મહાભારત · અધ્યાય 12.114
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.114.1
विद्वान्मूढप्रगल्भेन मृदुस्तीक्ष्णेन भारत ।
आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्यादरिंदम् ॥ १२.११४.१ ॥
હે ભરતવંશી, વિદ્વાન માણસ મૂર્ખ અને ઢીઠ, કોમળ અને કઠોર એવા કોઈના દ્વારા સભામાં નિંદાય ત્યારે કેવી રીતે વર્તવું, હે શત્રુદમન?
12.114.2
श्रूयतां पृथिवीपाल यथैऽषोर्थोऽवगम्यते ।
सदा सचेताः सहते नरस्येहाल्पचेतसः ॥ १२.११४.२ ॥
હે પૃથ્વીપાલક, આ અર્થ કેવી રીતે સમજાય છે તે સાંભળો. સદા સાવધ રહેતો જ્ઞાની માણસ અહીં અલ્પબુદ્ધિ માણસને સહન કરે છે.
12.114.3
आक्रुश्य दूष्यमाणश्च सुकृतं तस्य विन्दति ।
दुष्कृतं चात्मनो मर्षी तस्मिन्नेव प्रमार्जति ॥ १२.११४.३ ॥
ગાળ ખાઈને અને દોષારોપ પામતાં પણ તે તેનું પુણ્ય મેળવે છે; સહનશીલ માણસ પોતાનું પાપ તેના પર જ ધોઈ નાખે છે.
12.114.4
गर्हितं तमुपेक्षेत वाश्यमानमिवातुरम् ।
लोके विद्वेषमापन्नो निष्फलं प्रतिपद्यते ॥ १२.११४.४ ॥
નિંદા કરનારની તેણે અવગણના કરવી, જેમ રોગીના બોલની અવગણના થાય છે; જગતમાં દ્વેષમાં પડનાર નિષ્ફળ ફળ મેળવે છે.
12.114.5
इति संश्लाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा ।
इदमुक्तो मया कश्चित्सर्वतो जनसंसदि।
स तत्र व्रीडितः शुष्को मृतकल्पोऽवतिष्ठते ॥ १२.११४.५ ॥
આ રીતે તે એ પાપકર્મથી હંમેશાં પોતાની પ્રશંસા કરે છે. જનસભામાં ચારેબાજુ કોઈને મેં આ કહ્યું ત્યારે તે ત્યાં શરમાઈને, સુકાઈને, મૃતપ્રાય જેવો ઊભો રહે છે.
12.114.6
श्लाघन्नश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः ।
उपेक्षितव्यो दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः ॥ १२.११४.६ ॥
પ્રશંસાને અયોગ્ય કર્મથી પોતાની પ્રશંસા કરનાર નિર્લજ્જ, એવા અધમ પુરુષની સંયમી માણસે અવગણના કરવી જોઈએ.
12.114.7
यद्यद्ब्रूयादल्पमतिस्तत्तदस्य सहेत्तदा ॥ १२.११४.७ ॥
અલ્પબુદ્ધિ માણસ જે જે કહે, તે ત્યારે સહન કરવું જોઈએ.
12.114.8
प्रकृत्या हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति ।
वने काक इवाबुद्धिर्वाश्यमानो निरर्थकम् ॥ १२.११४.८ ॥
સ્વભાવથી પ્રશંસા કરે કે નિંદા કરે, તે શું કરી શકે? વનમાં કાગડાની જેમ, બુદ્ધિહીન વ્યર્થ કાગારોળ કરે છે.
12.114.9
यदि वाग्भिः प्रयोगः स्यात्प्रयोज्यः पापकर्मणा ।
वागेवार्थो भवेत्तस्य न ह्येवार्थो जिघांसतः ॥ १२.११४.९ ॥
પાપકર્મી માણસ જો વાણીથી પ્રયોગ કરે, તો તેનો હેતુ કેવળ વાણી જ હોય છે; હાનિ કરવા ઇચ્છનારનો હેતુ ખરેખર તે નથી.
12.114.10
निषेकं वै परस्यासावाचष्टे वृत्तचेष्टया ।
मयूर इव कौपीनं नृत्यं संदर्शयन्निव ॥ १२.११४.१० ॥
તે પોતાના આચરણથી બીજાનો દોષ પ્રગટ કરે છે, જાણે મોર કૌપીન બતાવતો નાચતો હોય.
12.114.11
यस्यावाच्यं न लोकेऽस्मिन्नाकार्यं चापि किंचन ।
वाचं तेन न संदध्याच्छुचिः संश्लिष्टकर्मणा ॥ १२.११४.११ ॥
આ લોકમાં જેના માટે કંઈ અવાચ્ય કે અકાર્ય નથી, એવા દુષ્કર્મી સાથે શુદ્ધ માણસે વાણીનો સંબંધ ન જોડવો.
12.114.12
प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षं तु विनिन्दकः ।
स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः ॥ १२.११४.१२ ॥
જે સામે વખાણ કરે અને પાછળ નિંદા કરે, તે માણસ જગતમાં કૂતરા જેવો છે; નષ્ટ લોક જ તેનું પરમ ધ્યેય છે.
12.114.13
तादृग्दिनशतं चापि यद्ददाति जुहोति च ।
परोक्षेणापवादेन तं नाशयति तत्क्षणात् ॥ १२.११४.१३ ॥
એવા સો દિવસ સુધી પણ દાન આપે અને હોમ કરે, છતાં જે પીઠ પાછળ નિંદા કરે છે તે તે જ ક્ષણે તેને નષ્ટ કરી નાખે છે.
12.114.14
तस्मात्प्राज्ञो नरः सद्यस्तादृशं पापचेतसम् ।
वर्जयेन्मतिमान्वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा ॥ १२.११४.१४ ॥
તેથી બુદ્ધિમાન માણસે એવા પાપી મનવાળાને તરત જ ત્યજી દેવો, જેમ કૂતરાનું માંસ ત્યજાય છે.
12.114.15
परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महाजने ।
प्रकाशयति दोषान्स्वान्सर्पः फणमिवोन्नतम् ॥ १२.११४.१५ ॥
દુરાત્મા મહાજનો વચ્ચે નિંદા કરે છે ત્યારે, સાપ ઊંચી ફેણ બતાવે તેમ તે પોતાના જ દોષો પ્રગટ કરે છે.
12.114.16
तं स्वकर्मणि कुर्वाणं प्रतिकर्तुं य इच्छति ।
भस्मकूट इवाबुद्धिः खरो रजसि मज्जति ॥ १२.११४.१६ ॥
પોતાનું કર્મ કરતા તેના પર જે બદલો લેવા ઇચ્છે છે, તે મૂર્ખ ગધેડાની જેમ રાખના ઢગલામાં પડીને ધૂળમાં ડૂબે છે.
12.114.17
मनुष्यसालावृकमप्रशान्तं ।
जनापवादे सततं निविष्टम्।
मातङ्गमुन्मत्तमिवोन्नदन्तं ।
त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम् ॥ १२.११४.१७ ॥
મનુષ્યોમાં વરુ જેવો, અશાંત, લોકોની નિંદામાં સતત લાગેલો, મદોન્મત્ત હાથીની જેમ ગર્જતો — અતિ ભયંકર કૂતરાની જેમ તેને ત્યજી દેવો.
12.114.18
अनार्यजुष्टे पथि वर्तमानं ।
दमादपेतं विनयाच्च पापम्।
अरिव्रतं नित्यमभूतिकामं ।
धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम् ॥ १२.११४.१८ ॥
અનાર્યો દ્વારા સેવાતા માર્ગે ચાલનારો, દમ અને વિનય વિનાનો, પાપી, વ્રતોનો શત્રુ, સદા પોતાના વિનાશની ઇચ્છા રાખનારો — તે પાપબુદ્ધિ મનુષ્યને ધિક્કાર.
12.114.19
प्रत्युच्यमानस्त्वथ भूय एव ।
निशाम्य माभूस्त्वमथार्तरूपः।
उच्चस्य नीचेन हि संप्रयोगं ।
विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये ॥ १२.११४.१९ ॥
જો કોઈ તને ફરી ઉત્તર આપે, તો પણ તે સાંભળીને તું પીડિત જેવો ન થા. ઊંચાનો નીચ સાથેનો સંબંધ સ્થિરબુદ્ધિ લોકો નિંદે છે.
12.114.20
क्रुद्धो दशेद्वाऽपि च ताडयेद्वा ।
स पांसुभिर्वा विकिरेत्तुषैर्वा।
विवृत्य दन्तांश्च विभीषयेद्वा ।
सिद्धं हि मूढे कुपिते नृशंसे ॥ १२.११४.२० ॥
ક્રોધે તે કરડી શકે અથવા મારી શકે. ધૂળથી ઢાંકી શકે અથવા ફોતરાં વેરી શકે. દાંત બતાવીને ડરાવી પણ શકે. મૂઢ, ક્રોધિત અને નિર્દય માટે આ નિશ્ચિત છે.
12.114.21
विगर्हणां नाऽपि दुरात्मना कृतां ।
सहेत यः संसदि दुर्जनानाम्।
पठेदिदं चापि निदर्शनं सदा ।
न वाङ्भयं स लभति किंचिदप्रियम् ॥ १२.११४.२१ ॥
દુરાત્માએ કરેલી નિંદા પણ જે સભામાં દુર્જનો વચ્ચે સહન કરે, અને આ દૃષ્ટાંત સદા વાંચે, તેને વાણીથી આવતું કોઈ અપ્રિય પ્રાપ્ત થતું નથી.