महाभारत · अध्याय 12.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.112.1
किं पार्थिवेन कर्तव्यं किंच कृत्वा सुखी भवेत् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वधर्मभृतां वर ॥ १२.११२.१ ॥
राजाने काय करावे? काय केल्याने तो सुखी होईल? सर्वधर्मधारकांत श्रेष्ठ, ते मला यथार्थपणे सांगा.
12.112.2
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम् ।
यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत् ॥ १२.११२.२ ॥
ठीक, मी तुला सांगतो. कार्यातील एकनिष्ठ निश्चय असलेला तू ऐक: येथे राजाने जसे वागावे, आणि जे करून तो सुखी होईल.
12.112.3
नचैवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुम् ।
उष्ट्रस्य तु महद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.११२.३ ॥
आपण ऐकले तसे असे वागू नये. हे युधिष्ठिरा, उंटाचे महान वर्तन समज.
12.112.4
जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्रजापतिकुलोद्भवः ।
तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः ॥ १२.११२.४ ॥
पूर्वजन्म स्मरणारा, प्रजापतीच्या कुलात जन्मलेला महान उंट रानात अतिमहान तप करू लागला; व्रतांत दृढ होता.
12.112.5
तपसस्तस्य चान्तेऽथ प्रीतिमानभवद्विभुः ।
वरेण च्छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः ॥ १२.११२.५ ॥
त्याच्या तपाच्या शेवटी प्रसन्न झालेला तो समर्थ पितामह वर देऊन त्याला संतुष्ट करू लागला.
12.112.6
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् ।
योजनानां शतं साग्रमिच्छेयं चारितुं विभो ॥ १२.११२.६ ॥
हे भगवन्, तुमच्या प्रसादाने माझी ही मान लांब होवो. हे विभो, मला शंभर योजनांहून अधिक संचार करायचा आहे.
12.112.7
एवमस्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना ।
प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम् ॥ १२.११२.७ ॥
"तसेच होवो" असे महात्मा वरदात्याने सांगितल्यावर, तो श्रेष्ठ वर मिळवून उंट आपल्या वनात गेला.
12.112.8
स चकार तदाऽऽलस्यं वरदानात्सुदुर्मतिः ।
न चैच्छच्चिरतुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः ॥ १२.११२.८ ॥
वरदानामुळे त्या अति-दुर्बुद्धीने आळस केला. तो दुरात्मा कालमोहित होऊन दीर्घकाळ राहण्याची किंवा जाण्याची इच्छा करीत नसे.
12.112.9
स कदाचित्प्रसार्यैव तां ग्रीवां शतयोजनाम् ।
चचार श्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान् ॥ १२.११२.९ ॥
तो एकदा शंभर योजने लांब असलेली ती मान पसरूनच श्रांत मनाने फिरला. तेव्हा मोठा वारा आला.
12.112.10
स गुहायां शिरोग्रीवां निधाय पशुरात्मनः ।
आस्ते वर्षमथाभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत् ॥ १२.११२.१० ॥
तो पशु आपले डोके आणि मान एका गुहेत ठेवून तेथेच राहिला. तेव्हा फार मोठा पाऊस आला आणि जग बुडवू लागला.
12.112.11
अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः ।
सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः ॥ १२.११२.११ ॥
मग थंडीने शरीर वेढलेला, भूक आणि श्रमाने युक्त, पाण्याने पीडित असा एक कोल्हा आपल्या पत्नीसह लगेच त्या गुहेत शिरला.
12.112.12
स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः ।
अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ ॥ १२.११२.१२ ॥
मांसावर जगणाऱ्या त्याने, अत्यंत भूक आणि श्रमाने युक्त होऊन, त्या उंटाची मान पाहिली आणि हे भरतर्षभा, ती खाऊन टाकली.
12.112.13
यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशु ।
तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः ॥ १२.११२.१३ ॥
आपल्याला खाल्ले जात आहे हे त्या प्राण्याला समजले, तेव्हा अत्यंत दुःखी होऊन त्याने स्वतःला आकसून घेण्याचा प्रयत्न केला.
12.112.14
यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः ।
तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः ॥ १२.११२.१४ ॥
तो प्राणी आपली मान वर-खाली आकसत असतानाच पत्नीसह असलेल्या कोल्ह्याने त्याला खाऊन टाकले.
12.112.15
स हत्वा भक्षयित्वा च तमुष्ट्रं जम्बुकस्तदा ।
विगते वातवर्पे तु निश्चक्राम गुहोदरात् ॥ १२.११२.१५ ॥
त्या कोल्ह्याने त्या उंटाला मारून खाल्ले; वारा व पाऊस थांबल्यावर तो गुहेच्या पोटातून बाहेर पडला.
12.112.16
एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा ।
आलस्यस्य क्रमात्पश्य महान्तं दोषमागतम् ॥ १२.११२.१६ ॥
अशा प्रकारे दुर्बुद्धी उंटाला मृत्यू आला. पाहा, आळसाच्या क्रमाने किती मोठा दोष ओढवतो.
12.112.17
त्वमप्येवंविधं हित्वा योगेन नियतेन्द्रियः ।
वर्तस्व बुद्धिमूलं तु विजयं मनुरब्रवीत् ॥ १२.११२.१७ ॥
तूही असा आळस सोडून, योगाने इंद्रिये नियंत्रित करून वाग. विजय बुद्धीवरच आधारित आहे, असे मनूने सांगितले आहे.
12.112.18
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत ।
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ १२.११२.१८ ॥
हे भरता, बुद्धीने श्रेष्ठ कर्मे बाहूंच्या मध्यभागी असतात; आणि जी जांघेच्या खाली आहेत, ती भारात कनिष्ठ आहेत.
12.112.19
राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च ।
आर्तस्य बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत्।
गुप्तं मन्त्रं श्रुतवतः सुसहायस्य चानघ ॥ १२.११२.१९ ॥
कुशल आणि इंद्रियांना संयमित ठेवणाऱ्याचे राज्य टिकते. पीडिताच्या विजयाचे मूळ बुद्धी आहे असे मनूने सांगितले. हे निष्पाप, शास्त्र जाणणाऱ्याचा आणि चांगले सहाय्यक असलेल्याचा मंत्र गुप्त राहतो.
12.112.20
असहायवतो ह्यर्था न तिष्ठन्ति कदाचन ।
परीक्षितसहायस्य तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर।
सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम् ॥ १२.११२.२० ॥
सहाय्यक नसलेल्याची कामे कधीच टिकत नाहीत. परीक्षिलेल्या सहाय्यकांचे असणाऱ्याचीच कामे येथे टिकतात. हे युधिष्ठिरा, सहाय्यकांनी युक्त माणूस संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करू शकतो.
12.112.21
इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः ।
पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः।
मयाऽपि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या ।
त्वमप्रमत्तः प्रचरस्व राजन् ॥ १२.११२.२१ ॥
हे पूर्वी सज्जन आणि विधी जाणणाऱ्यांनी सांगितले, ज्यांचा प्रभाव इंद्रासारखा होता. मीही शास्त्रदृष्टीने तुला हे सांगितले आहे. हे राजा, सावधपणे वाग.