マハーバーラタ · 章 12.113

12.113.1

राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ ।
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः ॥ १२.११३.१ ॥

バラタの雄牛よ、王国を得たのに弱く、手段を欠く王は、いかにして非常に強大な敵の前に立ち続けられるのでしょうか。

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत ॥ १२.११३.२ ॥

バーラタよ、この件についても人々はこの古い物語を語る——川々と海の対話である。

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः ।
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः ॥ १२.११३.३ ॥

神々の敵の住処であり、常に川々の主である海は、心に疑問が生じたので、すべての川に尋ねた。

समूलशाखान्पश्यामि निहतान्क्वापि नो द्रुमान् ।
युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसान् ॥ १२.११३.४ ॥

根と枝ごと倒された木は、どこにも見えない。おまえたちは水に満ちてここへ来るが、そこには他の葦が見えない。

अ-पकायश्चाल्पसारो वेतसः कूलजश्च यः ।
अज्ञया वा नानीतः किं च वा तेन वः कृतम् ॥ १२.११३.५ ॥

岸に生じた、芯の乏しい葦は、無知によって、あるいは持ち込まれず……あなたがたに何をしたのか。

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् ।
यथा चेमानि कूलानि हित्वा नायाति वेतसः ॥ १२.११३.६ ॥

ゆえに、おまえたち皆の意見を聞きたい。なぜあの葦はこれらの岸を離れて来ないのか。

तत्र प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत् ।
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम् ॥ १२.११३.७ ॥

そこで河ガンガーは、川の主なる大海に、意味があり理にかない、納得させる返答を述べた。

गङ्गोवाच ।
तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः।
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यान्न वेतसः ॥ १२.११३.८ ॥

これらの木々はそれぞれの場所に立っている。一つの住処に根ざしているからである。しかし葦は本性に逆らって、その場所を離れないのである。

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नापरे ।
स च वेगे ह्यतिक्रान्ते स्थानमापद्यते पुनः ॥ १२.११३.९ ॥

勢いよく迫る流れを見て、葦は身をかがめる。他の木々はかがまない。その勢いが過ぎ去ると、葦は再びもとの場所を得るのである。

कालज्ञः समयज्ञश्च सदावश्यश्च नो द्रुमः ।
अनुलोमवृत्तितस्तब्धस्तेन त्वां नैति वेतसः ॥ १२.११३.१० ॥

その木は時と機を知り、いつも我らに従順である。流れに沿う振る舞いによって堅固であるから、葦はお前のもとへは来ないのである。

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च ।
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम् ॥ १२.११३.११ ॥

風と水の勢いに身をかがめ、やがてまた起き上がる薬草・樹木・灌木は、敗れることがない。

यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्बन्धविनाशने ।
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.११३.१२ ॥

強大になった敵や力ある主君が束縛を断ち切る勢いを、まず耐え忍べない者は、すみやかに滅びる。

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः ।
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम् ॥ १२.११३.१३ ॥

自らと敵の力と勇気の真実と虚偽を知って行動する賢者は、敗北に遭うことがない。

एवमेव यदा विद्वान्मन्यते विपुलं बलम् ।
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम् ॥ १२.११३.१४ ॥

同様に、学者は自らの力が大きいと思う時でも、葦のようにしなやかな振る舞いを取るべきである。これこそ英知のしるしである。