਡ ਦਾ ਗੁਪਤ ਉਪਾਅ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਵੈਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਾ ਨਰਮੀ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਮਿਲਾਵਟੀ ਕੰਮ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.103.41
मायाविभेदानुपसर्जनानि ।
वाचं तथैव प्रथमं प्रयोगात्।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तान् ॥ १२.१०३.४१ ॥
ਮਾਇਆ, ਭੇਦ ਅਤੇ ਗੌਣ ਉਪਾਅ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ; ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਵੇ।
12.103.42
पुराऽपि चैताननुसृत्य भूमिपाः ।
पुरेषु भोगानखिलाञ्जयन्ति
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि ।
प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥ १२.१०३.४२ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਰਾਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਸਨ; ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਤੀ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਬਲਵ੍ਰਿਤ੍ਰਸੂਦਨ!
12.103.43
प्रदाय गूढानि वसूनि नाम ।
प्रच्छिद्य भोगानपहाय च स्वान्।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा ।
पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ १२.१०३.४३ ॥
ਲੁਕਵਾਂ ਧਨ ਦੇ ਕੇ, ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭੋਗ ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, 'ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ' ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ (ਜਾਸੂਸ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.103.44
तथैव चान्यैरपि शास्त्रवेदिभिः ।
स्वलंकृतैः शास्त्रविधानलिङ्गितैः।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः ।
परेषु कृत्यामुपधारयेच्च ॥ १२.१०३.४४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸੁੰਦਰ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਿਅਤ, ਭਾਸ਼ਯ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੇ।
12.103.45
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम ।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पुष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२.१०३.४५ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹਨ? ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.103.46
परोक्षमगुणानाह सद्रुणानभ्यसूयति ।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्भुखः ॥ १२.१०३.४६ ॥
ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਔਗੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.103.47
तूष्णींभावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणम् ।
विश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥ १२.१०३.४७ ॥
ਜੇ ਕਾਰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬੇਭਰੋਸਗੀ, ਬੁੱਲ੍ਹ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਦਬਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕੰਬਾਉਣਾ।
12.103.48
करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते ।
अदृष्टवद्विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥ १२.१०३.४८ ॥
ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਮਿਲਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਦੇਖੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਉ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.103.49
पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि ।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥ १२.१०३.४९ ॥
ਵੱਖਰਾ ਆ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ — ਆਸਨ, ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.103.50
आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् ।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ॥ १२.१०३.५० ॥
ਦੁਖੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ — ਇੰਨਾ ਹੀ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.103.51
एतान्येव यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥ १२.१०३.५१ ॥
ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ; ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.103.52
इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुतसत्तम ।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वरः ॥ १२.१०३.५२ ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੱਤਅਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
12.103.53
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत ।
स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः।
चचार काले विजयाय चारिहा ।
वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः ॥ १२.१०३.५३ ॥
ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਹੰਤਾ ਪੁਰੰਦਰ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ।