મહાભારત · અધ્યાય 12.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.111.1
असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः ।
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम् ॥ १२.१११.१ ॥
જે અસૌમ્ય છે તે સૌમ્ય રૂપમાં હોય છે, અને જે સૌમ્ય છે તે અસૌમ્ય દેખાય છે. હે તાત, એવા પુરુષોને અમે કેવી રીતે ઓળખીએ?
12.111.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१११.२ ॥
આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — વાઘ અને શિયાળનો સંવાદ. હે યુધિષ્ઠિર, તે સાંભળ.
12.111.3
पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः ।
परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः ॥ १२.१११.३ ॥
પૂર્વે સમૃદ્ધ પુરિકા નગરીમાં પૌરિક નામે એક રાજા હતો. બીજાઓને હાનિ પહોંચાડવામાં રુચિ ધરાવતો, ક્રૂર અને અધમ પુરુષ હતો.
12.111.4
स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् ।
गोमायुत्वं च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ॥ १२.१११.४ ॥
તેનું આયુષ્ય ક્ષીણ થયું ત્યારે તે અનિચ્છિત ગતિએ ગયો; પૂર્વકર્મથી દૂષિત થઈ શિયાળપણું પામ્યો.
12.111.5
संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः ।
न भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि ॥ १२.१११.५ ॥
પૂર્વજન્મનું સ્મરણ કરીને તે પરમ વૈરાગ્ય પામ્યો; બીજાઓ લાવેલું માંસ પણ તે ખાતો નથી.
12.111.6
अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः ।
चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः ॥ १२.१११.६ ॥
તે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસક, સત્યવાદી અને પોતાના વ્રતમાં દૃઢ થયો; પડી ગયેલાં ફળોથી ઇચ્છા મુજબ આહાર લેતો.
12.111.7
श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत् ।
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत् ॥ १२.१११.७ ॥
તેનો નિવાસ સ્મશાનમાં થયો, જે શિયાળને પ્રિય હતો. જન્મભૂમિના આગ્રહથી તેણે બીજું કોઈ નિવાસ પસંદ ન કર્યું.
12.111.8
तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः ।
चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ॥ १२.१११.८ ॥
તેની શુચિતા સહન ન કરી શકતા તેના સહજાત સ્વજનો બધા વિનમ્ર છતાં ચોટદાર ઉત્તરોથી તેની બુદ્ધિ ડગાવવા લાગ્યા.
12.111.9
वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि ।
इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ॥ १२.१११.९ ॥
ભયંકર પિતૃવનમાં વસીને તું શુચિતા મેળવવા ઇચ્છે છે. તું માંસાહારી હોવાથી આ તારી ભૂલભરેલી સમજણ છે.
12.111.10
तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम् ।
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते ॥ १२.१११.१० ॥
અમારા જેવો થઈ જા; ત્યારે અમે તને ભોજન આપીશું. શુચિતા છોડીને ખા; જે ખવાયું તે જ તારું છે.
12.111.11
इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः ।
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ॥ १२.१११.११ ॥
તેમના આ વચનો સાંભળીને તે સમાહિત ચિત્તે મધુર, વિનમ્ર, તર્કયુક્ત અને કઠોર ન હોય તેવા શબ્દોમાં બોલ્યો.
12.111.12
अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम् ।
प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥ १२.१११.१२ ॥
મારો જન્મ પ્રમાણ નથી; કુળ શીલથી જ ઘડાય છે. જે કર્મથી યશ વિસ્તરે, તે કર્મની જ હું ઇચ્છા કરીશ.
12.111.13
श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् ।
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ॥ १२.१११.१३ ॥
જો મારો નિવાસ સ્મશાનમાં હોય, તો મારી સમાધિ ધ્યાનમાં લો. કર્મોનું ફળ આત્મા જ આપે છે; આશ્રમ ધર્મનું લક્ષણ નથી.
12.111.14
आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे ।
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत् ॥ १२.१११.१४ ॥
આશ્રમમાં જે દ્વિજને મારે, અથવા આશ્રમની બહાર ગાયનું દાન આપે — શું તે પાપ નહીં થાય, કે આપેલું દાન વ્યર્થ નહીં થાય?
12.111.15
भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः ।
अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ॥ १२.१११.१५ ॥
તમે સૌ લોભથી માત્ર ભક્ષણમાં રત છો; પણ તેના પરિણામના દોષો મોહને કારણે જોતા નથી.
12.111.16
अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम् ।
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये ॥ १२.१११.१६ ॥
અવિશ્વાસથી ઉત્પન્ન, નિંદનીય, ધનના અપહરણથી દૂષિત, આ લોક અને પરલોકમાં અનિષ્ટ — તેથી હું એવી આજીવિકા પસંદ કરતો નથી.
12.111.17
तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः ।
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम् ॥ १२.१११.१७ ॥
તેને શુચિ અને પંડિત માની, પ્રસિદ્ધ પરાક્રમી તે શાર્દૂલે પોતે તેનું પોતાની સમાન સન્માન કરી મંત્રીપદે ઊંચો કર્યો.
12.111.18
सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह ।
व्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ॥ १२.१११.१८ ॥
હે સૌમ્ય, તારું સ્વરૂપ જાણાયું છે; મારી સાથે યાત્રાએ ચાલ. તને ગમતા ભોગો પસંદ કર, પુષ્કળ ભોગવ.
12.111.19
तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे ।
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति ॥ १२.१११.१९ ॥
અમે 'તીક્ષ્ણ' તરીકે જાણીતા છીએ, એ અમે આપને જણાવીએ છીએ. પહેલાં મૃદુતાથી, પછી પ્રહાર કરનારાઓને કલ્યાણ મળશે.
12.111.20
अथ सम्पूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः ।
गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किञ्चिदानतः ॥ १२.१११.२० ॥
પછી મહાત્મા મૃગેન્દ્રના તે વચનનું સન્માન કરીને, નમીને, શિયાળ વિનયપૂર્વક કંઈક બોલ્યું.
12.111.21
सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे ।
यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन् ॥ १२.१११.२१ ॥
હે મૃગરાજ, મારી સામે આપનું આ વચન યોગ્ય છે; ધર્મ-અર્થમાં કુશળ, શુદ્ધ સહાયકોને આપ શોધો છો.
12.111.22
न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् ।
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥ १२.१११.२२ ॥
અમાત્યો વિના મહત્તાનું શાસન કરવું શક્ય નથી; અથવા દુષ્ટ અમાત્યો સાથે, હે વીર, જે શરીરના શત્રુ છે.
12.111.23
सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् ।
परस्परमसङ्घुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान् ॥ १२.१११.२३ ॥
અનુરક્ત, સંગઠિત, પરસ્પર કલહ ન કરનારા, વિજયની ઇચ્છા રાખનારા, લોભરહિત સહાયકોને જ શોધો.
12.111.24
तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः ।
पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन् ॥ १२.१११.२४ ॥
તે પરીક્ષિત, પ્રાજ્ઞ, હિતમાં રત, મનસ્વી, મહાભાગ્યવાન સહાયકોને આચાર્યો અને પિતૃઓની જેમ સન્માન આપો.
12.111.25
न त्वेवं मम सन्तोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप ।
न कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम् ॥ १२.१११.२५ ॥
પરંતુ સંતોષને કારણે મને બીજું કશું ગમતું નથી, હે મૃગાધિપ. હું સુખ, ભોગ કે તારા પર આધારિત ઐશ્વર્યની ઇચ્છા રાખતો નથી.
12.111.26
न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ।
ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥ १२.१११.२६ ॥
તારા જૂના સેવકો સાથે મારો સ્વભાવ મેળ નહીં ખાય. દુઃખી સ્વભાવના એ લોકો મારી અને તારી વચ્ચે ભેદ પાડશે.
12.111.27
संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम् ।
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ॥ १२.१११.२७ ॥
તેજસ્વી બીજાઓને પણ તારો આશ્રય પ્રશંસનીય છે. તું સંયમી, અતિ ભાગ્યશાળી છે, અને પાપીઓ પ્રત્યે પણ નિર્દય નથી.
12.111.28
दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः ।
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलङ्कृतः ॥ १२.१११.२८ ॥
તું દૂરદર્શી, મહા ઉત્સાહી, વિશાળ લક્ષ્યવાળો, મહાબળવાન, કુશળ અને અમોઘ કર્મ કરનાર છે, ઉત્તમ ગુણોથી શોભિત છે.
12.111.29
किं तु स्वेनास्मि सन्तुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता ।
सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ॥ १२.१११.२९ ॥
પરંતુ હું મારી પોતાની સ્થિતિમાં સંતુષ્ટ છું. મેં કઠિન જીવિકા અપનાવી છે. સેવા કરવાની કળા પણ હું જાણતો નથી; હું મારી ઇચ્છાથી વનમાં વિચરનારો છું.
12.111.30
राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् ।
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥ १२.१११.३० ॥
રાજાની નિંદાના બધા દોષ આશ્રયમાં રહેનારાઓને લાગુ પડે છે; વનચર્યા અનાસક્ત, નિર્ભય અને બંધનમુક્ત છે.
12.111.31
नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदि ।
न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ॥ १२.१११.३१ ॥
રાજા દ્વારા બોલાવાયેલા માણસના હૃદયમાં જે ભય રહે છે, તે વનમાં મૂળ અને ફળ ખાઈને સંતુષ્ટ રહેનારાઓમાં રહેતો નથી.
12.111.32
पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् ।
विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १२.१११.३२ ॥
શ્રમ વિના મળતું પાણી હોય કે ભયથી ભરેલું સ્વાદિષ્ટ ભોજન — વિચારીને હું જોઉં છું કે જ્યાં શાંતિ હોય ત્યાં જ સુખ છે.
12.111.33
अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः ।
उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥ १२.१११.३३ ॥
રાજાઓ દ્વારા અપરાધો માટે શિક્ષા પામેલા સેવકો એટલા નથી; પણ ઉપદ્રવોથી બગડીને મૃત્યુ પામેલા સેવકો વધુ છે.
12.111.34
यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते ।
समयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥ १२.१११.३४ ॥
જો મારે આ કરવું પડે અને મૃગેન્દ્ર તેને માને, તો એક કરાર થાય એમ હું ઇચ્છું છું; મારી સાથે જેવી રીતે વર્તવું જોઈએ તેવી રીતે તું વર્તે.
12.111.35
मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः ।
कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा ॥ १२.१११.३५ ॥
મારા માણસો તારે માટે આદરણીય છે; તેમનું હિતકારી વચન સાંભળવું જોઈએ; તારા માટે ઠરાવેલી આજીવિકા તારે માટે અત્યંત સ્થિર રહે.
12.111.36
न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् ।
नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि ॥ १२.१११.३६ ॥
હું તારા બીજા મંત્રીઓ સાથે ક્યારેય મસલત નહીં કરું; નીતિજ્ઞ લોકો, લાભ ઇચ્છીને, મારા વિશે વ્યર્થ બોલે.
12.111.37
एक एकेन सङ्गम्य रहो ब्रूयां हितं तव ।
न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते ॥ १२.१११.३७ ॥
એક-એકને મળીને એકાંતમાં હું તારું હિત કહીશ. સગાંઓના કાર્યમાં હિતાહિત તારે મને પૂછવાની જરૂર નથી.
12.111.38
मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया ।
मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः ॥ १२.१११.३८ ॥
મારી સાથે સલાહ કર્યા પછી પણ તારા મંત્રીઓને હાનિ ન કરીશ. મારા માણસો પર ક્રોધ કરીને દંડ ન આપીશ.
12.111.39
एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः ।
प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः ॥ १२.१११.३९ ॥
'એમ જ થાઓ' કહીને તે મૃગેન્દ્ર દ્વારા સન્માનિત થઈને, વાઘની યોનિમાંથી આવેલું તે શિયાળ મંત્રીપદ પામ્યું.
12.111.40
तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि ।
प्राद्विषन्कृतसङ्घाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः ॥ १२.१११.४० ॥
તેને આ રીતે સન્માનિત અને કામમાં નિયુક્ત થયેલો જોઈને સંગઠિત થયેલા જૂના સેવકો વારંવાર તેનો દ્વેષ કરવા લાગ્યા.
12.111.41
मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च ।
दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः ॥ १२.१११.४१ ॥
મિત્રબુદ્ધિથી તે શિયાળને સાંત્વના આપી અંદર પ્રવેશ આપીને, અશુભ બુદ્ધિવાળાઓ તેને દોષોમાં પણ પોતાના સમાન કરવા ઇચ્છતા હતા.
12.111.42
अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः ।
अशक्ताः किञ्चिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः ॥ १२.१११.४२ ॥
નહિતર તેઓ પહેલાં પરદ્રવ્ય ચોરનારા હતા; પણ તે શિયાળના નિયંત્રણમાં બંધાઈને હવે કંઈ પણ લેવા અસમર્થ થઈ ગયા.
12.111.43
व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते ।
धनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते ॥ १२.१११.४३ ॥
અહીં બળવો ઇચ્છનારા વાર્તાઓથી તેને લલચાવે છે; મોટા ધનથી પણ તેની બુદ્ધિ લલચાય છે.
12.111.44
न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह ।
अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे ॥ १२.१११.४४ ॥
તે મહાપ્રાજ્ઞ પણ પોતાની ધીરજથી ડગ્યો નહીં. પછી અન્યોએ તેની સાથે કરાર કરીને તેના વિનાશ માટે ઊભા રહ્યા.
12.111.45
ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् ।
अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि ॥ १२.१११.४५ ॥
ત્યાં રાંધેલું, મૃગરાજને પ્રિય એ માંસ તેમણે પોતે લઈને તેના ઘરમાં મૂક્યું.
12.111.46
यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् ।
तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ॥ १२.१११.४६ ॥
જેના માટે ચોરાયું અને જેણે જે મંત્રણા કરી, તે બધું તેને જાણીતું હતું; કારણ માટે તેણે બધું સહન કર્યું.
12.111.47
समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता ।
नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता ॥ १२.१११.४७ ॥
મંત્રીપદ સ્વીકારનારા તેણે આ કરાર કર્યો: 'હે રાજન્, અહીં મૈત્રી ઇચ્છતા તું મારો ઘાત ન કરવો.'
12.111.48
भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते ।
मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ॥ १२.१११.४८ ॥
ભોજન પીરસતી વખતે તે માંસ દેખાયું નહીં. મૃગરાજે આજ્ઞા આપી: 'ચોરને શોધો!'
12.111.49
कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् ।
सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ॥ १२.१११.४९ ॥
કપટી ઉપાયોથી તે માંસનું જ મૃગેન્દ્ર સમક્ષ વર્ણન કરાયું; પોતાને વિદ્વાન અને પ્રાજ્ઞ માનનાર એક મંત્રીએ તે તમારી પાસે લાવ્યો.
12.111.50
सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् ।
बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत् ॥ १२.१११.५० ॥
ત્યારે તે વાઘ-રાજા શિયાળની ચપળતા સાંભળીને ક્રોધે ભરાયો; તેના વધનો જ નિર્ણય કર્યો.
12.111.51
छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः ।
सर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते ॥ १२.१११.५१ ॥
તેની તે ખામી જોઈને પૂર્વેના મંત્રીઓએ કહ્યું: તે આપણા સૌની આજીવિકા ભાંગવામાં લાગેલો છે.
12.111.52
इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते ।
श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः ॥ १२.१११.५२ ॥
તેનું આવું કર્મ સ્વામીના પક્ષપાતથી જ બચાવાય છે; સ્વામીએ પહેલાં સાંભળ્યું હતું કે તે જેવો છે તેવો નથી.
12.111.53
वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः ।
धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः ॥ १२.१११.५३ ॥
માત્ર વાણીથી તે ધર્મિષ્ઠ છે; પણ સ્વભાવે ક્રૂર છે. ધર્મનો ઢોંગ કરનાર આ પાપી વ્યર્થ આચાર અપનાવી બેઠો છે.
12.111.54
मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचः ।
आज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति ॥ १२.१११.५४ ॥
માંસ હટાવાયાનું જાણીને, તેમનું તે વચન સાંભળીને, ત્યારે વાઘે શિયાળને મારી નાખવાનો આદેશ આપ્યો.
12.111.55
शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः ।
मृगराजं हितैर्वाक्यैः सम्बोधयितुमागमत् ॥ १२.१११.५५ ॥
વાઘનાં વચન સાંભળીને ત્યારે વાઘણ મૃગરાજ (સિંહ) ને હિતકારી વચનોથી સમજાવવા આવી.
12.111.56
पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् ।
कर्मसङ्घर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः ॥ १२.१११.५६ ॥
પુત્ર, કપટના આરંભથી ઢંકાયેલું આ તારે ગ્રહણ ન કરવું; કર્મના સંઘર્ષથી ઉત્પન્ન થતા દોષોથી અશુદ્ધ વસ્તુઓ વડે શુદ્ધ પણ દૂષિત થાય છે.
12.111.57
नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिका ।
शुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते ॥ १२.१११.५७ ॥
ઊંચે ચડેલાને કોઈ સહન કરતું નથી; વૈર ઉત્પન્ન કરનારા આચરણથી શુદ્ધ અને યોગ્ય વ્યક્તિ પર પણ દોષ જ મુકાય છે.
12.111.58
लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः ।
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः ॥ १२.१११.५८ ॥
લોભીઓને શુદ્ધ લોકો દ્વેષપાત્ર; ડરપોકોને તેજસ્વીઓ; મૂર્ખોને પંડિતો દ્વેષપાત્ર; દરિદ્રોને મહાધનિકો દ્વેષપાત્ર.
12.111.59
बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः ।
कुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि ॥ १२.१११.५९ ॥
ઘણા પંડિતો લોભી હોય છે; સર્વ માયા પર જીવિકા ચલાવનારા; નિર્દોષ પર, બૃહસ્પતિ સમાન બુદ્ધિવાળા પર પણ તેઓ દોષ મૂકી શકે.
12.111.60
शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तव ।
नेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम् ॥ १२.१११.६० ॥
આજે તેં ખાલી ઘરમાંથી ચોરેલું એ માંસ; અને આપવામાં આવે તો પણ જે તે ઇચ્છતો નથી — આ વિષે સારી રીતે વિચારાય.
12.111.61
असत्याः सत्यसङ्काशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः ।
दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम् ॥ १२.१११.६१ ॥
અસત્ય જેવા સત્ય જેવા અને સત્ય જેવા અસત્ય જેવા ભાવો દેખાય છે; તેથી તેમની પરીક્ષા કરવી યોગ્ય છે.
12.111.62
तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव ।
न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥ १२.१११.६२ ॥
આકાશ ભૂમિ જેવું દેખાય છે, અને આગિયો હવ્યવાહ અગ્નિ જેવો દેખાય છે; પણ આકાશમાં તળ નથી અને આગિયામાં અગ્નિ નથી.
12.111.63
तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् ।
परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते ॥ १२.१११.६३ ॥
તેથી પ્રત્યક્ષ દેખાય તોપણ તે વિષયની પરીક્ષા કરવી યોગ્ય છે; પરીક્ષા કરીને વિષયો જાણનાર પછી પસ્તાતો નથી.
12.111.64
न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम् ।
श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥ १२.१११.६४ ॥
હે પુત્ર, પ્રભુ બીજાને મારી નાખે તે કઠિન નથી; પરંતુ જગતમાં સમર્થોની ક્ષમા જ પ્રશંસનીય અને શ્રેષ્ઠ છે.
12.111.65
स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः ।
दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत् ॥ १२.१११.६५ ॥
હે પુત્ર, તેં આને સામંતો વચ્ચે પ્રસિદ્ધ સ્થાને સ્થાપ્યો છે; યોગ્ય પાત્ર મુશ્કેલીથી મળે છે; તેથી આને તારો મિત્ર તરીકે રાખ.
12.111.66
दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम् ।
स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.१११.६६ ॥
જે બીજાના દોષોથી દૂષિત થયેલાને ખોટી રીતે શુદ્ધ માનીને સ્વીકારે છે, અને જે પોતે પોતાના અમાત્યોને દૂષિત કરે છે, તે જલદી નાશ પામે છે.
12.111.67
तस्मादथारिसङ्घाताद्गोमायोः कश्चिदागतः ।
धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम् ॥ १२.१११.६७ ॥
તેથી શત્રુસમૂહમાંથી શિયાળ પાસે એક ધર્માત્મા આવ્યો; અને તેણે કહ્યું કે આ કપટ કેવી રીતે કરવામાં આવ્યું હતું.
12.111.68
ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः ।
परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥ १२.१११.६८ ॥
પછી તેનું આચરણ ઓળખાયું, સત્કાર કરીને તેને મુક્ત કરવામાં આવ્યો; અને સિંહે સ્નેહથી તેને વારંવાર આલિંગન આપ્યું.
12.111.69
अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित् ।
तेनामर्षेण सन्तप्तः प्रायमासितुमैच्छत ॥ १२.१११.६९ ॥
નીતિશાસ્ત્ર જાણનાર શિયાળે સિંહની અનુમતિ લઈને, એ અપમાનના ક્રોધથી સંતપ્ત થઈ પ્રાયોપવેશન કરવાની ઇચ્છા કરી.
12.111.70
शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनः ।
अवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन् ॥ १२.१११.७० ॥
ત્યાં વાઘે સ્નેહથી, આંસુ વહાવતાં તે ધર્મિષ્ઠ શિયાળને રોક્યો; તેનો સત્કાર કરતાં, બદલામાં સત્કાર કરતાં.
12.111.71
तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसम्भ्रमम् ।
बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ १२.१११.७१ ॥
તેને જોઈને તે શિયાળ સ્નેહથી વ્યાકુળ થઈ, પ્રણામ કરીને, આંસુથી ગદ્ગદ વાણીમાં બોલ્યો.
12.111.72
पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः ।
परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि ॥ १२.१११.७२ ॥
પહેલાં તેં મારો સત્કાર કર્યો, પછી અપમાન કર્યું; મને બીજાઓના સ્થાને લઈ જવાયો. હવે તારામાં રહેવા હું યોગ્ય નથી.
12.111.73
स्वसन्तुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताः ।
स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः ॥ १२.१११.७३ ॥
પોતાનાથી સંતુષ્ટ, સ્થાનથી ચ્યુત, માનથી નીચે ઉતારાયેલા, અને પોતે જ બીજાઓ દ્વારા ફોસલાવાયેલા સેવકો.
12.111.74
परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः ।
हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ १२.१११.७४ ॥
ક્ષીણ થયેલા, લોભી, ક્રૂર, કારાગૃહની પીડાથી તપેલા, ધન લુંટાયેલા, માની, ત્યજાઈને ફરી સ્વીકારાયેલા અને મહાઇચ્છાવાળા.
12.111.75
सन्तापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ।
अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ १२.१११.७५ ॥
પીડાયેલા, આપત્તિના પ્રવાહની રાહ જોનારા, છુપાયેલા અને ફોસલાવાયેલા — તેઓ બધા શત્રુના સાધન છે.
12.111.76
अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः ।
कथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः ॥ १२.१११.७६ ॥
અપમાનિત અને ફરી સ્થાપિત થયેલા મારા પર તું ફરી વિશ્વાસ કેવી રીતે કરશે? અથવા હું ફરી આવીશ?
12.111.77
समर्थ इति सङ्गृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च ।
कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः ॥ १२.१११.७७ ॥
'સમર્થ છે' એમ માનીને અપનાવીને, સ્થાપીને, પરીક્ષા કરીને, અને કરેલો કરાર તોડીને તેં મારું અપમાન કર્યું.
12.111.78
प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदि ।
न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥ १२.१११.७८ ॥
પ્રથમ સભામાં 'શીલવાન' તરીકે ઘોષિત થયેલાના દોષ ન કહેવા, જે પોતાની પ્રતિજ્ઞાનું રક્ષણ કરે છે.
12.111.79
एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि ।
त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति ॥ १२.१११.७९ ॥
આ રીતે અહીં અપમાનિત થયેલો તું વિશ્વાસ કેવી રીતે મેળવીશ? તારા પ્રત્યે અવિશ્વાસ હોય તો મને ઉદ્વેગ થશે.
12.111.80
शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः ।
अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम् ॥ १२.१११.८० ॥
તું શંકાસ્પદ છે, હું ભયભીત છું; બીજા દોષ શોધનારા છે. તેઓ સ્નેહરહિત અને સહેલાઈથી સંતુષ્ટ ન થનારા છે; આ કર્મ ઘણા છળથી ભરેલું છે.
12.111.81
दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते ।
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥ १२.१११.८१ ॥
તૂટેલું મુશ્કેલીથી સાંધવામાં આવે છે, સાંધેલું મુશ્કેલીથી ફરી તૂટે છે. તૂટીને સાંધેલો જે પ્રેમ તે સ્નેહથી ટકતો નથી.
12.111.82
कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः ।
कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः ॥ १२.१११.८२ ॥
ખરેખર કોઈક જ ભયભીત દેખાય છે, બીજામાં કે પોતાનામાં પણ નહીં. ભાવો મોટેભાગે કાર્યની અપેક્ષાએ હોય છે; સ્નેહભર્યા ભાવો તો દુર્લભ છે.
12.111.83
सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् ।
समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते ॥ १२.१११.८३ ॥
માણસોને ઓળખવા અત્યંત કઠિન છે, કારણ કે તેમનું ચિત્ત ચંચળ અને સ્થિર બંને છે. સમર્થ હોય કે અસમર્થ, સો માંથી એક જ મળે છે.
12.111.84
अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम् ।
शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात् ॥ १२.१११.८४ ॥
માણસોનું કાર્ય અચાનક શરૂ થાય છે અને અચાનક પાછું ખેંચાય છે. શુભ અને અશુભ, તથા મહત્ત્વ, બુદ્ધિની ચંચળતાથી ઉત્પન્ન થાય છે.
12.111.85
एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् ।
प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात् ॥ १२.१११.८५ ॥
આ રીતે ધર્મ અને અર્થના આધારવાળા અનેક પ્રકારના સાંત્વનના શબ્દો કહીને, રાજાને પ્રસન્ન કરીને શિયાળ વનમાં ગયું.
12.111.90
अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् ।
गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ १२.१११.९० ॥
તે મૃગેન્દ્ર (સિંહ) ની વિનંતી સ્વીકાર્યા વિના, એ બુદ્ધિમાન શિયાળ પ્રાયોપવેશન કરીને બેઠું અને દેહ ત્યજીને સ્વર્ગે ગયું.