ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.113

12.113.1

राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ ।
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः ॥ १२.११३.१ ॥

ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ରାଜ୍ୟ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ, ଅତି ବଳବାନ ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ସାଧନହୀନ ସେ କିପରି ଠିଆ ହେବ?

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत ॥ १२.११३.२ ॥

ହେ ଭାରତ, ଏ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହି ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ନଦୀ ଓ ସାଗରର ସଂବାଦ।

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः ।
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः ॥ १२.११३.३ ॥

ଦେବଶତ୍ରୁଙ୍କ ନିବାସ, ସଦା ନଦୀଙ୍କ ପତି ସାଗର ନିଜ ଭିତରେ ଉଠିଥିବା ସଂଶୟରେ ସମସ୍ତ ନଦୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

समूलशाखान्पश्यामि निहतान्क्वापि नो द्रुमान् ।
युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसान् ॥ १२.११३.४ ॥

ମୂଳ ଓ ଶାଖା ସହିତ ନିହତ ବୃକ୍ଷ ମୁଁ କେଉଁଠି ଦେଖୁନାହିଁ; ତୁମେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସୁଛ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ବେତ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।

अ-पकायश्चाल्पसारो वेतसः कूलजश्च यः ।
अज्ञया वा नानीतः किं च वा तेन वः कृतम् ॥ १२.११३.५ ॥

ଯେଉଁ ବେତ ସାରହୀନ ଏବଂ କୂଳରେ ଜନ୍ମିତ, ସେ ଅଜ୍ଞାନତାରୁ କିମ୍ବା ନ ଆଣିବାରୁ... ସେ ତୁମକୁ କ'ଣ କଲା?

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् ।
यथा चेमानि कूलानि हित्वा नायाति वेतसः ॥ १२.११३.६ ॥

ତେଣୁ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମତ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ—ଏହି କୂଳ ଛାଡ଼ି ସେ ବେତ କାହିଁକି ଆସେ ନାହିଁ?

तत्र प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत् ।
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम् ॥ १२.११३.७ ॥

ସେଠାରେ ନଦୀମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ସାଗରକୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ବୁଝାଇ ଦେଉଥିବା ଉତ୍ତର ଦେଲା।

गङ्गोवाच ।
तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः।
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यान्न वेतसः ॥ १२.११३.८ ॥

ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ଆଶ୍ରୟରେ ବନ୍ଧା। କିନ୍ତୁ ବେତ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ବିପରୀତ ଭାବେ ସେ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नापरे ।
स च वेगे ह्यतिक्रान्ते स्थानमापद्यते पुनः ॥ १२.११३.९ ॥

ବେଗରେ ଆସୁଥିବା ସ୍ରୋତକୁ ଦେଖି ବେତ ନଇଁ ଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ନଇଁନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ବେଗ ଚାଲିଗଲେ ସେ ପୁନର୍ବାର ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଏ।

कालज्ञः समयज्ञश्च सदावश्यश्च नो द्रुमः ।
अनुलोमवृत्तितस्तब्धस्तेन त्वां नैति वेतसः ॥ १२.११३.१० ॥

ସେହି ଗଛ କାଳ ଓ ସମୟ ଜାଣେ; ସର୍ବଦା ଆମ ବଶରେ ରହେ। ଅନୁକୂଳ ଆଚରଣରେ ସେ ସ୍ଥିର ରହେ, ତେଣୁ ବେତ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସେ ନାହିଁ।

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च ।
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम् ॥ १२.११३.११ ॥

ପବନ ଓ ଜଳର ବେଗରେ ଯେଉଁମାନେ ନଇଁ ଯାନ୍ତି ଓ ପୁଣି ଉଠନ୍ତି — ଔଷଧି, ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ — ସେମାନେ ପରାଜୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्बन्धविनाशने ।
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.११३.१२ ॥

ବଢ଼ିଥିବା ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ସମର୍ଥ ପ୍ରଭୁର ବନ୍ଧନ-ବିନାଶର ବେଗକୁ ଯେ ଆଗରୁ ସହି ପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଶୀଘ୍ର ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ।

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः ।
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम् ॥ १२.११३.१३ ॥

ଯେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ନିଜର ଓ ଶତ୍ରୁର ବଳ ଓ ବୀର୍ଯ୍ୟର ସାର ଓ ଅସାର ଜାଣି ଆଚରଣ କରେ, ସେ ପରାଭବ ପାଏ ନାହିଁ।

एवमेव यदा विद्वान्मन्यते विपुलं बलम् ।
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम् ॥ १२.११३.१४ ॥

ସେହିପରି, ବିଦ୍ୱାନ ନିଜକୁ ବିପୁଳ ବଳବାନ ମନେ କଲେ ମଧ୍ୟ ବେତ ପରି ନମ୍ର ଆଚରଣ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପ୍ରଜ୍ଞାର ଲକ୍ଷଣ।