મહાભારત · અધ્યાય 12.113

12.113.1

राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ ।
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः ॥ १२.११३.१ ॥

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, રાજા રાજ્ય પામ્યા પછી પણ દુર્બળ હોય, તો અતિ બળવાન શત્રુ સામે સાધનહીન તે કેવી રીતે ટકે?

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत ॥ १२.११३.२ ॥

હે ભારત, આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—નદીઓ અને સાગરનો સંવાદ.

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः ।
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः ॥ १२.११३.३ ॥

દેવોના શત્રુઓના નિવાસરૂપ, સદા નદીઓના સ્વામી સાગરે પોતાના મનમાં ઊઠેલા સંશયથી બધી નદીઓને પૂછ્યું.

समूलशाखान्पश्यामि निहतान्क्वापि नो द्रुमान् ।
युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसान् ॥ १२.११३.४ ॥

મૂળ અને ડાળીઓ સહિત કપાયેલાં વૃક્ષો હું ક્યાંય જોતો નથી; તમે પાણીથી ભરાઈને અહીં આવો છો, પણ ત્યાં બીજાં વેતસ હું જોતો નથી.

अ-पकायश्चाल्पसारो वेतसः कूलजश्च यः ।
अज्ञया वा नानीतः किं च वा तेन वः कृतम् ॥ १२.११३.५ ॥

જે વેતસ સારહીન અને કાંઠે જન્મેલો છે, તે અજ્ઞાનથી કે ન લાવવાથી... તેણે તમારું શું કર્યું?

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् ।
यथा चेमानि कूलानि हित्वा नायाति वेतसः ॥ १२.११३.६ ॥

તેથી હું તમારા સૌનો મત સાંભળવા ઇચ્છું છું—આ કાંઠા છોડીને તે વેતસ કેમ આવતો નથી?

तत्र प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत् ।
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम् ॥ १२.११३.७ ॥

ત્યાં નદીઓના સ્વામી સાગરને ગંગા નદીએ અર્થપૂર્ણ, તર્કયુક્ત અને મનાવી શકે એવો ઉત્તર આપ્યો.

गङ्गोवाच ।
तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः।
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यान्न वेतसः ॥ १२.११३.८ ॥

આ વૃક્ષો પોતાના સ્થાને સ્થિર ઊભા રહે છે, કેમ કે તેઓ એક જ નિવાસથી બંધાયેલા છે; પણ વેત સ્વભાવથી વિરુદ્ધ થઈને એ સ્થાન છોડતો નથી.

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नापरे ।
स च वेगे ह्यतिक्रान्ते स्थानमापद्यते पुनः ॥ १२.११३.९ ॥

વેગથી આવતો પ્રવાહ જોઈને વેત નમી જાય છે; બીજાં નમતાં નથી. એ વેગ પસાર થયા પછી તે ફરી પોતાનું સ્થાન મેળવે છે.

कालज्ञः समयज्ञश्च सदावश्यश्च नो द्रुमः ।
अनुलोमवृत्तितस्तब्धस्तेन त्वां नैति वेतसः ॥ १२.११३.१० ॥

એ વૃક્ષ કાળ અને સમયને જાણનારું છે, અને હંમેશાં અમારે આધીન છે. અનુકૂળ વર્તનથી તે સ્થિર રહે છે, તેથી વેત તારી પાસે આવતું નથી.

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च ।
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम् ॥ १२.११३.११ ॥

પવન અને પાણીના વેગથી જે નમે છે અને ફરી ઊભાં થાય છે — ઔષધિઓ, વૃક્ષો અને ઝાડીઓ — તેઓ પરાજય પામતાં નથી.

यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्बन्धविनाशने ।
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.११३.१२ ॥

વધી ગયેલા શત્રુ કે સમર્થ સ્વામીના બંધન-વિનાશના વેગને જે પહેલેથી સહન નથી કરી શકતો, તે જલદી નાશ પામે છે.

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः ।
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम् ॥ १२.११३.१३ ॥

પોતાના અને શત્રુના બળ તથા પરાક્રમનો સાર અને અસાર જાણીને વર્તનાર પ્રાજ્ઞ પરાભવ પામતો નથી.

एवमेव यदा विद्वान्मन्यते विपुलं बलम् ।
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम् ॥ १२.११३.१४ ॥

એ જ રીતે, વિદ્વાન પોતાને વિપુલ બળવાન માને ત્યારે પણ વાંસ જેવી નમ્ર વૃત્તિનો આશ્રય લેવો જોઈએ; આ જ પ્રજ્ઞાનું લક્ષણ છે.