महाभारत · अध्याय 12.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.111.1
असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः ।
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम् ॥ १२.१११.१ ॥
जे असौम्य आहेत ते सौम्य रूपात असतात आणि जे सौम्य आहेत ते असौम्य दिसतात. हे तात, अशा पुरुषांना आम्ही कसे ओळखावे?
12.111.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१११.२ ॥
या विषयावर लोक हा पुरातन इतिहास सांगतात — वाघ आणि कोल्ह्याचा संवाद. हे युधिष्ठिरा, ते ऐक.
12.111.3
पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः ।
परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः ॥ १२.१११.३ ॥
पूर्वी समृद्ध पुरिका नगरीत पौरिक नावाचा एक राजा होता. इतरांना हानी पोहोचवण्यात रुची असणारा, क्रूर आणि अधम पुरुष होता.
12.111.4
स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् ।
गोमायुत्वं च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ॥ १२.१११.४ ॥
त्याचे आयुष्य संपले तेव्हा तो अनिष्ट गतीला गेला; पूर्वकर्माने दूषित होऊन कोल्ह्याची योनी त्याला मिळाली.
12.111.5
संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः ।
न भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि ॥ १२.१११.५ ॥
पूर्वजन्म आठवून तो परम वैराग्याला प्राप्त झाला; इतरांनी आणलेले मांसही तो खात नाही.
12.111.6
अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः ।
चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः ॥ १२.१११.६ ॥
तो सर्व प्राण्यांप्रति अहिंसक, सत्यवादी आणि आपल्या व्रतात दृढ झाला; पडलेल्या फळांवर इच्छेनुसार आहार घेऊ लागला.
12.111.7
श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत् ।
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत् ॥ १२.१११.७ ॥
त्याचे निवासस्थान स्मशानात झाले, जे कोल्ह्याला प्रिय होते. जन्मभूमीच्या ओढीने त्याने दुसरे निवासस्थान पसंत केले नाही.
12.111.8
तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः ।
चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ॥ १२.१११.८ ॥
त्याची शुचिता सहन न होऊन त्याचे सर्व सहजन्मे बांधव नम्र पण टोचणाऱ्या उत्तरांनी त्याची बुद्धी डळमळवू लागले.
12.111.9
वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि ।
इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ॥ १२.१११.९ ॥
भयंकर पितृवनात राहून तू शुचिता मिळवू इच्छितोस. तू मांसाहारी असल्याने ही तुझी चुकीची समजूत आहे.
12.111.10
तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम् ।
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते ॥ १२.१११.१० ॥
आमच्यासारखा हो; मग आम्ही तुला अन्न देऊ. शुचिता सोडून खा; जे खाल्ले तेच तुझे आहे.
12.111.11
इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः ।
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ॥ १२.१११.११ ॥
त्यांचे हे बोल ऐकून तो शांतचित्ताने गोड, नम्र, युक्तिपूर्ण आणि कठोर नसलेल्या शब्दांत उत्तरला.
12.111.12
अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम् ।
प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥ १२.१११.१२ ॥
माझा जन्म प्रमाण नाही; कुल शीलानेच घडते. ज्या कर्माने यश पसरेल, तेच कर्म मी इच्छीन.
12.111.13
श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् ।
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ॥ १२.१११.१३ ॥
मी स्मशानात राहिलो तरी माझी समाधी लक्षात घ्या. कर्मांचे फळ आत्माच देतो; आश्रम हे धर्माचे लक्षण नाही.
12.111.14
आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे ।
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत् ॥ १२.१११.१४ ॥
आश्रमात जो द्विजाचा वध करतो, किंवा आश्रमाबाहेर गाय दान देतो — ते पातक ठरणार नाही का, किंवा दिलेले दान व्यर्थ होणार नाही का?
12.111.15
भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः ।
अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ॥ १२.१११.१५ ॥
तुम्ही सर्व लोभाने केवळ भक्षणात रमता; पण त्याच्या परिणामातील दोष मोहामुळे पाहत नाही.
12.111.16
अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम् ।
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये ॥ १२.१११.१६ ॥
अविश्वासातून उत्पन्न झालेली, निंद्य, धनाच्या अपहरणाने दूषित, इहलोकी व परलोकी अनिष्ट — म्हणून मी अशी उपजीविका पसंत करत नाही.
12.111.17
तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः ।
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम् ॥ १२.१११.१७ ॥
त्याला शुचि व पंडित मानून, प्रसिद्ध पराक्रमी त्या शार्दूलाने स्वतः त्याचा आपल्या बरोबरीने सन्मान करून मंत्रिपदी वाढवले.
12.111.18
सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह ।
व्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ॥ १२.१११.१८ ॥
हे सौम्या, तुझे स्वरूप ओळखले आहे; माझ्याबरोबर प्रवासाला चल. तुला हवे ते भोग निवड, विपुल उपभोग घे.
12.111.19
तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे ।
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति ॥ १२.१११.१९ ॥
आम्ही 'तीक्ष्ण' म्हणून प्रसिद्ध आहोत, हे आम्ही आपणास कळवतो. आधी मृदुतेने, नंतर प्रहार करणाऱ्यांना कल्याण प्राप्त होईल.
12.111.20
अथ सम्पूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः ।
गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किञ्चिदानतः ॥ १२.१११.२० ॥
मग महात्मा मृगेंद्राच्या त्या वचनाचा सन्मान करून, नम्र होऊन, कोल्हा विनम्रतेने काही शब्द बोलला.
12.111.21
सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे ।
यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन् ॥ १२.१११.२१ ॥
हे मृगराजा, माझ्यासमोर आपले हे वचन योग्य आहे; धर्म-अर्थ कुशल, शुचि सहाय्यकांचा आपण शोध घेता.
12.111.22
न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् ।
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥ १२.१११.२२ ॥
अमात्यांशिवाय महत्त्व शासन करणे शक्य नाही; किंवा दुष्ट अमात्यांसह, हे वीरा, जे शरीराचे शत्रू आहेत.
12.111.23
सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् ।
परस्परमसङ्घुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान् ॥ १२.१११.२३ ॥
अनुरक्त, एकत्र जमलेले, परस्पर कलह न करणारे, विजयेच्छू, लोभरहित सहाय्यकांचाच प्रयत्न करावा.
12.111.24
तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः ।
पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन् ॥ १२.१११.२४ ॥
त्या परीक्षित, प्राज्ञ, हितात रत, मनस्वी, महाभाग्यवान सहाय्यकांचा आचार्य आणि पितरांप्रमाणे सन्मान करावा.
12.111.25
न त्वेवं मम सन्तोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप ।
न कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम् ॥ १२.१११.२५ ॥
पण समाधानामुळे मला दुसरे काहीही आवडत नाही, हे मृगाधिपा. सुख, भोग किंवा तुझ्यावर अवलंबून असलेले ऐश्वर्य मी इच्छित नाही.
12.111.26
न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ।
ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥ १२.१११.२६ ॥
तुझ्या जुन्या सेवकांशी माझा स्वभाव जुळणार नाही. दुःखी स्वभावाचे ते लोक माझ्या आणि तुझ्यात फूट पाडतील.
12.111.27
संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम् ।
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ॥ १२.१११.२७ ॥
तेजस्वी इतरांनाही तुझा आश्रय प्रशंसनीय आहे. तू संयमी, परम भाग्यवान आहेस, आणि पापी लोकांबाबतही निर्दय नाहीस.
12.111.28
दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः ।
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलङ्कृतः ॥ १२.१११.२८ ॥
तू दूरदर्शी, महा उत्साही, विशाल लक्ष्य असलेला, महाबलवान, कुशल आणि अमोघ कर्म करणारा आहेस, उत्तम गुणांनी सुशोभित आहेस.
12.111.29
किं तु स्वेनास्मि सन्तुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता ।
सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ॥ १२.१११.२९ ॥
परंतु मी माझ्याच स्थितीत समाधानी आहे. कठीण उपजीविका मी स्वीकारली आहे. सेवा करण्याचे कौशल्यही मला नाही; मी माझ्या इच्छेने वनात फिरणारा आहे.
12.111.30
राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् ।
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥ १२.१११.३० ॥
राजाच्या निंदेचे सर्व दोष आश्रयाने राहणाऱ्यांना लागू होतात; वनचर्या मात्र अनासक्त, निर्भय आणि निर्बंधमुक्त आहे.
12.111.31
नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदि ।
न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ॥ १२.१११.३१ ॥
राजाने बोलावलेल्या माणसाच्या हृदयात जी भीती असते, ती वनात मुळे व फळे खाऊन समाधानी असलेल्यांच्या हृदयात राहत नाही.
12.111.32
पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् ।
विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १२.१११.३२ ॥
श्रमाशिवाय मिळणारे पाणी असो किंवा भीतीने युक्त चविष्ट अन्न असो — विचार करून मी पाहतो, जिथे शांती आहे तेच खरे सुख आहे.
12.111.33
अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः ।
उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥ १२.१११.३३ ॥
राजांनी अपराधांसाठी शिक्षा दिलेले सेवक इतके नाहीत; पण छळांमुळे बिघडून मृत्यू पावलेले सेवक त्याहून अधिक आहेत.
12.111.34
यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते ।
समयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥ १२.१११.३४ ॥
मला हे करावे लागले आणि मृगेंद्राला ते मान्य असेल, तर एक करार व्हावा असे मला वाटते; माझ्याशी जसे वागायला हवे तसे तू वागावेस.
12.111.35
मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः ।
कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा ॥ १२.१११.३५ ॥
माझी माणसे तुला आदरणीय आहेत; त्यांचे हितकारक बोल ऐकले पाहिजेत; तुझ्यासाठी ठरवलेली उपजीविका तुला अत्यंत स्थिर राहो.
12.111.36
न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् ।
नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि ॥ १२.१११.३६ ॥
मी तुझ्या इतर मंत्र्यांशी कधीही सल्ला घेणार नाही; नीतिमान लोक, लाभ इच्छिणारे, माझ्याबद्दल व्यर्थ बोलोत.
12.111.37
एक एकेन सङ्गम्य रहो ब्रूयां हितं तव ।
न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते ॥ १२.१११.३७ ॥
एकेकाशी भेटून एकांतात मी तुला हिताचे सांगेन. नातेवाईकांच्या कार्यात हिताहित तू मला विचारू नकोस.
12.111.38
मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया ।
मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः ॥ १२.१११.३८ ॥
माझ्याशी सल्लामसलत केल्यानंतरही तू आपल्या मंत्र्यांना इजा करू नकोस. माझ्या माणसांवर कोपून दंड देऊ नकोस.
12.111.39
एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः ।
प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः ॥ १२.१११.३९ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून त्या मृगेंद्राने गौरविलेल्या, वाघाच्या योनीतील तो कोल्हा मंत्रिपद मिळवता झाला.
12.111.40
तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि ।
प्राद्विषन्कृतसङ्घाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः ॥ १२.१११.४० ॥
त्याला असे सन्मानित व कामांवर नियुक्त झालेले पाहून संघटित झालेले पूर्वीचे सेवक वारंवार त्याचा द्वेष करू लागले.
12.111.41
मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च ।
दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः ॥ १२.१११.४१ ॥
मित्रबुद्धीने त्या कोल्ह्याचे सांत्वन करून त्याला आत घेऊन, वाईट बुद्धीच्या लोकांनी त्याला दोषांतही आपल्यासारखे करू इच्छिले.
12.111.42
अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः ।
अशक्ताः किञ्चिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः ॥ १२.१११.४२ ॥
नाहीतर ते पूर्वी परद्रव्य चोरणारे होते; परंतु त्या कोल्ह्याच्या नियंत्रणात बांधले गेल्याने आता काहीही घेण्यास असमर्थ झाले.
12.111.43
व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते ।
धनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते ॥ १२.१११.४३ ॥
येथे बंड इच्छिणारे कथांनी त्याला भुलवतात; मोठ्या धनानेही त्याची बुद्धी भुलवली जाते.
12.111.44
न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह ।
अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे ॥ १२.१११.४४ ॥
तो महाप्राज्ञही आपल्या धैर्यापासून ढळला नाही. मग इतरांनी त्याच्याशी करार करून त्याच्या नाशासाठी उभे राहिले.
12.111.45
ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् ।
अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि ॥ १२.१११.४५ ॥
तेथे शिजवलेले, मृगराजाला प्रिय असलेले ते मांस त्यांनी स्वतः काढून त्याच्या घरी ठेवले.
12.111.46
यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् ।
तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ॥ १२.१११.४६ ॥
ज्यासाठी चोरले गेले आणि ज्याने जे मंत्रले, ते सर्व त्याला ठाऊक होते; कारणासाठी त्याने ते सर्व सहन केले.
12.111.47
समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता ।
नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता ॥ १२.१११.४७ ॥
मंत्रिपद स्वीकारणाऱ्याने हा करार केला: 'हे राजा, येथे मैत्री इच्छिणाऱ्या तू माझा घात करू नकोस.'
12.111.48
भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते ।
मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ॥ १२.१११.४८ ॥
भोजन वाढताना ते मांस दिसले नाही. मृगराजाने आज्ञा दिली: 'चोराचा शोध घ्या!'
12.111.49
कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् ।
सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ॥ १२.१११.४९ ॥
कृत्रिम मार्गांनी त्या मांसाचेच मृगेंद्रासमोर वर्णन केले गेले; स्वतःला विद्वान व प्राज्ञ समजणाऱ्या एका मंत्र्याने ते तुमच्याकडे आणले.
12.111.50
सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् ।
बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत् ॥ १२.१११.५० ॥
तेव्हा तो व्याघ्रराजा कोल्ह्याची चपलता ऐकून संतप्त झाला; त्याच्या वधाचाच निर्णय त्याने घेतला.
12.111.51
छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः ।
सर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते ॥ १२.१११.५१ ॥
त्याची ती उणीव पाहून पूर्वीच्या मंत्र्यांनी सांगितले की तो आपल्या सर्वांच्या उपजीविकेचा नाश करण्यात गुंतला आहे.
12.111.52
इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते ।
श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः ॥ १२.१११.५२ ॥
त्याचे असे कृत्य स्वामींच्या लाडामुळेच संरक्षित होत आहे; स्वामींनी पूर्वी ऐकले होते की तो जसा आहे तसा नाही.
12.111.53
वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः ।
धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः ॥ १२.१११.५३ ॥
केवळ शब्दांनी तो धर्मिष्ठ आहे; पण स्वभावाने तो क्रूर आहे. धर्माचा बुरखा घेतलेला हा पापी निरर्थक आचार स्वीकारून बसला आहे.
12.111.54
मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचः ।
आज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति ॥ १२.१११.५४ ॥
मांस काढून नेल्याचे समजल्यावर, त्यांचे ते बोलणे ऐकून, तेव्हा वाघाने कोल्ह्याला ठार मारण्याचा आदेश दिला.
12.111.55
शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः ।
मृगराजं हितैर्वाक्यैः सम्बोधयितुमागमत् ॥ १२.१११.५५ ॥
वाघाचे बोलणे ऐकून तेव्हा वाघिणी मृगराजाला (सिंहाला) हितकारक शब्दांनी समजावण्यासाठी आली.
12.111.56
पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् ।
कर्मसङ्घर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः ॥ १२.१११.५६ ॥
पुत्रा, कपटाच्या आरंभाने झाकलेले हे तुझ्याने स्वीकारू नये; कर्मांच्या संघर्षातून जन्मणाऱ्या दोषांनी अशुद्ध वस्तूंमुळे शुद्धही दूषित होतो.
12.111.57
नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिका ।
शुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते ॥ १२.१११.५७ ॥
उंचावलेल्याला कोणी सहन करत नाही; वैर निर्माण करणाऱ्या कृतीने शुद्ध आणि योग्य असलेल्यावरही दोषच लादला जातो.
12.111.58
लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः ।
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः ॥ १२.१११.५८ ॥
लोभी लोकांना शुद्ध लोक द्वेष्य असतात; भित्र्यांना शूर; मूर्खांना पंडित द्वेष्य असतात; दरिद्र्यांना महाधनी.
12.111.59
बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः ।
कुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि ॥ १२.१११.५९ ॥
पुष्कळ पंडित लोभी असतात; सर्व मायेवर उपजीविका करणारे; निर्दोषावर, बृहस्पतीसारख्या बुद्धीच्यावरही ते दोष लादू शकतात.
12.111.60
शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तव ।
नेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम् ॥ १२.१११.६० ॥
आज तू रिकाम्या घरातून चोरलेले ते मांस; आणि दिले तरी जे तो इच्छित नाही — हे नीट विचारात घेतले जावे.
12.111.61
असत्याः सत्यसङ्काशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः ।
दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम् ॥ १२.१११.६१ ॥
असत्य असलेले सत्यासारखे, आणि सत्य असलेले असत्यासारखे दिसतात; अनेक प्रकारचे भाव दिसतात; म्हणून त्यांची परीक्षा करणे योग्य.
12.111.62
तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव ।
न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥ १२.१११.६२ ॥
आकाश जमिनीसारखे दिसते, आणि काजवा यज्ञाग्नीसारखा दिसतो; पण आकाशाला तळ नाही आणि काजव्यात अग्नी नाही.
12.111.63
तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् ।
परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते ॥ १२.१११.६३ ॥
म्हणून प्रत्यक्ष दिसले तरी त्या विषयाची परीक्षा करणे योग्य; परीक्षा करून विषय जाणणारा नंतर पश्चात्ताप करत नाही.
12.111.64
न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम् ।
श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥ १२.१११.६४ ॥
हे पुत्रा, प्रभू दुसऱ्याला मारू शकतो हे कठीण नाही; पण जगात समर्थांची क्षमाच प्रशंसनीय व श्रेष्ठ आहे.
12.111.65
स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः ।
दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत् ॥ १२.१११.६५ ॥
हे पुत्रा, तू याला सामंतांमध्ये प्रसिद्ध स्थानावर ठेवले आहेस; योग्य पात्र कष्टाने मिळते; म्हणून हा तुझा सुहृद म्हणून टिकवून ठेव.
12.111.66
दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम् ।
स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.१११.६६ ॥
जो इतरांच्या दोषांनी दूषित झालेल्याला चुकीने शुद्ध मानून स्वीकारतो, आणि स्वतःच आपले अमात्य दूषित करतो, तो लवकरच नाश पावतो.
12.111.67
तस्मादथारिसङ्घाताद्गोमायोः कश्चिदागतः ।
धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम् ॥ १२.१११.६७ ॥
म्हणून शत्रुसमूहातून कोल्ह्याजवळ एक धर्मात्मा आला; आणि या कपटाचा प्रकार कसा केला गेला हे त्याने सांगितले.
12.111.68
ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः ।
परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥ १२.१११.६८ ॥
नंतर त्याचे वर्तन ओळखले गेले, सन्मान करून त्याला सोडण्यात आले; सिंहाने स्नेहाने त्याला पुन्हा पुन्हा आलिंगन दिले.
12.111.69
अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित् ।
तेनामर्षेण सन्तप्तः प्रायमासितुमैच्छत ॥ १२.१११.६९ ॥
नीतिशास्त्र जाणणारा कोल्हा सिंहाचा निरोप घेऊन, त्या अपमानाच्या संतापाने तप्त होऊन प्रायोपवेशन करण्याची इच्छा धरू लागला.
12.111.70
शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनः ।
अवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन् ॥ १२.१११.७० ॥
तेथे वाघाने स्नेहाने, अश्रू वाहवत त्या धर्मिष्ठ कोल्ह्याला अडवले; त्याचा सन्मान करीत, प्रतिसन्मान देत.
12.111.71
तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसम्भ्रमम् ।
बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ १२.१११.७१ ॥
त्याला पाहून तो कोल्हा स्नेहाने विचलित होऊन, नमस्कार करत, अश्रूंनी गद्गदलेल्या वाणीने बोलला.
12.111.72
पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः ।
परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि ॥ १२.१११.७२ ॥
पूर्वी तू माझा सन्मान केलास, नंतर अपमान केलास; मला दुसऱ्यांच्या स्थानी नेले गेले. आता तुझ्यामध्ये राहण्यास मी योग्य नाही.
12.111.73
स्वसन्तुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताः ।
स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः ॥ १२.१११.७३ ॥
स्वतःवर समाधानी असलेले, स्थानापासून च्युत झालेले, मानापासून खाली उतरवले गेलेले आणि स्वतःच इतरांनी फूस लावून नेलेले सेवक.
12.111.74
परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः ।
हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ १२.१११.७४ ॥
क्षीण झालेले, लोभी, क्रूर, कारागृहाच्या दुःखाने तापलेले, धन हरवलेले, मानी, त्यागून पुन्हा स्वीकारलेले आणि मोठ्या इच्छा बाळगणारे.
12.111.75
सन्तापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ।
अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ १२.१११.७५ ॥
पीडित झालेले, संकटांच्या लाटेची वाट पाहणारे, लपलेले आणि फूस लावलेले — ते सर्व शत्रूचे साधन आहेत.
12.111.76
अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः ।
कथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः ॥ १२.१११.७६ ॥
अपमानाने युक्त आणि पुन्हा स्थापित झालेल्या माझ्यावर तू पुन्हा विश्वास कसा ठेवशील? किंवा मी पुन्हा येईन का?
12.111.77
समर्थ इति सङ्गृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च ।
कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः ॥ १२.१११.७७ ॥
'समर्थ आहे' असे मानून स्वीकारून, स्थापून, परीक्षा करून, आणि केलेला करार मोडून तू माझा अपमान केलास.
12.111.78
प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदि ।
न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥ १२.१११.७८ ॥
प्रथम सभेत 'शीलवान' म्हणून घोषित झालेल्याचे दोष सांगू नयेत, जो आपली प्रतिज्ञा राखतो.
12.111.79
एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि ।
त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति ॥ १२.१११.७९ ॥
अशा प्रकारे येथे अपमानित झाल्यावर तू विश्वास कसा मिळवशील? तुझ्याबद्दल अविश्वास असेल तर माझ्या मनात उद्वेग निर्माण होईल.
12.111.80
शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः ।
अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम् ॥ १२.१११.८० ॥
तू संशयास्पद आहेस, मी भयभीत आहे; इतर लोक दोष शोधणारे आहेत. ते स्नेहरहित, सहज समाधान न पावणारे आहेत; हे कर्म फार कपटाने भरलेले आहे.
12.111.81
दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते ।
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥ १२.१११.८१ ॥
तुटलेले कष्टाने जोडले जाते, जोडलेले कष्टाने पुन्हा तुटते. तुटून जोडलेली जी प्रीती ती स्नेहाने टिकत नाही.
12.111.82
कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः ।
कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः ॥ १२.१११.८२ ॥
खरोखर कोणीतरी एखादाच भयभीत दिसतो, दुसऱ्यांमध्ये किंवा स्वतःमध्येही नाही. भाव बहुधा कार्यापेक्षेने असतात; स्नेहयुक्त भाव तर दुर्मिळ आहेत.
12.111.83
सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् ।
समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते ॥ १२.१११.८३ ॥
माणसांना ओळखणे अत्यंत कठीण आहे, कारण त्यांचे मन चंचल आणि स्थिर दोन्ही आहे. समर्थ असो वा असमर्थ, शंभरांत एकच सापडतो.
12.111.84
अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम् ।
शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात् ॥ १२.१११.८४ ॥
माणसांचे कार्य अचानक सुरू होते आणि अचानक मागे फिरते. शुभ आणि अशुभ, तसेच महत्त्व, बुद्धीच्या चंचलतेमुळे घडते.
12.111.85
एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् ।
प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात् ॥ १२.१११.८५ ॥
असे धर्म आणि अर्थाला अनुसरून अनेक प्रकारचे सांत्वनाचे शब्द बोलून, राजाला प्रसन्न करून कोल्हा वनाकडे गेला.
12.111.90
अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् ।
गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ १२.१११.९० ॥
त्या मृगेंद्राची (सिंहाची) विनंती न स्वीकारता, तो बुद्धिमान कोल्हा प्रायोपवेशन करून बसला आणि देह त्यागून स्वर्गाला गेला.