મહાભારત · અધ્યાય 12.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.112.1
किं पार्थिवेन कर्तव्यं किंच कृत्वा सुखी भवेत् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वधर्मभृतां वर ॥ १२.११२.१ ॥
રાજાએ શું કરવું જોઈએ? શું કરીને તે સુખી થાય? સર્વધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તે મને તત્ત્વથી કહો.
12.112.2
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम् ।
यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत् ॥ १२.११२.२ ॥
સારું, હું તને કહું છું. કાર્યના એકનિષ્ઠ નિશ્ચયવાળા તું સાંભળ: અહીં રાજાએ જેમ કરવું જોઈએ, અને જે કરીને તે સુખી થાય.
12.112.3
नचैवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुम् ।
उष्ट्रस्य तु महद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.११२.३ ॥
આપણે જેમ સાંભળ્યું તેમ આ રીતે વર્તવું ન જોઈએ. હે યુધિષ્ઠિર, ઊંટનું મહાન આચરણ સમજ.
12.112.4
जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्रजापतिकुलोद्भवः ।
तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः ॥ १२.११२.४ ॥
પૂર્વજન્મનું સ્મરણ ધરાવતો, પ્રજાપતિના કુળમાં જન્મેલો મહાન ઊંટ વનમાં અતિ મહાન તપ કરતો હતો; વ્રતમાં દૃઢ.
12.112.5
तपसस्तस्य चान्तेऽथ प्रीतिमानभवद्विभुः ।
वरेण च्छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः ॥ १२.११२.५ ॥
તેના તપના અંતે પ્રસન્ન થયેલા તે સમર્થ પિતામહે વર આપીને તેને સંતુષ્ટ કર્યો.
12.112.6
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् ।
योजनानां शतं साग्रमिच्छेयं चारितुं विभो ॥ १२.११२.६ ॥
હે ભગવન્, તમારી કૃપાથી મારી આ ડોક લાંબી થાય. હે વિભુ, હું સો યોજનથી પણ વધુ વિચરવા ઇચ્છું છું.
12.112.7
एवमस्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना ।
प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम् ॥ १२.११२.७ ॥
"એમ જ થાઓ" એમ મહાત્મા વરદાતાએ કહ્યું, ત્યારે શ્રેષ્ઠ વર મેળવીને ઊંટ પોતાના વનમાં ગયો.
12.112.8
स चकार तदाऽऽलस्यं वरदानात्सुदुर्मतिः ।
न चैच्छच्चिरतुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः ॥ १२.११२.८ ॥
વરદાનને કારણે તે અતિ-દુર્બુદ્ધિએ આળસ કર્યો. તે દુરાત્મા કાળથી મોહિત થઈને લાંબો સમય રહેવા કે જવા ઇચ્છતો ન હતો.
12.112.9
स कदाचित्प्रसार्यैव तां ग्रीवां शतयोजनाम् ।
चचार श्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान् ॥ १२.११२.९ ॥
તે એક વાર સો યોજન લાંબી તે ગરદન ફેલાવીને જ શ્રાંત હૃદયે ફર્યો. ત્યારે મોટો પવન આવ્યો.
12.112.10
स गुहायां शिरोग्रीवां निधाय पशुरात्मनः ।
आस्ते वर्षमथाभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत् ॥ १२.११२.१० ॥
તે પશુએ પોતાનું માથું અને ગરદન એક ગુફામાં મૂકીને ત્યાં જ રહ્યું. ત્યારે મોટો વરસાદ આવ્યો અને જગતને ડુબાડવા લાગ્યો.
12.112.11
अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः ।
सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः ॥ १२.११२.११ ॥
ત્યારે ઠંડીથી શરીર ઘેરાયેલું, ભૂખ અને થાકથી ભરેલો, પાણીથી પીડિત એક શિયાળ પોતાની પત્ની સાથે તરત જ તે ગુફામાં પ્રવેશ્યો.
12.112.12
स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः ।
अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ ॥ १२.११२.१२ ॥
માંસ પર જીવતા તેણે, ભૂખ અને થાકથી અત્યંત ઘેરાયેલો હોઈને, તે ઊંટની ગરદન જોઈ, હે ભરતર્ષભ, તે ખાઈ લીધી.
12.112.13
यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशु ।
तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः ॥ १२.११२.१३ ॥
જ્યારે તેને સમજાયું કે પોતે ખવાઈ રહ્યો છે, ત્યારે અત્યંત દુઃખી થઈને તે પોતાને સંકોચવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો.
12.112.14
यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः ।
तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः ॥ १२.११२.१४ ॥
તે પ્રાણી પોતાની ગરદન ઉપર-નીચે સંકોચતું હતું ત્યાં સુધીમાં, પત્ની સહિત શિયાળે તેને ખાઈ નાખ્યું.
12.112.15
स हत्वा भक्षयित्वा च तमुष्ट्रं जम्बुकस्तदा ।
विगते वातवर्पे तु निश्चक्राम गुहोदरात् ॥ १२.११२.१५ ॥
તે શિયાળે તે ઊંટને મારીને ખાધા પછી, પવન અને વરસાદ શમ્યા ત્યારે ગુફાના ઉદરમાંથી બહાર નીકળ્યું.
12.112.16
एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा ।
आलस्यस्य क्रमात्पश्य महान्तं दोषमागतम् ॥ १२.११२.१६ ॥
આ રીતે દુર્બુદ્ધિ ઊંટનું તે સમયે મૃત્યુ થયું. જુઓ, આળસના ક્રમથી કેટલો મોટો દોષ આવી પડે છે.
12.112.17
त्वमप्येवंविधं हित्वा योगेन नियतेन्द्रियः ।
वर्तस्व बुद्धिमूलं तु विजयं मनुरब्रवीत् ॥ १२.११२.१७ ॥
તું પણ આવા આળસને છોડીને, યોગથી ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરીને આચરણ કર. વિજય બુદ્ધિના મૂળ પર આધારિત છે, એમ મનુએ કહ્યું છે.
12.112.18
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत ।
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ १२.११२.१८ ॥
હે ભરત, બુદ્ધિથી શ્રેષ્ઠ કર્મો બાહુઓના મધ્યભાગમાં હોય છે; અને જે જાંઘોની નીચે છે તે ભારમાં ઊતરતાં છે.
12.112.19
राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च ।
आर्तस्य बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत्।
गुप्तं मन्त्रं श्रुतवतः सुसहायस्य चानघ ॥ १२.११२.१९ ॥
દક્ષ અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખનારનું રાજ્ય ટકે છે. મનુએ કહ્યું કે પીડિતના વિજયનું મૂળ બુદ્ધિ છે. હે નિષ્પાપ, શાસ્ત્ર જાણનાર અને સારા સહાયકો ધરાવનારનો મંત્ર ગુપ્ત રહે છે.
12.112.20
असहायवतो ह्यर्था न तिष्ठन्ति कदाचन ।
परीक्षितसहायस्य तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर।
सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम् ॥ १२.११२.२० ॥
સહાયક વગરના માણસના કાર્યો ક્યારેય ટકતા નથી. પરીક્ષિત સહાયકો ધરાવનારના જ કાર્યો અહીં ટકે છે. હે યુધિષ્ઠિર, સહાયકોથી યુક્ત માણસ આખી પૃથ્વી પર શાસન કરી શકે છે.
12.112.21
इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः ।
पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः।
मयाऽपि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या ।
त्वमप्रमत्तः प्रचरस्व राजन् ॥ १२.११२.२१ ॥
આ વાત સજ્જનો અને વિધિ જાણનારાઓએ પૂર્વે કહી હતી, જેમનો પ્રભાવ ઇન્દ્ર સમાન હતો. મેં પણ શાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ તને આ કહ્યું છે. હે રાજન, સાવધાનીથી આચરણ કર.