महाभारत · अध्याय 12.114
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.114.1
विद्वान्मूढप्रगल्भेन मृदुस्तीक्ष्णेन भारत ।
आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्यादरिंदम् ॥ १२.११४.१ ॥
हे भरतवंशजा, विद्वान पुरुषाचा मूर्ख आणि धीट, मृदू आणि कठोर अशा माणसाकडून सभेत अपमान केला जात असताना त्याने कसे वागावे, हे शत्रुदमना?
12.114.2
श्रूयतां पृथिवीपाल यथैऽषोर्थोऽवगम्यते ।
सदा सचेताः सहते नरस्येहाल्पचेतसः ॥ १२.११४.२ ॥
हे पृथ्वीपाला, हा अर्थ कसा समजतो ते ऐका. नेहमी सावध असलेला ज्ञानी माणूस येथे अल्पबुद्धी माणसाला सहन करतो.
12.114.3
आक्रुश्य दूष्यमाणश्च सुकृतं तस्य विन्दति ।
दुष्कृतं चात्मनो मर्षी तस्मिन्नेव प्रमार्जति ॥ १२.११४.३ ॥
शिवीगाळ होऊन दोष लावला जात असतानाही तो त्याचे पुण्य मिळवतो; सहनशील माणूस स्वतःचे पाप त्याच्यावरच पुसून टाकतो.
12.114.4
गर्हितं तमुपेक्षेत वाश्यमानमिवातुरम् ।
लोके विद्वेषमापन्नो निष्फलं प्रतिपद्यते ॥ १२.११४.४ ॥
निंदकाकडे त्याने दुर्लक्ष करावे, जसे आजाऱ्याच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष केले जाते; जगात द्वेषात पडणारा निष्फळ फलच मिळवतो.
12.114.5
इति संश्लाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा ।
इदमुक्तो मया कश्चित्सर्वतो जनसंसदि।
स तत्र व्रीडितः शुष्को मृतकल्पोऽवतिष्ठते ॥ १२.११४.५ ॥
अशा प्रकारे तो त्या पापकर्माने नेहमी स्वतःची प्रशंसा करतो. जनसभेत सर्वत्र कोणाला तरी मी हे सांगितले असता, तो तेथे लाजलेला, सुकलेला आणि मृतप्राय असा उभा राहतो.
12.114.6
श्लाघन्नश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः ।
उपेक्षितव्यो दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः ॥ १२.११४.६ ॥
प्रशंसनीय नसलेल्या कर्माने स्वतःची प्रशंसा करणारा निर्लज्ज, असा अधम पुरुष, संयमी माणसाने दुर्लक्ष करावा.
12.114.7
यद्यद्ब्रूयादल्पमतिस्तत्तदस्य सहेत्तदा ॥ १२.११४.७ ॥
अल्पबुद्धी माणूस जे जे बोलेल ते तेव्हा सहन करावे.
12.114.8
प्रकृत्या हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति ।
वने काक इवाबुद्धिर्वाश्यमानो निरर्थकम् ॥ १२.११४.८ ॥
स्वभावाने स्तुती केली किंवा निंदा केली तरी तो काय करील? वनातील कावळ्याप्रमाणे, बुद्धिहीन माणूस निरर्थक ओरडतो.
12.114.9
यदि वाग्भिः प्रयोगः स्यात्प्रयोज्यः पापकर्मणा ।
वागेवार्थो भवेत्तस्य न ह्येवार्थो जिघांसतः ॥ १२.११४.९ ॥
पापकर्मा माणसाने वाणीने प्रयोग केला तर त्याचा हेतू केवळ वाणीच असतो; हानी करू इच्छिणाऱ्याचा हेतू खरे तर तो नसतो.
12.114.10
निषेकं वै परस्यासावाचष्टे वृत्तचेष्टया ।
मयूर इव कौपीनं नृत्यं संदर्शयन्निव ॥ १२.११४.१० ॥
तो आपल्या आचरणाने दुसऱ्याचा दोष उघड करतो, जणू मोर कौपीन दाखवत नाचत आहे.
12.114.11
यस्यावाच्यं न लोकेऽस्मिन्नाकार्यं चापि किंचन ।
वाचं तेन न संदध्याच्छुचिः संश्लिष्टकर्मणा ॥ १२.११४.११ ॥
ज्याच्यासाठी या जगात बोलण्यासारखे वा न करण्यासारखे काहीच नाही, अशा दुष्कर्म्याशी शुद्ध माणसाने वाणीचा संबंध ठेवू नये.
12.114.12
प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षं तु विनिन्दकः ।
स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः ॥ १२.११४.१२ ॥
जो समोर स्तुती करतो आणि मागे निंदा करतो, तो माणूस जगात कुत्र्यासारखा आहे; नष्ट लोक हेच त्याचे परम ध्येय असते.
12.114.13
तादृग्दिनशतं चापि यद्ददाति जुहोति च ।
परोक्षेणापवादेन तं नाशयति तत्क्षणात् ॥ १२.११४.१३ ॥
असे शंभर दिवस दान दिले आणि यज्ञ केला, तरी जो परोक्ष निंदा करतो तो ते तत्क्षणी नष्ट करतो.
12.114.14
तस्मात्प्राज्ञो नरः सद्यस्तादृशं पापचेतसम् ।
वर्जयेन्मतिमान्वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा ॥ १२.११४.१४ ॥
म्हणून शहाण्या माणसाने अशा पापी मनाच्या माणसाला ताबडतोब टाळावे, जसे कुत्र्याचे मांस टाळले जाते.
12.114.15
परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महाजने ।
प्रकाशयति दोषान्स्वान्सर्पः फणमिवोन्नतम् ॥ १२.११४.१५ ॥
दुरात्मा महाजनांमध्ये परिवाद बोलतो तेव्हा, सर्प उंचावलेला फणा दाखवतो तसा तो स्वतःचेच दोष प्रकट करतो.
12.114.16
तं स्वकर्मणि कुर्वाणं प्रतिकर्तुं य इच्छति ।
भस्मकूट इवाबुद्धिः खरो रजसि मज्जति ॥ १२.११४.१६ ॥
आपले कर्म करणाऱ्या त्याच्यावर जो प्रतिकार करू इच्छितो, तो मूर्ख गाढवासारखा राखेच्या ढिगात पडून धुळीत बुडतो.
12.114.17
मनुष्यसालावृकमप्रशान्तं ।
जनापवादे सततं निविष्टम्।
मातङ्गमुन्मत्तमिवोन्नदन्तं ।
त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम् ॥ १२.११४.१७ ॥
माणसांमधील लांडग्यासारखा, अशांत, लोकांच्या निंदेत सतत गढलेला, मत्त हत्तीप्रमाणे गर्जना करणारा — अतिभयंकर कुत्र्याप्रमाणे त्याला सोडावे.
12.114.18
अनार्यजुष्टे पथि वर्तमानं ।
दमादपेतं विनयाच्च पापम्।
अरिव्रतं नित्यमभूतिकामं ।
धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम् ॥ १२.११४.१८ ॥
अनार्यांनी आचरलेल्या मार्गावर चालणारा, दम व विनयरहित, पापी, व्रतांचा शत्रू, सदैव स्वतःच्या नाशाची इच्छा करणारा — त्या पापबुद्धी माणसाचा धिक्कार असो.
12.114.19
प्रत्युच्यमानस्त्वथ भूय एव ।
निशाम्य माभूस्त्वमथार्तरूपः।
उच्चस्य नीचेन हि संप्रयोगं ।
विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये ॥ १२.११४.१९ ॥
कोणी तुला पुन्हा उत्तर दिले तरी ते ऐकून तू पीडित रूप धारण करू नकोस. उच्चाचा नीचाशी संबंध स्थिरबुद्धी लोक निंदतात.
12.114.20
क्रुद्धो दशेद्वाऽपि च ताडयेद्वा ।
स पांसुभिर्वा विकिरेत्तुषैर्वा।
विवृत्य दन्तांश्च विभीषयेद्वा ।
सिद्धं हि मूढे कुपिते नृशंसे ॥ १२.११४.२० ॥
रागाने तो चावू शकतो किंवा मारू शकतो. धुळीने झाकू शकतो किंवा तुसांनी उधळू शकतो. दात दाखवून भीतीही घालू शकतो. मूर्ख, कोपलेला आणि क्रूर यांच्याबाबत हे निश्चितच आहे.
12.114.21
विगर्हणां नाऽपि दुरात्मना कृतां ।
सहेत यः संसदि दुर्जनानाम्।
पठेदिदं चापि निदर्शनं सदा ।
न वाङ्भयं स लभति किंचिदप्रियम् ॥ १२.११४.२१ ॥
दुरात्म्याने केलेली निंदाही जो सभेत दुर्जनांमध्ये सहन करतो, आणि हे उदाहरण सदा वाचतो, त्याला वाणीतून येणारे कोणतेही अप्रिय मिळत नाही.