મહાભારત · અધ્યાય 12.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.109.1
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारत ।
तत्त्वं जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१०९.१ ॥
હે ભારત, ધર્મમાં સ્થિર રહેવા ઇચ્છતા માણસે કેવી રીતે વર્તવું? ભરતશ્રેષ્ઠ, જિજ્ઞાસુને તેનું તત્ત્વ કહો.
12.109.2
सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठतः ।
तयोः किमाचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः ॥ १२.१०९.२ ॥
સત્ય અને અસત્ય બંને લોકોને આવરી ઊભાં છે. હે રાજન, ધર્મમાં નિશ્ચિત પુરુષે તેમાંથી કોનું આચરણ કરવું?
12.109.3
किंस्वित्सत्यं किमनृतं किंस्विद्धर्म्यं सनातनम् ।
कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्वाऽप्यनृतं वदेत् ॥ १२.१०९.३ ॥
સત્ય શું, અસત્ય શું, સનાતન ધર્મ્ય શું? કયા સમયે સત્ય બોલવું અને કયા સમયે અસત્ય બોલવું?
12.109.4
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
यत्तु लोके सुदुर्ज्ञेयं तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ १२.१०९.४ ॥
સત્યનું વચન ઉત્તમ છે; સત્યથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી. પણ જગતમાં જે અત્યંત દુર્જ્ઞેય છે, હે ભારત, તે હું તને કહીશ.
12.109.5
भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाऽप्यनृतं भवेत् ॥ १२.१०९.५ ॥
જે સત્ય હોય તે બોલવા યોગ્ય ન પણ હોય; અને જે અસત્ય હોય તે બોલવા યોગ્ય હોઈ શકે. જ્યાં અસત્ય સત્ય બને, અથવા સત્ય પણ અસત્ય બને—
12.109.6
तादृशो वर्धते पापो यत्र सत्यमनिश्चितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवि ॥ १२.१०९.६ ॥
જ્યાં સત્ય અનિશ્ચિત રહે ત્યાં આવું પાપ વધે છે. સત્ય અને અસત્યનો નિશ્ચય કર્યા પછી જ માણસ ધર્મજ્ઞ બને છે.
12.109.7
अप्यनार्योऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽप्यतिदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ १२.१०९.७ ॥
અનાર્ય અને અકૃતપ્રજ્ઞ પુરુષ, અતિ ક્રૂર પુરુષ પણ, અંધના વધની જેમ બલાક સમાન ઘણું પુણ્ય મેળવી શકે.
12.109.8
किमाश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित् ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं गङ्गायामिव कौशिकः ॥ १२.१०९.८ ॥
ધર્મની ઇચ્છા રાખતો છતાં અધર્મને ન જાણતો મૂઢ, ગંગામાં કૌશિકની જેમ ઘણું પુણ્ય મેળવે તેમાં આશ્ચર્ય શું?
12.109.9
तादृशोऽयमनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्विदः ।
दुष्कारं चापि संख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति ॥ १२.१०९.९ ॥
આવો આ પ્રશ્ન છે, જેમાં ધર્મ જાણવો અતિ કઠિન છે; અહીં તર્કથી નિશ્ચય કરવો અને ગણતરી કરવી પણ કઠિન છે.
12.109.10
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१० ॥
પ્રાણીઓની ઉન્નતિ માટે જ ધર્મોપદેશ કરાયો છે; જે ઉન્નતિથી યુક્ત હોય તે જ ધર્મ છે, એવો નિશ્ચય છે.
12.109.11
अहिंसा सत्यमक्रोधस्तपो दानं दमो मतिः ।
अनसूयाऽप्यसामर्थ्यमनीर्ष्या शीलमेव च ॥ १२.१०९.११ ॥
અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, તપ, દાન, દમ, બુદ્ધિ, અસૂયાનો અભાવ, અસામર્થ્ય (સંયમ), ઈર્ષ્યાનો અભાવ અને શીલ પણ.
12.109.12
एष धर्मः कुरुश्रेष्ठ कथितं परमेष्ठिना ।
ब्रह्मणा देवदेवेन अयं चैव सनातनः ॥ १२.१०९.१२ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, આ ધર્મ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ, દેવોના દેવે કહ્યો છે; અને આ સનાતન છે.
12.109.13
अस्मिन्धर्मे स्थितो राजन्नरो भद्राणि पश्यति ।
श्रौतो वधात्मको धर्म अहिंसापरमार्थिकः ॥ १२.१०९.१३ ॥
હે રાજા, આ ધર્મમાં સ્થિર રહેલો માણસ કલ્યાણ જુએ છે. વેદોક્ત ધર્મ વધસ્વરૂપ છે, પણ તેનો પરમાર્થ અહિંસા છે.
12.109.14
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः ।
यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चः ॥ १२.१०९.१४ ॥
ધારણ કરવાથી તેને ધર્મ કહે છે; ધર્મથી જ પ્રજાઓ ધારણ કરાય છે. જે ધારણાથી યુક્ત હોય તે ધર્મ છે—એ નિશ્ચય છે.
12.109.15
अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यादहिंसासंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१५ ॥
પ્રાણીઓની અહિંસા માટે જ ધર્મનો ઉપદેશ કરાયો છે. જે અહિંસાથી યુક્ત હોય તે ધર્મ છે—એ નિશ્ચય છે.
12.109.16
श्रुतिं धर्मं वदन्त्यन्ये मानान्याहुः परे जनाः ।
न च तं स्वभ्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते ॥ १२.१०९.१६ ॥
કેટલાક શ્રુતિને ધર્મ કહે છે, અને બીજા માનોને (પ્રમાણોને) કહે છે. અમે તેમની નિંદા કરતા નથી, કારણ કે બધું વિધાન કરાતું નથી.
12.109.17
येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कर्हिचित् ।
तेभ्यस्तु न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१७ ॥
જેઓ અન્યાયથી હરણ કરવાની ઇચ્છાથી ક્યારેક ધન ઇચ્છે છે, તેમને તે કહેવું ન જોઈએ; એ જ ધર્મ છે—એ નિશ્ચય છે.
12.109.18
अकूजनेन चेन्मोक्षो नावकूजेत्कथंचन ।
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाऽप्यकूजनात् ॥ १२.१०९.१८ ॥
ન બોલવાથી મોક્ષ મળે તો કોઈ પણ રીતે બોલવું નહીં; પણ અવશ્ય બોલવું જોઈએ, અથવા ન બોલવાથી પણ શંકા ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.
12.109.19
येऽन्ये वाऽप्यनृतं कुर्युः कुर्यादेव विचारणम् ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् ॥ १२.१०९.१९ ॥
બીજાઓ અસત્ય આચરે તોપણ વિચારીને જ કામ કરવું. સત્ય કરતાં ત્યાં અસત્ય બોલવું શ્રેયસ્કર છે, એમ વિચારાયું છે.
12.109.20
अक्षयाद्यो वधं राजन्कुर्यादेवाविचारयन् ।
अबुध्वाऽनुशये दोषं श्रेयस्तच्चानृतं भवेत् ॥ १२.१०९.२० ॥
હે રાજન્, જે વિચાર્યા વિના અક્ષયનો વધ કરે છે, તે ન જાણતાં પશ્ચાત્તાપમાં દોષ પામે છે; ત્યારે તે અસત્ય જ શ્રેયસ્કર થાય છે.
12.109.21
न स्तेनः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादपि ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति हि धारणा ॥ १२.१०९.२१ ॥
ચોર પોતાના સંબંધોથી કે શપથથી પણ મુક્ત થતો નથી. ત્યાં સત્ય કરતાં અસત્ય બોલવું શ્રેયસ્કર છે, એવી ધારણા છે.
12.109.22
यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादपि ।
न च तेभ्यो धनं दद्याच्छक्ये सति कथंचन।
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ॥ १२.१०९.२२ ॥
પાપીઓ સાથેના સંબંધ કે શપથથી મુક્ત થનારે, શક્ય હોય ત્યારે કોઈ પણ રીતે તેમને ધન ન આપવું. પાપીઓને આપેલું ધન દાતાને પણ પીડે છે.
12.109.23
स्वशरीरोपरोधेन धनमादातुमिच्छतः ।
सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं यद्ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित्।
अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे तेऽनृतवादिनः ॥ १२.१०९.२३ ॥
પોતાના શરીરને કષ્ટ આપીને ધન લેવા ઇચ્છતા માટે, સત્ય સ્થાપવા સાક્ષીઓ ક્યારેક જે કહે, અને ત્યાં જે કહેવાનું હોય તે ન કહીને, તેઓ સૌ અસત્યવાદી છે.
12.109.24
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् ॥ १२.१०९.२४ ॥
પ્રાણસંકટમાં અને લગ્નમાં અસત્ય બોલવું પડે; ધનના રક્ષણ માટે અને બીજાઓના ધર્મ માટે પણ.
12.109.25
परेषां सिद्धिमाकाङ्क्षन्न च स्याद्धर्मभिक्षुकः ।
प्रतिश्रुत्य न दातव्यं श्वः कार्यस्तु बलात्कृतः ॥ १२.१०९.२५ ॥
બીજાઓની સિદ્ધિની આકાંક્ષા રાખવા છતાં કોઈ ધર્મનો ભિખારી ન બને. વચન આપીને 'કાલે આપીશ' એમ ન આપવું; પણ બળપૂર્વક કરાયેલું કાર્ય કરવું જ જોઈએ.
12.109.26
यः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः ।
दण्डेनैव स हन्तव्यस्तं पन्थानं समाश्रितः ॥ १२.१०९.२६ ॥
ધર્મની મર્યાદાથી ચ્યુત થઈ ધર્મના નામે જીવિકા ચલાવનાર જે કોઈ હોય, તેને દંડથી જ મારવો જોઈએ; કારણ કે તેણે એ જ માર્ગ અપનાવ્યો છે.
12.109.27
च्युतः सदैव धर्मेभ्यो धनवान्धर्ममाश्रितः ।
कथं स्वधर्ममुत्सृज्य तमिच्छेदुपजीवितुम् ॥ १२.१०९.२७ ॥
સદા ધર્મોથી ચ્યુત થયેલો ધનવાન, ધર્મનો આશ્રય લેતો હોય તોપણ, પોતાનો સ્વધર્મ છોડીને તેના પર જીવવાની ઇચ્છા કોણ રાખે?
12.109.28
सर्वोपायैर्नियन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः ।
धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चयः ॥ १२.१०९.२८ ॥
પાપી અને છળથી જીવિકા ચલાવનારને સર્વ ઉપાયોથી અટકાવવો જોઈએ. અહીં બધા પાપીઓનો નિશ્ચય એ જ છે કે ધન જ તેમનું લક્ષ્ય છે.
12.109.29
अविवाह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या निरयं गताः ।
च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते।
निर्यज्ञास्तपसा हीना मा स्म तैः सह संगमः ॥ १२.१०९.२९ ॥
છળથી તેઓ લગ્ન અને સાથે ભોજન માટે અયોગ્ય છે; તેઓ નરકમાં ગયા છે. દેવો અને મનુષ્યોથી ચ્યુત થઈ તેઓ પ્રેતો જેવા છે. યજ્ઞવિહીન, તપવિહીન તેમની સાથે સંગ ન કરવો.
12.109.30
धनादानाद्दुःखतरं जीविता धिक्प्रयोजनम् ।
इदं ते रोचतां धर्म इति वाच्यं प्रयत्नतः ॥ १२.१०९.३० ॥
ધન સ્વીકારવા કરતાં વધુ દુઃખદાયક છે ઉદ્દેશ વિનાનું જીવન; એવા જીવનને ધિક્કાર. આ ધર્મ તને ગમો એમ સાવધાનીથી કહેવું જોઈએ.
12.109.31
न कश्चिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः ।
तथाविधं च यो हन्यान्न स पापेन लिप्यते ॥ १२.१०९.३१ ॥
પાપીઓને કોઈ ધર્મ નથી, એ જ નિશ્ચય છે. જે આવા માણસને મારે છે તે પાપથી લેપાતો નથી.
12.109.32
स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु ॥ १२.१०९.३२ ॥
પોતાના કર્મથી હણાયેલાને જે હણે છે, તે પોતે જ હણાયેલો ગણાય છે. તે હતબુદ્ધિઓ સાથે જે કોઈ કરાર કરે...
12.109.33
यथा काकास्तथैव श्वा तथैवोपधिजीवनः ।
ऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु ॥ १२.१०९.३३ ॥
કાગડાની જેમ જ કૂતરો, અને છળથી જીવનારા પણ. દેહત્યાગ પછી તેઓ આ યોનિઓમાં જન્મે છે.
12.109.34
यस्मिन्यथा वर्तति यो मनुष्य ।
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः।
मायाचारो मायया बाधितव्यः ।
साध्वाचारः साधुनैवाभ्युपेयः ॥ १२.१०९.३४ ॥
મનુષ્ય જેની સાથે જેવું વર્તે, તેની સાથે તેવું જ વર્તવું; તે જ ધર્મ છે. માયાચારીને માયાથી જ રોકવો; સાધુ આચારવાળાની પાસે સાધુતાથી જ જવું.