ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.112.1
किं पार्थिवेन कर्तव्यं किंच कृत्वा सुखी भवेत् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वधर्मभृतां वर ॥ १२.११२.१ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ? ਸਾਰੇ ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।
12.112.2
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम् ।
यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत् ॥ १२.११२.२ ॥
ਚੰਗਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਸੁਣ: ਇੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ।
12.112.3
नचैवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुम् ।
उष्ट्रस्य तु महद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.११२.३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਊਠ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਚਰਣ ਸਮਝ ਲੈ।
12.112.4
जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्रजापतिकुलोद्भवः ।
तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः ॥ १२.११२.४ ॥
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਮਹਾਨ ਊਠ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ।
12.112.5
तपसस्तस्य चान्तेऽथ प्रीतिमानभवद्विभुः ।
वरेण च्छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः ॥ १२.११२.५ ॥
ਉਸਦੇ ਤਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਉਸ ਸਮਰੱਥ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
12.112.6
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् ।
योजनानां शतं साग्रमिच्छेयं चारितुं विभो ॥ १२.११२.६ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਇਹ ਗਰਦਨ ਲੰਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਵਿਭੂ, ਮੈਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵਿਚਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.112.7
एवमस्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना ।
प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम् ॥ १२.११२.७ ॥
"ਏਦਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇ" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਰਦਾਤਾ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਊਠ ਆਪਣੇ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
12.112.8
स चकार तदाऽऽलस्यं वरदानात्सुदुर्मतिः ।
न चैच्छच्चिरतुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः ॥ १२.११२.८ ॥
ਵਰਦਾਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਅਤਿ-ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਨੇ ਆਲਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਲੰਮਾ ਠਹਿਰਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਨਾ ਜਾਣਾ।
12.112.9
स कदाचित्प्रसार्यैव तां ग्रीवां शतयोजनाम् ।
चचार श्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान् ॥ १२.११२.९ ॥
ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਉਸ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ ਹੀ ਥੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਘੁੰਮਿਆ। ਤਦ ਵੱਡੀ ਹਨੇਰੀ ਆਈ।
12.112.10
स गुहायां शिरोग्रीवां निधाय पशुरात्मनः ।
आस्ते वर्षमथाभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत् ॥ १२.११२.१० ॥
ਉਸ ਜਾਨਵਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਬਰਸਾਤ ਆਈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡੋਬਣ ਲੱਗੀ।
12.112.11
अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः ।
सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः ॥ १२.११२.११ ॥
ਫਿਰ ਠੰਢ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਘਿਰਿਆ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਇੱਕ ਗਿੱਦੜ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ।
12.112.12
स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः ।
अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ ॥ १२.११२.१२ ॥
ਮਾਸ ਖਾ ਕੇ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੇ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਊਠ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਹੇ ਭਰਤਰਿਸ਼ਭ, ਉਹ ਖਾ ਲਈ।
12.112.13
यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशु ।
तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः ॥ १२.११२.१३ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਖਾਧਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੰਗੇੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
12.112.14
यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः ।
तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः ॥ १२.११२.१४ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਸੁੰਗੇੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗਿੱਦੜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ।
12.112.15
स हत्वा भक्षयित्वा च तमुष्ट्रं जम्बुकस्तदा ।
विगते वातवर्पे तु निश्चक्राम गुहोदरात् ॥ १२.११२.१५ ॥
ਉਸ ਗਿੱਦੜ ਨੇ ਉਸ ਊਠ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਹਨੇਰੀ-ਮੀਂਹ ਥਮਣ ਤੇ ਗੁਫਾ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
12.112.16
एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा ।
आलस्यस्य क्रमात्पश्य महान्तं दोषमागतम् ॥ १२.११२.१६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਊਠ ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਵੇਖ, ਆਲਸ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
12.112.17
त्वमप्येवंविधं हित्वा योगेन नियतेन्द्रियः ।
वर्तस्व बुद्धिमूलं तु विजयं मनुरब्रवीत् ॥ १२.११२.१७ ॥
ਤੂੰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਰਤ। ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ।
12.112.18
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत ।
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ १२.११२.१८ ॥
ਹੇ ਭਰਤ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਪੱਟਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਨੀਵੇਂ ਹਨ।
12.112.19
राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च ।
आर्तस्य बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत्।
गुप्तं मन्त्रं श्रुतवतः सुसहायस्य चानघ ॥ १२.११२.१९ ॥
ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਰਾਜ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁਖੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੰਤਰ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.112.20
असहायवतो ह्यर्था न तिष्ठन्ति कदाचन ।
परीक्षितसहायस्य तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर।
सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम् ॥ १२.११२.२० ॥
ਸਹਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ। ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਸਹਾਇਕਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮ ਹੀ ਇੱਥੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.112.21
इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः ।
पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः।
मयाऽपि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या ।
त्वमप्रमत्तः प्रचरस्व राजन् ॥ १२.११२.२१ ॥
ਇਹ ਗੱਲ ਸਜਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰਤ।