ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.111.1
असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः ।
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम् ॥ १२.१११.१ ॥
ਜੋ ਅਸੌਮ੍ਯ ਹਨ ਉਹ ਸੌਮ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੌਮ੍ਯ ਹਨ ਉਹ ਅਸੌਮ੍ਯ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਤਾਤ, ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੀਏ?
12.111.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१११.२ ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਬਾਘ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜ ਦਾ ਸੰਵਾਦ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਹ ਸੁਣ।
12.111.3
पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः ।
परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः ॥ १२.१११.३ ॥
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਪੁਰਿਕਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪੌਰਿਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਸੀ।
12.111.4
स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् ।
गोमायुत्वं च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ॥ १२.१११.४ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ, ਉਹ ਅਣਚਾਹੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਿੱਦੜ ਦੀ ਯੋਨੀ ਪਾਈ।
12.111.5
संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः ।
न भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि ॥ १२.१११.५ ॥
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਮਾਸ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।
12.111.6
अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः ।
चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः ॥ १२.१११.६ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਕ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋ ਗਿਆ; ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।
12.111.7
श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत् ।
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत् ॥ १२.१११.७ ॥
ਉਸਦਾ ਵਾਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਾਸ ਪਸੰਦ ਨਾ ਕੀਤਾ।
12.111.8
तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः ।
चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ॥ १२.१११.८ ॥
ਉਸਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਹੋਦਰ ਬੰਧੂ ਨਿਮਰ ਪਰ ਚੁਭਵੇਂ ਉੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਡੁਲਾਉਣ ਲੱਗੇ।
12.111.9
वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि ।
इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ॥ १२.१११.९ ॥
ਭਿਆਨਕ ਪਿਤ੍ਰਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੇਰੀ ਗਲਤ ਸਮਝ ਹੈ।
12.111.10
तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम् ।
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते ॥ १२.१११.१० ॥
ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾ; ਤਦ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਆਂਗੇ। ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਖਾ; ਜੋ ਖਾਧਾ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਹੈ।
12.111.11
इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः ।
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ॥ १२.१११.११ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ, ਨਿਮਰ, ਤਰਕਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
12.111.12
अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम् ।
प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥ १२.१११.१२ ॥
ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ; ਕੁਲ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਫੈਲੇ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਮ ਚਾਹਾਂਗਾ।
12.111.13
श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् ।
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ॥ १२.१११.१३ ॥
ਜੇ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੀ ਸਮਾਧੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ।
12.111.14
आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे ।
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत् ॥ १२.१११.१४ ॥
ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਮਾਰੇ, ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ — ਕੀ ਉਹ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?
12.111.15
भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः ।
अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ॥ १२.१११.१५ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
12.111.16
अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम् ।
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये ॥ १२.१११.१६ ॥
ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਨਿੰਦਣਯੋਗ, ਧਨ ਦੇ ਹਰਣ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨਿਸ਼ਟ — ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਿਕਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.111.17
तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः ।
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम् ॥ १२.१११.१७ ॥
ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪੰਡਤ ਮੰਨ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉਸ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇ ਆਪ ਉਸਦਾ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰੀ ਪਦ ਉੱਤੇ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ।
12.111.18
सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह ।
व्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ॥ १२.१११.१८ ॥
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਤੇਰਾ ਸਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚੱਲ। ਜੋ ਭੋਗ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਚੁਣ ਲੈ, ਭਰਪੂਰ ਭੋਗ।
12.111.19
तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे ।
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति ॥ १२.१११.१९ ॥
ਅਸੀਂ 'ਤੀਕ੍ਸ਼ਣ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣ ਮਿਲੇਗਾ।
12.111.20
अथ सम्पूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः ।
गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किञ्चिदानतः ॥ १२.१११.२० ॥
ਫਿਰ ਮਹਾਤਮਾ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਦੇ ਉਸ ਬੋਲ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਝੁਕ ਕੇ, ਗਿੱਦੜ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬੋਲ ਕਹੇ।
12.111.21
सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे ।
यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन् ॥ १२.१११.२१ ॥
ਹੇ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਬਚਨ ਠੀਕ ਹੈ; ਧਰਮ-ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਲੱਭਦੇ ਹੋ।
12.111.22
न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् ।
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥ १२.१११.२२ ॥
ਅਮਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਅਮਾਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ।
12.111.23
सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् ।
परस्परमसङ्घुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान् ॥ १२.१११.२३ ॥
ਅਨੁਰਕਤ, ਇਕੱਠੇ ਜੁੜੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਭਾਲ ਕਰੋ।
12.111.24
तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः ।
पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन् ॥ १२.१११.२४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਖੇ ਹੋਏ, ਸਿਆਣਿਆਂ, ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਮਨਸਵੀ, ਮਹਾਭਾਗ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰੀਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਕਰੋ।
12.111.25
न त्वेवं मम सन्तोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप ।
न कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम् ॥ १२.१११.२५ ॥
ਪਰ ਸੰਤੋਖ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮ੍ਰਿਗਾਧਿਪ। ਮੈਂ ਸੁੱਖ, ਭੋਗ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
12.111.26
न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ।
ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥ १२.१११.२६ ॥
ਤੇਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਅ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਦੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣਗੇ।
12.111.27
संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम् ।
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ॥ १२.१११.२७ ॥
ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਸਰਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ। ਤੂੰ ਸੰਜਮੀ, ਬਹੁਤ ਭਾਗਵਾਨ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ।
12.111.28
दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः ।
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलङ्कृतः ॥ १२.१११.२८ ॥
ਤੂੰ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਮਹਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਲੀ, ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਅਮੋਘ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈਂ।
12.111.29
किं तु स्वेनास्मि सन्तुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता ।
सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ॥ १२.१११.२९ ॥
ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਔਖੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਪਣਾਈ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।
12.111.30
राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् ।
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥ १२.१११.३० ॥
ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹਨ; ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਅਨਾਸਕਤ, ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਹੈ।
12.111.31
नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदि ।
न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ॥ १२.१११.३१ ॥
ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਣ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
12.111.32
पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् ।
विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १२.१११.३२ ॥
ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੁਆਦਲਾ ਭੋਜਨ — ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਹੈ।
12.111.33
अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः ।
उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥ १२.१११.३३ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਰਾਧਾਂ ਕਾਰਨ ਸਜ਼ਾ ਪਾਏ ਸੇਵਕ ਉਨ੍ਹੇ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸੇਵਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।
12.111.34
यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते ।
समयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥ १२.१११.३४ ॥
ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨਾ ਪਵੇ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਇਸਨੂੰ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਵੇ ਐਸੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇਂ।
12.111.35
मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः ।
कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा ॥ १२.१११.३५ ॥
ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਠਹਿਰਾਈ ਗਈ ਜੀਵਿਕਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪੱਕੀ ਰਹੇ।
12.111.36
न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् ।
नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि ॥ १२.१११.३६ ॥
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਨੀਤੀਵਾਨ ਲੋਕ, ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ।
12.111.37
एक एकेन सङ्गम्य रहो ब्रूयां हितं तव ।
न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते ॥ १२.१११.३७ ॥
ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹਿਤ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਤ-ਅਹਿਤ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
12.111.38
मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया ।
मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः ॥ १२.१११.३८ ॥
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਈਂ। ਮੇਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਦੇਈਂ।
12.111.39
एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः ।
प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः ॥ १२.१११.३९ ॥
'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇ' ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਆਘਰ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਗਿੱਦੜ ਮੰਤਰੀ-ਪਦ ਪਾ ਗਿਆ।
12.111.40
तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि ।
प्राद्विषन्कृतसङ्घाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः ॥ १२.१११.४० ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੇ ਨੌਕਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
12.111.41
मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च ।
दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः ॥ १२.१११.४१ ॥
ਮਿੱਤਰ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਅੰਦਰ ਲਿਆ ਕੇ, ਅਸ਼ੁਭ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
12.111.42
अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः ।
अशक्ताः किञ्चिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः ॥ १२.१११.४२ ॥
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਾਏ ਧਨ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਪਰ ਉਸ ਗਿੱਦੜ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ ਹੁਣ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ।
12.111.43
व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते ।
धनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते ॥ १२.१११.४३ ॥
ਇੱਥੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਲੁਭਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਲੁਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.111.44
न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह ।
अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे ॥ १२.१११.४४ ॥
ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਨਾ ਡੋਲਿਆ। ਫਿਰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਘਾਤ ਲਾਈ।
12.111.45
ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् ।
अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि ॥ १२.१११.४५ ॥
ਉੱਥੇ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਉਹ ਮਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
12.111.46
यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् ।
तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ॥ १२.१११.४६ ॥
ਜਿਸ ਲਈ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਜੋ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸਭ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ; ਕਾਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ।
12.111.47
समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता ।
नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता ॥ १२.१११.४७ ॥
ਮੰਤਰੀ ਪਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ: 'ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਥੇ ਮਿਤਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰੀਂ।'
12.111.48
भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते ।
मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ॥ १२.१११.४८ ॥
ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮਾਸ ਦਿੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: 'ਚੋਰ ਨੂੰ ਲੱਭੋ!'
12.111.49
कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् ।
सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ॥ १२.१११.४९ ॥
ਛਲ ਨਾਲ ਘੜੇ ਗਏ ਉਸ ਮਾਸ ਦਾ ਹੀ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ।
12.111.50
सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् ।
बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत् ॥ १२.१११.५० ॥
ਤਦ ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਰਾਜਾ ਗਿੱਦੜ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
12.111.51
छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः ।
सर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते ॥ १२.१११.५१ ॥
ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.111.52
इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते ।
श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः ॥ १२.१११.५२ ॥
ਉਸ ਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਮਾਲਕ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮਾਲਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ।
12.111.53
वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः ।
धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः ॥ १२.१११.५३ ॥
ਕੇਵਲ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਧਰਮੀ ਹੈ; ਪਰ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਾਪੀ ਵਿਅਰਥ ਆਚਾਰ ਅਪਣਾ ਬੈਠਾ ਹੈ।
12.111.54
मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचः ।
आज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति ॥ १२.१११.५४ ॥
ਮਾਸ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਸ ਬੋਲ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਦ ਬਾਘ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
12.111.55
शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः ।
मृगराजं हितैर्वाक्यैः सम्बोधयितुमागमत् ॥ १२.१११.५५ ॥
ਬਾਘ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਤਦ ਬਾਘਣੀ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ (ਸ਼ੇਰ) ਨੂੰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਆਈ।
12.111.56
पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् ।
कर्मसङ्घर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः ॥ १२.१११.५६ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਧੋਖੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਇਹ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.111.57
नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिका ।
शुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते ॥ १२.१११.५७ ॥
ਉੱਚੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.111.58
लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः ।
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः ॥ १२.१११.५८ ॥
ਲੋਭੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਲੋਕ ਦਵੇਸ਼ ਯੋਗ ਹਨ; ਕਾਇਰਾਂ ਲਈ ਬਹਾਦਰ; ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਪੰਡਤ ਦਵੇਸ਼ ਯੋਗ ਹਨ; ਕੰਗਾਲਾਂ ਲਈ ਮਹਾਧਨੀ।
12.111.59
बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः ।
कुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि ॥ १२.१११.५९ ॥
ਬਹੁਤੇ ਪੰਡਤ ਲੋਭੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ; ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਉੱਤੇ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
12.111.60
शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तव ।
नेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम् ॥ १२.१११.६० ॥
ਅੱਜ ਤੂੰ ਖਾਲੀ ਘਰ ਤੋਂ ਚੁਰਾਇਆ ਜੋ ਮਾਸ; ਅਤੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ — ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ।
12.111.61
असत्याः सत्यसङ्काशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः ।
दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम् ॥ १२.१११.६१ ॥
ਅਸਤ੍ਯ ਸਤ੍ਯ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਅਸਤ੍ਯ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ।
12.111.62
तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव ।
न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥ १२.१११.६२ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਧਰਤੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੁਗਨੂੰ ਹਵਿਆਂ ਵਾਹਕ ਅਗਨੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਲ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੁਗਨੂੰ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨਹੀਂ।
12.111.63
तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् ।
परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते ॥ १२.१११.६३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਪਰਖ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
12.111.64
न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम् ।
श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥ १२.१११.६४ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਔਖਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਂ ਦੀ ਖਿਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
12.111.65
स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः ।
दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत् ॥ १२.१११.६५ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਾਮੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ; ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਔਖਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ।
12.111.66
दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम् ।
स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.१११.६६ ॥
ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.111.67
तस्मादथारिसङ्घाताद्गोमायोः कश्चिदागतः ।
धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम् ॥ १२.१११.६७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿੱਦੜ ਕੋਲ ਕੋਈ ਧਰਮਾਤਮਾ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਛਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
12.111.68
ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः ।
परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥ १२.१११.६८ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਣ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ।
12.111.69
अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित् ।
तेनामर्षेण सन्तप्तः प्रायमासितुमैच्छत ॥ १२.१११.६९ ॥
ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਜਾਣੂ ਗਿੱਦੜ ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
12.111.70
शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनः ।
अवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन् ॥ १२.१११.७० ॥
ਉੱਥੇ ਬਾਘ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਅੱਥਰੂ ਵਹਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਧਰਮਿਸ਼ਟ ਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ।
12.111.71
तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसम्भ्रमम् ।
बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ १२.१११.७१ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਗਿੱਦੜ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਧੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।
12.111.72
पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः ।
परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि ॥ १२.१११.७२ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ; ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
12.111.73
स्वसन्तुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताः ।
स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः ॥ १२.१११.७३ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ, ਮਾਣ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਾਹੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭਰਮਾਏ ਗਏ ਸੇਵਕ।
12.111.74
परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः ।
हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ १२.१११.७४ ॥
ਕਮਜ਼ੋਰ, ਲੋਭੀ, ਕਰੂਰ, ਕੈਦ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ, ਧਨ ਖੋਹੇ ਗਏ, ਮਾਣ ਵਾਲੇ, ਤਿਆਗ ਕੇ ਫਿਰ ਅਪਣਾਏ ਗਏ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਵਾਲੇ।
12.111.75
सन्तापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ।
अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ १२.१११.७५ ॥
ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਰਮਾਏ ਗਏ — ਉਹ ਸਭ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।
12.111.76
अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः ।
कथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः ॥ १२.१११.७६ ॥
ਅਪਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਥਾਪੇ ਗਏ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ? ਜਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਵਾਂਗਾ?
12.111.77
समर्थ इति सङ्गृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च ।
कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः ॥ १२.१११.७७ ॥
'ਸਮਰੱਥ ਹੈ' ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਥਾਪ ਕੇ, ਪਰਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵਾਅਦਾ ਤੋੜ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ।
12.111.78
प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदि ।
न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥ १२.१११.७८ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ੀਲਵਾਨ' ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.111.79
एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि ।
त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति ॥ १२.१११.७९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ? ਜੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਵੇਗ ਹੋਵੇਗਾ।
12.111.80
शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः ।
अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम् ॥ १२.१११.८० ॥
ਤੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਦੂਜੇ ਨੁਕਸ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਹ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਛਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ।
12.111.81
दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते ।
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥ १२.१११.८१ ॥
ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਫਿਰ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਟੁੱਟ ਕੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
12.111.82
कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः ।
कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः ॥ १२.१११.८२ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੋਈ ਹੀ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਵ ਅਕਸਰ ਕੰਮ ਦੀ ਆਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਭਾਵ ਤਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਹਨ।
12.111.83
सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् ।
समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते ॥ १२.१११.८३ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਚੰਚਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਥਿਰ ਵੀ। ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਰੱਥ, ਸੌ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
12.111.84
अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम् ।
शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात् ॥ १२.१११.८४ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ, ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹਲਕਾਈ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.111.85
एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् ।
प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात् ॥ १२.१११.८५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਸੇ ਦੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਿੱਦੜ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
12.111.90
अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् ।
गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ १२.१११.९० ॥
ਉਸ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ (ਸ਼ੇਰ) ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਗਿੱਦੜ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।