ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.111.1
असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः ।
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम् ॥ १२.१११.१ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଅସୌମ୍ୟ ସେମାନେ ସୌମ୍ୟ ରୂପରେ ଥା'ନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ସୌମ୍ୟ ସେମାନେ ଅସୌମ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯା'ନ୍ତି। ହେ ତାତ, ଏପରି ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଆମେ କିପରି ଜାଣିବା?
12.111.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१११.२ ॥
ଏ ବିଷୟରେ ଲୋକେ ଏହି ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି — ବାଘ ଓ ଶିଆଳର ସଂବାଦ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତାହା ଶୁଣ।
12.111.3
पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः ।
परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः ॥ १२.१११.३ ॥
ପୂର୍ବକାଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ପୁରିକା ନଗରରେ ପୌରିକ ନାମକ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବାରେ ଆନନ୍ଦିତ, କ୍ରୂର ଓ ଅଧମ ପୁରୁଷ ଥିଲେ।
12.111.4
स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् ।
गोमायुत्वं च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ॥ १२.१११.४ ॥
ତା'ର ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲାବେଳେ ସେ ଅନିଚ୍ଛିତ ଗତି ପାଇଲା; ପୂର୍ବକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୋଇ ଶିଆଳ ଅବସ୍ଥା ପାଇଲା।
12.111.5
संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः ।
न भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि ॥ १२.१११.५ ॥
ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଇଲା; ଅନ୍ୟମାନେ ଆଣିଥିବା ମାଂସ ମଧ୍ୟ ସେ ଖାଏ ନାହିଁ।
12.111.6
अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः ।
चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः ॥ १२.१११.६ ॥
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅହିଂସକ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ନିଜ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ହେଲା; ପଡ଼ିଥିବା ଫଳରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆହାର କଲା।
12.111.7
श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत् ।
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत् ॥ १२.१११.७ ॥
ତାଙ୍କର ବାସ ଶ୍ମଶାନରେ ହେଲା, ଯାହା ଶୃଗାଳକୁ ପ୍ରିୟ ଥିଲା। ଜନ୍ମଭୂମିର ଆଗ୍ରହରୁ ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାସ ପସନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ।
12.111.8
तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः ।
चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ॥ १२.१११.८ ॥
ତାଙ୍କ ଶୌଚକୁ ସହି ନ ପାରି ତାଙ୍କ ସହଜାତ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ନମ୍ର କିନ୍ତୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଉତ୍ତରରେ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିଚଳିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
12.111.9
वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि ।
इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ॥ १२.१११.९ ॥
ଭୟଙ୍କର ପିତୃବନରେ ବାସ କରି ତୁମେ ଶୌଚ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ। ତୁମେ ମାଂସାଶୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ତୁମର ଭୁଲ ଧାରଣା।
12.111.10
तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम् ।
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते ॥ १२.१११.१० ॥
ଆମ ପରି ହୋଇଯାଅ; ତେବେ ଆମେ ତୁମକୁ ଭୋଜନ ଦେବା। ଶୌଚ ଛାଡି ଖାଅ; ଯାହା ଖାଇଯାଇଛି, ତାହା ହିଁ ତୁମର।
12.111.11
इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः ।
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ॥ १२.१११.११ ॥
ସେମାନଙ୍କର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ସେ ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ମଧୁର, ନମ୍ର, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ କଠୋର ନ ଥିବା ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲା।
12.111.12
अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम् ।
प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥ १२.१११.१२ ॥
ମୋର ଜନ୍ମ ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ; କୁଳ ଶୀଳରୁ ହିଁ ଗଢ଼ା ହୁଏ। ଯେଉଁ କର୍ମରେ ଯଶ ବିସ୍ତାର ହୁଏ, ମୁଁ ସେହି କର୍ମ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବି।
12.111.13
श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् ।
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ॥ १२.१११.१३ ॥
ମୁଁ ଶ୍ମଶାନରେ ବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସମାଧିକୁ ବିଚାର କର। କର୍ମଫଳ ଆତ୍ମା ଦିଏ; ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ।
12.111.14
आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे ।
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत् ॥ १२.१११.१४ ॥
ଆଶ୍ରମରେ ଦ୍ଵିଜକୁ ଯେ ବଧ କରେ, କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ବାହାରେ ଗାଈ ଦାନ କରେ — ତାହା କି ପାପ ନୁହେଁ, ନା ଦତ୍ତ ଦାନ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ?
12.111.15
भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः ।
अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ॥ १२.१११.१५ ॥
ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଲୋଭରେ କେବଳ ଭୋଜନରେ ରତ; କିନ୍ତୁ ପରିଣାମର ଦୋଷ ମୋହରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
12.111.16
अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम् ।
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये ॥ १२.१११.१६ ॥
ଅବିଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ନିନ୍ଦନୀୟ, ଧନ ଅପହରଣରେ ଦୂଷିତ, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଅନିଷ୍ଟ — ତେଣୁ ମୁଁ ସେହି ଜୀବିକା ପସନ୍ଦ କରେ ନାହିଁ।
12.111.17
तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः ।
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम् ॥ १२.१११.१७ ॥
ତାଙ୍କୁ ଶୁଚି ଓ ପଣ୍ଡିତ ଜାଣି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରାକ୍ରମୀ ସେହି ଶାର୍ଦୂଳ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସମାନ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରେ ଉନ୍ନୀତ କଲେ।
12.111.18
सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह ।
व्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ॥ १२.१११.१८ ॥
ହେ ସୌମ୍ୟ, ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ଜଣାଯାଇଛି; ମୋ ସହ ଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲ। ତୁମେ ଚାହୁଁଥିବା ଭୋଗ ବାଛ, ପ୍ରଚୁର ଭୋଗ କର।
12.111.19
तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे ।
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति ॥ १२.१११.१९ ॥
ଆମେ 'ତୀକ୍ଷ୍ଣ' ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଉଛୁ। ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁତାରେ, ପରେ ଆଘାତକାରୀମାନଙ୍କୁ କଲ୍ୟାଣ ମିଳିବ।
12.111.20
अथ सम्पूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः ।
गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किञ्चिदानतः ॥ १२.१११.२० ॥
ତାପରେ ମହାତ୍ମା ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେହି ବାକ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ନତ ହୋଇ, ଶିଆଳ ବିନୟରେ କିଛି କଥା କହିଲା।
12.111.21
सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे ।
यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन् ॥ १२.१११.२१ ॥
ହେ ମୃଗରାଜ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଉଚିତ; ଧର୍ମାର୍ଥରେ କୁଶଳ, ଶୁଚି ସହାୟକମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ଖୋଜୁଛନ୍ତି।
12.111.22
न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् ।
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥ १२.१११.२२ ॥
ଅମାତ୍ୟ ବିନା ମହତ୍ତ୍ୱ ଶାସନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ଅମାତ୍ୟଙ୍କ ସହିତ, ହେ ବୀର, ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରର ଶତ୍ରୁ।
12.111.23
सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् ।
परस्परमसङ्घुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान् ॥ १२.१११.२३ ॥
ଅନୁରକ୍ତ, ସଂଯୁକ୍ତ, ପରସ୍ପର କଳହ ନ କରୁଥିବା, ବିଜୟ ଇଚ୍ଛୁକ, ଲୋଭହୀନ ସହାୟକମାନଙ୍କୁ ହିଁ ଚେଷ୍ଟା କର।
12.111.24
तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः ।
पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन् ॥ १२.१११.२४ ॥
ସେହି ପରୀକ୍ଷିତ, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ହିତରେ ନିଯୁକ୍ତ, ମନସ୍ୱୀ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ସହାୟକମାନଙ୍କୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପରି ସମ୍ମାନ କର।
12.111.25
न त्वेवं मम सन्तोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप ।
न कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम् ॥ १२.१११.२५ ॥
କିନ୍ତୁ ସନ୍ତୋଷ ହେତୁ ମୋତେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ, ହେ ମୃଗାଧିପ। ମୁଁ ସୁଖ, ଭୋଗ କିମ୍ବା ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ।
12.111.26
न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ।
ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥ १२.१११.२६ ॥
ତୁମ ପୁରାତନ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋ ସ୍ୱଭାବ ମେଳ ଖାଇବ ନାହିଁ। ଦୁଃଖପ୍ରବଣ ସେମାନେ ମୋ ଓ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ଘଟାଇବେ।
12.111.27
संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम् ।
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ॥ १२.१११.२७ ॥
ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ତୁମେ ସଂଯମୀ, ମହା ଭାଗ୍ୟବାନ, ପାପୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କଠୋର ନୁହଁ।
12.111.28
दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः ।
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलङ्कृतः ॥ १२.१११.२८ ॥
ତୁମେ ଦୂରଦର୍ଶୀ, ମହା ଉତ୍ସାହୀ, ବିଶାଳ ଲକ୍ଷ୍ୟଯୁକ୍ତ, ମହାବଳୀ, କୁଶଳୀ ଓ ଅମୋଘ କର୍ମକାରୀ; ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ ମଧ୍ୟ।
12.111.29
किं तु स्वेनास्मि सन्तुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता ।
सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ॥ १२.१११.२९ ॥
କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ନିଜ ସ୍ଥିତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ମୁଁ କଠିନ ଜୀବିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ସେବା କରିବାର କୌଶଳ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ; ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ବନରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା।
12.111.30
राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् ।
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥ १२.१११.३० ॥
ରାଜାଙ୍କ ନିନ୍ଦାର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଆଶ୍ରୟରେ ରହୁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ; ବନଚର୍ଯ୍ୟା ଅନାସକ୍ତ, ନିର୍ଭୟ ଓ ନିର୍ବନ୍ଧ।
12.111.31
नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदि ।
न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ॥ १२.१११.३१ ॥
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଡକାଯାଇଥିବା ଲୋକର ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଭୟ ରହେ, ତାହା ବନରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କଠାରେ ରହେ ନାହିଁ।
12.111.32
पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् ।
विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १२.१११.३२ ॥
ଶ୍ରମ ବିନା ମିଳୁଥିବା ଜଳ ହେଉ କିମ୍ବା ଭୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଅନ୍ନ ହେଉ — ବିଚାର କରି ମୁଁ ଦେଖେ ଯେଉଁଠି ଶାନ୍ତି, ସେଇଠି ସୁଖ।
12.111.33
अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः ।
उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥ १२.१११.३३ ॥
ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପରାଧ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡିତ ସେବକମାନେ ସେତେ ନୁହଁନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଉପଦ୍ରବରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିବା ସେବକ ଅଧିକ।
12.111.34
यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते ।
समयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥ १२.१११.३४ ॥
ମୋତେ ଏହା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ମୃଗେନ୍ଦ୍ର ଏହା ମାନିଲେ, ଏକ ଚୁକ୍ତି ହେଉ ବୋଲି ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ; ମୋ ପ୍ରତି ଯେପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍, ସେପରି ତୁମେ ବ୍ୟବହାର କର।
12.111.35
मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः ।
कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा ॥ १२.१११.३५ ॥
ମୋ ଲୋକମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ସମ୍ମାନନୀୟ; ସେମାନଙ୍କର ହିତକର ବାଣୀ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍; ତୁମ ପାଇଁ ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥିବା ଜୀବିକା ତୁମ ପାଇଁ ଅତି ସ୍ଥିର ହେଉ।
12.111.36
न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् ।
नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि ॥ १२.१११.३६ ॥
ତୁମ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ କେବେବି ପରାମର୍ଶ କରିବି ନାହିଁ; ନୀତିଜ୍ଞମାନେ, ଲାଭ ଇଚ୍ଛା କରି, ମୋ ବିଷୟରେ ବୃଥା କଥା କହନ୍ତୁ।
12.111.37
एक एकेन सङ्गम्य रहो ब्रूयां हितं तव ।
न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते ॥ १२.१११.३७ ॥
ଜଣ ଜଣ ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ଏକାନ୍ତରେ ମୁଁ ତୁମର ହିତ କହିବି। ଜ୍ଞାତି କାର୍ଯ୍ୟରେ ହିତାହିତ ମୋତେ ପଚାରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
12.111.38
मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया ।
मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः ॥ १२.१११.३८ ॥
ମୋ ସହିତ ପରାମର୍ଶ କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସଚିବମାନଙ୍କୁ ହାନି କରନାହିଁ। ମୋ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରି ଦଣ୍ଡ ଦିଅ ନାହିଁ।
12.111.39
एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः ।
प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः ॥ १२.१११.३९ ॥
'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି ସେହି ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ବ୍ୟାଘ୍ରଯୋନିରୁ ଜାତ ସେ ଶୃଗାଳ ମନ୍ତ୍ରିତ୍ୱ ପାଇଲା।
12.111.40
तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि ।
प्राद्विषन्कृतसङ्घाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः ॥ १२.१११.४० ॥
ତାକୁ ଏପରି ସମ୍ମାନିତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ଦେଖି, ସଂଘବଦ୍ଧ ପୂର୍ବତନ ଭୃତ୍ୟମାନେ ବାରମ୍ବାର ତାକୁ ଦ୍ୱେଷ କଲେ।
12.111.41
मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च ।
दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः ॥ १२.१११.४१ ॥
ମିତ୍ରବୁଦ୍ଧିରେ ସେ ଶୃଗାଳକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇ, ଅଶୁଭବୁଦ୍ଧି ଲୋକମାନେ ତାକୁ ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସମାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
12.111.42
अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः ।
अशक्ताः किञ्चिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः ॥ १२.१११.४२ ॥
ନଚେତ୍ ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ପରଧନ ଅପହରଣକାରୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଶୃଗାଳଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ବନ୍ଧା ପଡ଼ି ଏବେ କିଛି ନେବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ।
12.111.43
व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते ।
धनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते ॥ १२.१११.४३ ॥
ଏଠାରେ ବିଦ୍ରୋହ ଇଚ୍ଛୁକମାନେ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଲୋଭାଇଥା’ନ୍ତି; ମହାଧନରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଲୋଭିତ ହୁଏ।
12.111.44
न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह ।
अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे ॥ १२.१११.४४ ॥
ସେହି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଧୈର୍ଯ୍ୟରୁ ବିଚଳିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଚୁକ୍ତି କରି ତାଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଠିଆ ହେଲେ।
12.111.45
ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् ।
अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि ॥ १२.१११.४५ ॥
ସେଠାରେ ରାନ୍ଧାଯାଇଥିବା, ମୃଗରାଜଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସେହି ମାଂସକୁ ସେମାନେ ନିଜେ ଆଣି ତାଙ୍କ ଘରେ ରଖିଲେ।
12.111.46
यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् ।
तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ॥ १२.१११.४६ ॥
ଯାହା ପାଇଁ ଚୋରି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଯେ ଯାହା ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଥିଲା, ତାହା ସବୁ ତାଙ୍କୁ ଜଣା ଥିଲା; କାରଣ ପାଇଁ ସେ ସବୁ ସହିଲେ।
12.111.47
समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता ।
नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता ॥ १२.१११.४७ ॥
ମନ୍ତ୍ରୀପଦ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସେ ଏହି ଚୁକ୍ତି କଲେ: 'ହେ ରାଜନ୍, ଏଠାରେ ମୈତ୍ରୀ ଇଚ୍ଛୁକ ତୁମେ ମୋର ଅପକାର କରିବ ନାହିଁ।'
12.111.48
भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते ।
मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ॥ १२.१११.४८ ॥
ଭୋଜନ ପରିବେଷଣ ସମୟରେ ସେହି ମାଂସ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ମୃଗରାଜ ଆଦେଶ ଦେଲେ: 'ଚୋରକୁ ଖୋଜ!'
12.111.49
कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् ।
सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ॥ १२.१११.४९ ॥
କୃତ୍ରିମ ଉପାୟରେ ସେହି ମାଂସକୁ ହିଁ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା; ନିଜକୁ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଭାବୁଥିବା ଜଣେ ମନ୍ତ୍ରୀ ତାହା ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଲା।
12.111.50
सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् ।
बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत् ॥ १२.१११.५० ॥
ତା'ପରେ ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରରାଜ ଶିଆଳର ଚପଳତା ଶୁଣି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ତା'ର ବଧକୁ ହିଁ ଅନୁମୋଦନ କଲେ।
12.111.51
छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः ।
सर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते ॥ १२.१११.५१ ॥
ତା'ର ସେହି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖି ପୂର୍ବ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ: ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଜୀବିକା ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ଲିପ୍ତ ଅଛି।
12.111.52
इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते ।
श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः ॥ १२.१११.५२ ॥
ତା'ର ଏହିପରି କର୍ମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ନେହ ଯୋଗୁଁ ହିଁ ରକ୍ଷିତ ହେଉଛି; ପ୍ରଭୁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିଲେ ଯେ ସେ ଯେମିତି ଅଛି, ସେମିତି ନୁହେଁ।
12.111.53
वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः ।
धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः ॥ १२.१११.५३ ॥
କେବଳ ବାକ୍ୟରେ ସେ ଧର୍ମିଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବରେ ଭୟଙ୍କର। ଧର୍ମର ଛଦ୍ମବେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ପାପୀ ବୃଥା ଆଚାର ଗ୍ରହଣ କରିଛି।
12.111.54
मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचः ।
आज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति ॥ १२.१११.५४ ॥
ମାଂସ ଅପସାରଣ ହୋଇଥିବା ଜାଣି, ସେମାନଙ୍କ ସେହି କଥା ଶୁଣି, ସେତେବେଳେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଶିଆଳକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲା।
12.111.55
शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः ।
मृगराजं हितैर्वाक्यैः सम्बोधयितुमागमत् ॥ १२.१११.५५ ॥
ବାଘର କଥା ଶୁଣି ସେତେବେଳେ ବାଘୁଣୀ ମୃଗରାଜ (ସିଂହ) କୁ ହିତକର ବାକ୍ୟରେ ବୁଝାଇବାକୁ ଆସିଲା।
12.111.56
पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् ।
कर्मसङ्घर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः ॥ १२.१११.५६ ॥
ପୁତ୍ର, ଛଳର ଆରମ୍ଭରେ ଆବୃତ ଏହାକୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କର୍ମର ସଂଘର୍ଷରୁ ଜାତ ଦୋଷରେ ଅଶୁଚି ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଶୁଚି ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଏ।
12.111.57
नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिका ।
शुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते ॥ १२.१११.५७ ॥
ଉଚ୍ଚରେ ଉଠିଥିବାକୁ କେହି ସହନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ବୈର ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଚି ଓ ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ହିଁ ଲଦାଯାଏ।
12.111.58
लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः ।
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः ॥ १२.१११.५८ ॥
ଲୋଭୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଚିମାନେ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ; ଭୀରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତେଜସ୍ୱୀମାନେ; ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ; ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଧନୀମାନେ।
12.111.59
बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः ।
कुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि ॥ १२.१११.५९ ॥
ଅନେକ ପଣ୍ଡିତ ଲୋଭୀ; ସମସ୍ତେ ମାୟାରେ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହକାରୀ; ନିର୍ଦୋଷ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦୋଷ ଲଦିପାରନ୍ତି।
12.111.60
शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तव ।
नेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम् ॥ १२.१११.६० ॥
ଆଜି ତୁମେ ଶୂନ୍ୟ ଘରୁ ଚୋରାଇଥିବା ସେହି ମାଂସ; ଏବଂ ଦିଆଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ — ଏଥିଉପରେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଉ।
12.111.61
असत्याः सत्यसङ्काशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः ।
दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम् ॥ १२.१११.६१ ॥
ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭଳି ଓ ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ନାନା ପ୍ରକାରର ଭାବ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ; ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.111.62
तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव ।
न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥ १२.१११.६२ ॥
ଆକାଶ ମାଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଖଦ୍ୟୋତ ହବ୍ୟବାହ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଆକାଶରେ ତଳ ନାହିଁ, ଖଦ୍ୟୋତରେ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ।
12.111.63
तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् ।
परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते ॥ १२.१११.६३ ॥
ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବିଷୟର ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ପରୀକ୍ଷା କରି ବିଷୟ ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରେ ଅନୁତାପ କରେ ନାହିଁ।
12.111.64
न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम् ।
श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥ १२.१११.६४ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟକୁ ମାରିବା କଷ୍ଟକର ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଜଗତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କର କ୍ଷମା ହିଁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.111.65
स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः ।
दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत् ॥ १२.१११.६५ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏହାକୁ ସାମନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଛ; ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର କଷ୍ଟରେ ମିଳେ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ତୁମର ସୁହୃଦ ଭାବେ ରଖ।
12.111.66
दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम् ।
स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.१११.६६ ॥
ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅନ୍ୟଥା ଶୁଚି ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ନିଜେ ନିଜର ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.111.67
तस्मादथारिसङ्घाताद्गोमायोः कश्चिदागतः ।
धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम् ॥ १२.१११.६७ ॥
ତେଣୁ ଶତ୍ରୁ ସମୂହ ମଧ୍ୟରୁ ଶିଆଳ ପାଖକୁ ଜଣେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଆସିଲେ; ଏବଂ ସେ କହିଲେ ଏହି କପଟ କିପରି କରାଯାଇଥିଲା।
12.111.68
ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः ।
परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥ १२.१११.६८ ॥
ତା'ପରେ ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଜଣାପଡ଼ିଲା, ସମ୍ମାନ କରି ସେ ମୁକ୍ତ କରାଗଲେ; ସିଂହ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
12.111.69
अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित् ।
तेनामर्षेण सन्तप्तः प्रायमासितुमैच्छत ॥ १२.१११.६९ ॥
ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଶିଆଳ ସିଂହଙ୍କଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ସେହି ଅପମାନର କ୍ରୋଧରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା।
12.111.70
शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनः ।
अवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन् ॥ १२.१११.७० ॥
ସେଠାରେ ବାଘ ସ୍ନେହରେ, ଅଶ୍ରୁ ବହାଇ ସେହି ଧର୍ମିଷ୍ଠ ଶିଆଳକୁ ରୋକିଲା; ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପ୍ରତିସମ୍ମାନ ଦେଇ।
12.111.71
तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसम्भ्रमम् ।
बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ १२.१११.७१ ॥
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଶିଆଳ ସ୍ନେହରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ପ୍ରଣାମ କରି, ଅଶ୍ରୁରେ ଗଦ୍ଗଦ ସ୍ୱରରେ କହିଲା।
12.111.72
पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः ।
परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि ॥ १२.१११.७२ ॥
ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କଲ, ପରେ ଅପମାନ କଲ; ମୋତେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ନିଆଗଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.111.73
स्वसन्तुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताः ।
स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः ॥ १२.१११.७३ ॥
ନିଜେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସ୍ଥାନରୁ ଚ୍ୟୁତ, ସମ୍ମାନରୁ ତଳକୁ ନମାଯାଇଥିବା, ଏବଂ ନିଜେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ହୋଇଥିବା ଭୃତ୍ୟଗଣ।
12.111.74
परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः ।
हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ १२.१११.७४ ॥
କ୍ଷୀଣ, ଲୋଭୀ, କ୍ରୂର, କାରାଗାର ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ, ଧନ ହରାଇଥିବା, ଅଭିମାନୀ, ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣି ଗ୍ରହଣ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ମହା ଲାଳସାଯୁକ୍ତ ଭୃତ୍ୟଗଣ।
12.111.75
सन्तापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ।
अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ १२.१११.७५ ॥
ପୀଡ଼ିତ, ବିପଦ-ସ୍ରୋତର ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିବା, ଲୁଚି ରହିଥିବା ଏବଂ ବଶୀଭୂତ — ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶତ୍ରୁର ସାଧନ।
12.111.76
अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः ।
कथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः ॥ १२.१११.७६ ॥
ଅପମାନିତ ଓ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ମୋ ଉପରେ ତୁମେ କିପରି ପୁଣି ବିଶ୍ୱାସ ପାଇବ? ଅଥବା ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି କି?
12.111.77
समर्थ इति सङ्गृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च ।
कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः ॥ १२.१११.७७ ॥
'ସମର୍ଥ' ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି, ସ୍ଥାପନ କରି, ପରୀକ୍ଷା କରି, ଓ କରାଯାଇଥିବା ସମୟ ଭାଙ୍ଗି ତୁମେ ମୋତେ ଅପମାନିତ କଲ।
12.111.78
प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदि ।
न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥ १२.१११.७८ ॥
ପ୍ରଥମେ ସଭାରେ 'ଶୀଳବାନ' ବୋଲି ଘୋଷିତ ଯେ, ତା'ର ଦୋଷ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରେ।
12.111.79
एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि ।
त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति ॥ १२.१११.७९ ॥
ଏହିପରି ଏଠାରେ ଅପମାନିତ ହୋଇ ତୁମେ କିପରି ବିଶ୍ୱାସ ପାଇବ? ତୁମ ପ୍ରତି ଅବିଶ୍ୱାସ ଥିଲେ ମୋ ମନରେ ଉଦ୍ବେଗ ହେବ।
12.111.80
शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः ।
अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम् ॥ १२.१११.८० ॥
ତୁମେ ସନ୍ଦେହଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ ଭୀତ; ଅନ୍ୟମାନେ ଦୋଷ ଖୋଜନ୍ତି। ସେମାନେ ସ୍ନେହହୀନ, ସହଜରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି କର୍ମ ବହୁତ ଛଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
12.111.81
दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते ।
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥ १२.१११.८१ ॥
ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଜିନିଷ କଷ୍ଟରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ଯୋଡ଼ାଥିବା ଜିନିଷ କଷ୍ଟରେ ପୁଣି ଭାଙ୍ଗେ। ଭାଙ୍ଗି ଯୋଡ଼ା ହୋଇଥିବା ଯେଉଁ ପ୍ରୀତି, ତାହା ସ୍ନେହରେ ଟିକେ ନାହିଁ।
12.111.82
कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः ।
कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः ॥ १२.१११.८२ ॥
ପ୍ରକୃତରେ କେହି କେହି ହିଁ ଭୀତ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭିତରେ କି ନିଜ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଭାବମାନେ ପ୍ରାୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅପେକ୍ଷାରେ ରହନ୍ତି; ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବ ତ ଦୁର୍ଲଭ।
12.111.83
सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् ।
समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते ॥ १२.१११.८३ ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ସ୍ଥିର ଦୁହିଁ। ସମର୍ଥ ହେଉ କି ଅସମର୍ଥ, ଶହେ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ହିଁ ମିଳେ।
12.111.84
अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम् ।
शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात् ॥ १२.१११.८४ ॥
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ହଠାତ୍ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ହଠାତ୍ ପଛକୁ ହଟେ। ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ, ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ, ବୁଦ୍ଧିର ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.111.85
एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् ।
प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात् ॥ १२.१११.८५ ॥
ଏହିପରି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ହେତୁଯୁକ୍ତ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ସାନ୍ତ୍ୱନା ବାକ୍ୟ କହି, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଶିଆଳ ବନକୁ ଚାଲିଗଲା।
12.111.90
अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् ।
गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ १२.१११.९० ॥
ସେହି ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ (ସିଂହଙ୍କ) ଅନୁନୟ ଗ୍ରହଣ ନ କରି, ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଶିଆଳ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ କରି ବସି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲା।