महाभारत · अध्याय 12.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.109.1
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारत ।
तत्त्वं जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.१०९.१ ॥
हे भारता, धर्मात स्थिर राहू इच्छिणाऱ्या माणसाने कसे वागावे? भरतश्रेष्ठा, जिज्ञासूला त्याचे तत्त्व सांगा.
12.109.2
सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठतः ।
तयोः किमाचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः ॥ १२.१०९.२ ॥
सत्य आणि असत्य दोन्ही लोकांना व्यापून उभे आहेत. हे राजा, धर्मात निश्चित असलेल्या पुरुषाने त्यांपैकी कोणाचे आचरण करावे?
12.109.3
किंस्वित्सत्यं किमनृतं किंस्विद्धर्म्यं सनातनम् ।
कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्वाऽप्यनृतं वदेत् ॥ १२.१०९.३ ॥
सत्य काय, असत्य काय, सनातन धर्म्य काय? कोणत्या काळी सत्य बोलावे आणि कोणत्या काळी असत्य बोलावे?
12.109.4
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
यत्तु लोके सुदुर्ज्ञेयं तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ १२.१०९.४ ॥
सत्याचे वचन उत्तम आहे; सत्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही. पण जगात जे अत्यंत दुर्ज्ञेय आहे, हे भारता, ते मी तुला सांगेन.
12.109.5
भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाऽप्यनृतं भवेत् ॥ १२.१०९.५ ॥
जे सत्य आहे ते बोलण्यायोग्य नसू शकते, आणि जे असत्य आहे ते बोलण्यायोग्य असू शकते. जिथे असत्य सत्य होते, किंवा सत्यही असत्य होते—
12.109.6
तादृशो वर्धते पापो यत्र सत्यमनिश्चितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवि ॥ १२.१०९.६ ॥
जिथे सत्य अनिश्चित असते तिथे असे पाप वाढते. सत्य आणि असत्य निश्चित केल्यानंतरच माणूस धर्मज्ञ होतो.
12.109.7
अप्यनार्योऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽप्यतिदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ १२.१०९.७ ॥
अनार्य आणि अकृतप्रज्ञ पुरुष, अगदी अत्यंत क्रूर पुरुषसुद्धा, आंधळ्याच्या वधाप्रमाणे बलाकाच्या सारखे फार मोठे पुण्य मिळवू शकतो.
12.109.8
किमाश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित् ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं गङ्गायामिव कौशिकः ॥ १२.१०९.८ ॥
धर्माची इच्छा करूनही अधर्म न जाणणारा मूढ गंगेत कौशिकाप्रमाणे फार मोठे पुण्य मिळवतो, यात आश्चर्य काय?
12.109.9
तादृशोऽयमनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्विदः ।
दुष्कारं चापि संख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति ॥ १२.१०९.९ ॥
अशा या प्रश्नात धर्म जाणणे अति कठीण आहे; येथे तर्काने निश्चय करणे आणि मोजणे हेही कठीण आहे.
12.109.10
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१० ॥
प्राण्यांच्या उत्कर्षासाठीच धर्माचा उपदेश केला गेला; जे उत्कर्षयुक्त असेल तोच धर्म, हा निश्चय आहे.
12.109.11
अहिंसा सत्यमक्रोधस्तपो दानं दमो मतिः ।
अनसूयाऽप्यसामर्थ्यमनीर्ष्या शीलमेव च ॥ १२.१०९.११ ॥
अहिंसा, सत्य, अक्रोध, तप, दान, दम, बुद्धी, असूयेचा अभाव, असामर्थ्य (संयम), ईर्ष्येचा अभाव आणि शील हेही.
12.109.12
एष धर्मः कुरुश्रेष्ठ कथितं परमेष्ठिना ।
ब्रह्मणा देवदेवेन अयं चैव सनातनः ॥ १२.१०९.१२ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, हा धर्म परमेष्ठी ब्रह्मदेवाने, देवांच्या देवाने सांगितला आहे; आणि हा सनातन आहे.
12.109.13
अस्मिन्धर्मे स्थितो राजन्नरो भद्राणि पश्यति ।
श्रौतो वधात्मको धर्म अहिंसापरमार्थिकः ॥ १२.१०९.१३ ॥
हे राजा, या धर्मात स्थिर असलेला मनुष्य कल्याण पाहतो. वेदोक्त धर्म वधस्वरूप आहे, पण त्याचा परमार्थ अहिंसा आहे.
12.109.14
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः ।
यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चः ॥ १२.१०९.१४ ॥
धारण करते म्हणून यास धर्म म्हणतात; धर्मानेच प्रजा धारण केल्या जातात. जे धारणेने युक्त असेल तोच धर्म हा निश्चय आहे.
12.109.15
अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यः स्यादहिंसासंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१५ ॥
प्राण्यांच्या अहिंसेसाठीच धर्माचे प्रवचन केले आहे. जे अहिंसेने युक्त असेल तोच धर्म हा निश्चय आहे.
12.109.16
श्रुतिं धर्मं वदन्त्यन्ये मानान्याहुः परे जनाः ।
न च तं स्वभ्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते ॥ १२.१०९.१६ ॥
काहीजण श्रुतीला धर्म म्हणतात, तर इतर लोक मानांना (प्रमाणांना) सांगतात. आम्ही त्यांची निंदा करत नाही, कारण सर्व काही विहित केलेले नसते.
12.109.17
येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कर्हिचित् ।
तेभ्यस्तु न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०९.१७ ॥
जे अन्यायाने हिरावून घेण्याची इच्छा धरून कधी धन इच्छितात, त्यांना ते सांगू नये—हाच धर्म आहे हा निश्चय आहे.
12.109.18
अकूजनेन चेन्मोक्षो नावकूजेत्कथंचन ।
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाऽप्यकूजनात् ॥ १२.१०९.१८ ॥
न बोलल्याने मोक्ष मिळत असेल तर कोणत्याही प्रकारे बोलू नये; पण अवश्य बोलावे, किंवा न बोलल्यानेही शंका निर्माण होऊ शकते.
12.109.19
येऽन्ये वाऽप्यनृतं कुर्युः कुर्यादेव विचारणम् ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् ॥ १२.१०९.१९ ॥
इतर लोक असत्य वर्तन करोत, तरीही विचारपूर्वकच वागावे. सत्यापेक्षा तेथे असत्य बोलणे श्रेयस्कर आहे, असा विचार केला गेला आहे.
12.109.20
अक्षयाद्यो वधं राजन्कुर्यादेवाविचारयन् ।
अबुध्वाऽनुशये दोषं श्रेयस्तच्चानृतं भवेत् ॥ १२.१०९.२० ॥
हे राजा, जो विचार न करता अक्षयाचा वध करतो, तो न जाणता पश्चात्तापात दोष पावतो; अशा वेळी ते असत्यच श्रेयस्कर ठरते.
12.109.21
न स्तेनः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादपि ।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति हि धारणा ॥ १२.१०९.२१ ॥
चोर आपल्या संबंधांमुळे किंवा शपथेनेही मुक्त होत नाही. तेथे सत्यापेक्षा असत्य बोलणे श्रेयस्कर आहे, हीच धारणा आहे.
12.109.22
यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादपि ।
न च तेभ्यो धनं दद्याच्छक्ये सति कथंचन।
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ॥ १२.१०९.२२ ॥
पापी लोकांच्या संबंधामुळे किंवा शपथेनेही जो मुक्त होतो, त्याने शक्य असतानाही कोणत्याही प्रकारे त्यांना धन देऊ नये. पापी लोकांना दिलेले धन दात्यालाही पीडा देते.
12.109.23
स्वशरीरोपरोधेन धनमादातुमिच्छतः ।
सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं यद्ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित्।
अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे तेऽनृतवादिनः ॥ १२.१०९.२३ ॥
स्वतःच्या शरीराला त्रास देऊन धन घेऊ इच्छिणाऱ्यासाठी, सत्य प्रस्थापित करण्यासाठी साक्षीदार कधी जे सांगतील, आणि तेथे जे सांगायचे ते न सांगता, ते सर्व असत्यवादी आहेत.
12.109.24
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् ॥ १२.१०९.२४ ॥
प्राणसंकटात आणि विवाहात असत्य बोलावे लागू शकते; धनाच्या रक्षणासाठी आणि इतरांच्या धर्मासाठीही.
12.109.25
परेषां सिद्धिमाकाङ्क्षन्न च स्याद्धर्मभिक्षुकः ।
प्रतिश्रुत्य न दातव्यं श्वः कार्यस्तु बलात्कृतः ॥ १२.१०९.२५ ॥
इतरांच्या सिद्धीची इच्छा करूनही कोणी धर्माचा भिकारी होऊ नये. वचन देऊन 'उद्या देईन' असे देऊ नये; पण बळाने केलेले कार्य करावेच.
12.109.26
यः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः ।
दण्डेनैव स हन्तव्यस्तं पन्थानं समाश्रितः ॥ १२.१०९.२६ ॥
धर्माच्या मर्यादेपासून च्युत होऊन धर्माच्या नावाने जगणारा जो कोणी असेल, त्याला दंडानेच ठार करावे; कारण त्याने तोच मार्ग स्वीकारला आहे.
12.109.27
च्युतः सदैव धर्मेभ्यो धनवान्धर्ममाश्रितः ।
कथं स्वधर्ममुत्सृज्य तमिच्छेदुपजीवितुम् ॥ १२.१०९.२७ ॥
नेहमी धर्मापासून च्युत झालेला श्रीमंत, धर्माचा आश्रय घेतला तरी, आपला स्वधर्म सोडून त्याच्यावर जगण्याची इच्छा कोण करील?
12.109.28
सर्वोपायैर्नियन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः ।
धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चयः ॥ १२.१०९.२८ ॥
पापी आणि फसवणुकीने जगणाऱ्याला सर्व उपायांनी आवरले पाहिजे. येथे सर्व पाप्यांचा निश्चय हाच आहे की धनच त्यांचे ध्येय आहे.
12.109.29
अविवाह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या निरयं गताः ।
च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते।
निर्यज्ञास्तपसा हीना मा स्म तैः सह संगमः ॥ १२.१०९.२९ ॥
फसवणुकीमुळे ते विवाहास आणि एकत्र भोजनास अयोग्य आहेत; ते नरकात गेले आहेत. देव व मनुष्यांपासून च्युत होऊन ते प्रेतांसारखे आहेत. यज्ञहीन, तपहीन अशांशी संगती करू नकोस.
12.109.30
धनादानाद्दुःखतरं जीविता धिक्प्रयोजनम् ।
इदं ते रोचतां धर्म इति वाच्यं प्रयत्नतः ॥ १२.१०९.३० ॥
धन स्वीकारण्यापेक्षा अधिक दुःखदायक आहे ते प्रयोजनरहित जीवन; अशा जीवनाला धिक्कार. हा धर्म तुला रुचो असे काळजीपूर्वक सांगावे.
12.109.31
न कश्चिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः ।
तथाविधं च यो हन्यान्न स पापेन लिप्यते ॥ १२.१०९.३१ ॥
पापी लोकांना धर्म नाही, हाच निश्चय आहे. जो अशा माणसाला मारतो तो पापाने लिप्त होत नाही.
12.109.32
स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु ॥ १२.१०९.३२ ॥
स्वकर्माने मेलेल्याला जो मारतो, तो स्वतः मारला जातो. त्या हतबुद्धींशी जो कोणी करार करतो...
12.109.33
यथा काकास्तथैव श्वा तथैवोपधिजीवनः ।
ऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु ॥ १२.१०९.३३ ॥
कावळ्यांप्रमाणेच कुत्रा आणि फसवणुकीने जगणारेही. देह सोडल्यानंतर ते याच योनींमध्ये जन्म घेतात.
12.109.34
यस्मिन्यथा वर्तति यो मनुष्य ।
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः।
मायाचारो मायया बाधितव्यः ।
साध्वाचारः साधुनैवाभ्युपेयः ॥ १२.१०९.३४ ॥
माणूस ज्याच्याशी जसा वागतो, त्याच्याशी तसेच वागावे; तोच धर्म. मायाचाराने वागणाऱ्याला मायेनेच रोखावे; सदाचाऱ्याकडे सदाचारानेच जावे.