ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.113

12.113.1

राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ ।
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः ॥ १२.११३.१ ॥

ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਧਨਹੀਣ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇਗਾ?

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत ॥ १२.११३.२ ॥

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः ।
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः ॥ १२.११३.३ ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਸਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸਾਗਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉੱਠੇ ਸੰਸੇ ਕਾਰਨ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

समूलशाखान्पश्यामि निहतान्क्वापि नो द्रुमान् ।
युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसान् ॥ १२.११३.४ ॥

ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਢੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ; ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੋ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੇਤਸ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।

अ-पकायश्चाल्पसारो वेतसः कूलजश्च यः ।
अज्ञया वा नानीतः किं च वा तेन वः कृतम् ॥ १२.११३.५ ॥

ਜੋ ਵੇਤਸ ਸਾਰਹੀਣ ਤੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਜਾਣਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਨਾ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਣ ਕਰਕੇ... ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਕੀਤਾ?

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् ।
यथा चेमानि कूलानि हित्वा नायाति वेतसः ॥ १२.११३.६ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਕੰਢੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਵੇਤਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?

तत्र प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत् ।
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम् ॥ १२.११३.७ ॥

ਉੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੇ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ, ਤਰਕਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

गङ्गोवाच ।
तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः।
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यान्न वेतसः ॥ १२.११३.८ ॥

ਇਹ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਟਿਕਾਣੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਬੇਂਤ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नापरे ।
स च वेगे ह्यतिक्रान्ते स्थानमापद्यते पुनः ॥ १२.११३.९ ॥

ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਪਾਣੀ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਂਤ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੇ। ਉਹ ਵੇਗ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

कालज्ञः समयज्ञश्च सदावश्यश्च नो द्रुमः ।
अनुलोमवृत्तितस्तब्धस्तेन त्वां नैति वेतसः ॥ १२.११३.१० ॥

ਉਹ ਰੁੱਖ ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਅਨੁਕੂਲ ਚਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਬੇਂਤ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च ।
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम् ॥ १२.११३.११ ॥

ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜੋ ਝੁਕਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ — ਬੂਟੀਆਂ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ — ਉਹ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ।

यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्बन्धविनाशने ।
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.११३.१२ ॥

ਵਧੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਸਮਰੱਥ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਬੰਧਨ-ਨਾਸ਼ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः ।
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम् ॥ १२.११३.१३ ॥

ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕਰਮ ਦੇ ਸਾਰ ਤੇ ਅਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।

एवमेव यदा विद्वान्मन्यते विपुलं बलम् ।
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम् ॥ १२.११३.१४ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਲ ਵਾਲਾ ਸਮਝੇ, ਤਦ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਤ ਵਰਗੀ ਨਰਮ ਵਿਹਾਰ-ਰੀਤ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।