Mahābhārata · Adhyāya 12.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.109.1
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारत ।
तत्त्वं जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१०९.१ ॥
¡Oh Bhārata! ¿Cómo debe conducirse el hombre que desea mantenerse firme en el dharma? ¡Oh toro de los Bharatas, explica su verdad a quien desea saber.
12.109.2
सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठतः ।
तयोः किमाचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः ॥ १२.१०९.२ ॥
La verdad y la falsedad, ambas, se mantienen envolviendo los mundos. ¡Oh rey, cuál de estas dos debe practicar el hombre firme en el dharma?
12.109.3
किंस्वित्सत्यं किमनृतं किंस्विद्धर्म्यं सनातनम् ।
कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्वाऽप्यनृतं वदेत् ॥ १२.१०९.३ ॥
¿Qué es la verdad, qué es la falsedad, qué es lo eterno y conforme al dharma? ¿En qué momento se debe decir la verdad, y en qué momento la falsedad?
12.109.4
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
यत्तु लोके सुदुर्ज्ञेयं तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ १२.१०९.४ ॥
Bueno es el discurso de la verdad; nada hay superior a la verdad. Pero lo que es muy difícil de conocer en el mundo, ¡oh Bhārata, te lo diré!
12.109.5
भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाऽप्यनृतं भवेत् ॥ १२.१०९.५ ॥
Lo que es verdadero puede no ser apto para decirse, y lo que es falso puede ser apto para decirse. Donde la falsedad se convierte en verdad, o la verdad misma se vuelve falsedad—
12.109.6
तादृशो वर्धते पापो यत्र सत्यमनिश्चितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवि ॥ १२.१०९.६ ॥
Donde la verdad permanece incierta, crece tal pecado. Solo después de determinar la verdad y la falsedad se convierte uno en conocedor del dharma.
12.109.7
अप्यनार्योऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽप्यतिदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ १२.१०९.७ ॥
Incluso un hombre innoble e insensato, incluso uno muy cruel, puede obtener gran mérito, como la garza por la muerte del ciego.
12.109.8
किमाश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित् ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं गङ्गायामिव कौशिकः ॥ १२.१०९.८ ॥
¿Qué hay de sorprendente en que un necio que desea el dharma, pero no conoce el adharma, obtenga gran mérito, como Kauśika en el Gaṅgā?
12.109.9
तादृशोऽयमनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्विदः ।
दुष्कारं चापि संख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति ॥ १२.१०९.९ ॥
Tal es esta pregunta, donde el dharma es muy difícil de conocer; aquí es difícil incluso enumerarlo y determinarlo por la razón.
12.109.10
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१० ॥
La enseñanza del dharma se ha dado para la prosperidad de los seres; lo que está ligado a la prosperidad es dharma, esta es la conclusión.
12.109.11
अहिंसा सत्यमक्रोधस्तपो दानं दमो मतिः ।
अनसूयाऽप्यसामर्थ्यमनीर्ष्या शीलमेव च ॥ १२.१०९.११ ॥
No violencia, verdad, ausencia de ira, austeridad, generosidad, dominio de sí, entendimiento, ausencia de envidia, también moderación, ausencia de celos y buena conducta.
12.109.12
एष धर्मः कुरुश्रेष्ठ कथितं परमेष्ठिना ।
ब्रह्मणा देवदेवेन अयं चैव सनातनः ॥ १२.१०९.१२ ॥
Este dharma, oh mejor de los Kuru, fue proclamado por el Supremo, Brahmā, dios de los dioses; y es eterno.
12.109.13
अस्मिन्धर्मे स्थितो राजन्नरो भद्राणि पश्यति ।
श्रौतो वधात्मको धर्म अहिंसापरमार्थिकः ॥ १२.१०९.१३ ॥
Oh rey, el hombre firme en este dharma ve cosas buenas. El dharma revelado en el Veda tiene naturaleza de matanza, pero su sentido supremo es la no violencia (ahiṃsā).
12.109.14
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः ।
यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चः ॥ १२.१०९.१४ ॥
Porque sustenta, lo llaman dharma; por el dharma son sostenidas las criaturas. Lo que está dotado de sustentar es dharma: esta es la certeza.
12.109.15
अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यादहिंसासंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१५ ॥
La enseñanza del dharma se impartió para la no violencia hacia los seres. Lo que está dotado de no violencia es dharma: esta es la certeza.
12.109.16
श्रुतिं धर्मं वदन्त्यन्ये मानान्याहुः परे जनाः ।
न च तं स्वभ्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते ॥ १२.१०९.१६ ॥
Algunos dicen que la śruti es el dharma, y otras personas citan las autoridades (māna). No los reprochamos, pues no todo está prescrito.
12.109.17
येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कर्हिचित् ।
तेभ्यस्तु न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१७ ॥
A quienes, deseando arrebatar riquezas por medios injustos, buscan alguna vez la riqueza, no se les debe revelar eso. Eso es dharma: esta es la certeza.
12.109.18
अकूजनेन चेन्मोक्षो नावकूजेत्कथंचन ।
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाऽप्यकूजनात् ॥ १२.१०९.१८ ॥
Si la liberación viniera de no hablar, de ningún modo se debería hablar; pero sin duda hay que hablar, o de lo contrario se puede generar sospecha por no hablar.
12.109.19
येऽन्ये वाऽप्यनृतं कुर्युः कुर्यादेव विचारणम् ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् ॥ १२.१०९.१९ ॥
Aunque otros actúen con falsedad, debe reflexionarse. Se ha considerado que, en tal caso, decir una falsedad es preferible a la verdad.
12.109.20
अक्षयाद्यो वधं राजन्कुर्यादेवाविचारयन् ।
अबुध्वाऽनुशये दोषं श्रेयस्तच्चानृतं भवेत् ॥ १२.१०९.२० ॥
Oh rey, quien mata a Akṣaya sin reflexionar incurre en culpa por arrepentimiento, sin saberlo; en tal caso, esa falsedad sería preferible.
12.109.21
न स्तेनः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादपि ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति हि धारणा ॥ १२.१०९.२१ ॥
Un ladrón no se libra por su asociación con otros, ni siquiera por un juramento. Allí es preferible decir una falsedad que la verdad; ésta es la opinión establecida.
12.109.22
यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादपि ।
न च तेभ्यो धनं दद्याच्छक्ये सति कथंचन।
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ॥ १२.१०९.२२ ॥
Quien se libra por su relación con hombres malvados o incluso por un juramento no debe, cuando sea posible, darles riqueza de ningún modo. La riqueza dada a los malvados atormenta incluso al que la da.
12.109.23
स्वशरीरोपरोधेन धनमादातुमिच्छतः ।
सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं यद्ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित्।
अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे तेऽनृतवादिनः ॥ १२.१०९.२३ ॥
Para quien desea obtener riqueza a costa de dañar su propio cuerpo, los testigos que en alguna ocasión digan algo para establecer la verdad, si no dicen allí lo que debe decirse, son todos mentirosos.
12.109.24
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् ॥ १२.१०९.२४ ॥
En peligro de vida y en el matrimonio puede ser necesario decir una falsedad; también para proteger la riqueza y por el dharma de otros.
12.109.25
परेषां सिद्धिमाकाङ्क्षन्न च स्याद्धर्मभिक्षुकः ।
प्रतिश्रुत्य न दातव्यं श्वः कार्यस्तु बलात्कृतः ॥ १२.१०९.२५ ॥
Aunque desee el éxito de otros, nadie debe volverse mendigo del dharma. Tras haber prometido, no se debe dar diciendo «mañana»; pero lo hecho por la fuerza debe hacerse.
12.109.26
यः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः ।
दण्डेनैव स हन्तव्यस्तं पन्थानं समाश्रितः ॥ १२.१०९.२६ ॥
Quien, apartado de la norma del dharma, viva con el nombre del dharma, debe ser abatido solo con castigo, pues ha tomado ese mismo camino.
12.109.27
च्युतः सदैव धर्मेभ्यो धनवान्धर्ममाश्रितः ।
कथं स्वधर्ममुत्सृज्य तमिच्छेदुपजीवितुम् ॥ १२.१०९.२७ ॥
Un hombre rico que siempre se ha apartado de los deberes, aunque se apoye en el dharma: ¿cómo podría alguien, abandonando su propio dharma, desear vivir a costa de él?
12.109.28
सर्वोपायैर्नियन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः ।
धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चयः ॥ १२.१०९.२८ ॥
El pecador que vive del engaño debe ser contenido por todos los medios. Aquí la convicción de todos los pecadores es que la riqueza es su único fin.
12.109.29
अविवाह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या निरयं गताः ।
च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते।
निर्यज्ञास्तपसा हीना मा स्म तैः सह संगमः ॥ १२.१०९.२९ ॥
Por el engaño no son aptos para el matrimonio ni para comer juntos; han ido al infierno. Caídos de dioses y hombres, son como los muertos. Sin sacrificio y privados de austeridad, no te unas a ellos.
12.109.30
धनादानाद्दुःखतरं जीविता धिक्प्रयोजनम् ।
इदं ते रोचतां धर्म इति वाच्यं प्रयत्नतः ॥ १२.१०९.३० ॥
Peor que tomar riquezas es una vida sin propósito; vergüenza para una vida así. Este dharma debe decirse con cuidado para que te agrade.
12.109.31
न कश्चिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः ।
तथाविधं च यो हन्यान्न स पापेन लिप्यते ॥ १२.१०९.३१ ॥
No hay dharma para los pecadores; esta es la conclusión firme. Y quien mata a tal persona no queda manchado por el pecado.
12.109.32
स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु ॥ १२.१०९.३२ ॥
Quien mata a aquel que ya fue muerto por su propia acción, está él mismo como muerto. Si alguien hace un pacto con esos de entendimiento arruinado...
12.109.33
यथा काकास्तथैव श्वा तथैवोपधिजीवनः ।
ऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु ॥ १२.१०९.३३ ॥
Como los cuervos, así también el perro y quienes viven de la impostura. Tras dejar el cuerpo, nacen en estas matrices.
12.109.34
यस्मिन्यथा वर्तति यो मनुष्य ।
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः।
मायाचारो मायया बाधितव्यः ।
साध्वाचारः साधुनैवाभ्युपेयः ॥ १२.१०९.३४ ॥
Como un hombre se comporta con otro, así debe comportarse uno con él; eso es dharma. Quien actúa con engaño debe ser contenido con engaño, y quien tiene buena conducta debe ser abordado con bondad.