મહાભારત · અધ્યાય 12.115
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.115.1
पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् ।
संछेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः ॥ १२.११५.१ ॥
હે પિતામહ, મહાપ્રાજ્ઞ! મારો આ મોટો સંશય છે, જે આપે દૂર કરવો જોઈએ, રાજન, કારણ કે આપ જ અમારા કુળના રક્ષક છો.
12.115.2
पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम् ।
कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते ॥ १२.११५.२ ॥
હે તાત, દુરાચારી અને દુષ્ટ મનવાળા પુરુષો વિશે જે વચનપ્રસંગ કહેવાયો છે, તે વિશે જ હું આપને નિવેદન કરું છું.
12.115.3
यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् ।
अयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च तत् ॥ १२.११५.३ ॥
રાજ્યતંત્ર અને કુળ માટે જે હિતકારી છે, જે સુખનો ઉદય કરે છે, ભવિષ્યમાં અને વર્તમાનમાં ક્ષેમ વધારે છે, તે મને કહો.
12.115.4
पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् ।
अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.११५.४ ॥
જે પુત્ર-પૌત્રોને આનંદદાયક છે, રાષ્ટ્રની વૃદ્ધિ કરે છે, અન્ન-પાન અને શરીર માટે હિતકારી છે, તે મને કહો.
12.115.5
अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृत ।
समुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः ॥ १२.११५.५ ॥
જે રાજા અભિષિક્ત થઈ રાજ્યમાં સ્થિર છે, મિત્રોથી ઘેરાયેલો છે અને હિતચિંતકોથી યુક્ત છે, તે પ્રજાને કેવી રીતે પ્રસન્ન રાખે?
12.115.6
यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः ॥ १२.११५.६ ॥
જે અસત્ ગ્રહણમાં આનંદ માણે છે, સ્નેહ અને રાગના બળથી પ્રેરાયેલો છે, ઇન્દ્રિયો પર અધિકાર ન હોવાથી દુર્જનોની સેવા કરવા ઇચ્છે છે—
12.115.7
तस्य भृत्या विमुखतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः ।
न च भृत्यबलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते ॥ १२.११५.७ ॥
તેના બધા કુલીન સેવકો તેનાથી વિમુખ થઈ જાય છે; એ રાજા સેવકોના બળથી કે ધનથી સંભાળાતો નથી.
12.115.8
एतन्मे चिन्तयानस्य राजधर्मान्दिवानिशम् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति ॥ १२.११५.८ ॥
રાજધર્મો વિશે રાતદિવસ વિચારતા મારા માટે આ છે; બૃહસ્પતિ સમાન બુદ્ધિવાળા આપ જ એ કહેવાને યોગ્ય છો.
12.115.9
शासता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः ।
क्षत्ता चैको महाप्राज्ञो यो नः शंसति सर्वदा ॥ १२.११५.९ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આપ અમારા કુળના હિતમાં રત છો; અને એકલા મહાપ્રાજ્ઞ ક્ષત્તા (વિદુર) જે હંમેશાં અમને ઉપદેશ આપે છે.
12.115.10
त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् ।
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम् ॥ १२.११५.१० ॥
આપ પાસેથી કુળહિત અને રાજ્યહિતને ઉદય આપતા વચન સાંભળીને, અવ્યય અમૃતથી તૃપ્ત થયેલાની જેમ હું સુખે સૂઈશ.
12.115.11
कीदृशाः सन्निकर्षस्था भृत्याः सर्वगुणान्विताः ।
कीदृशैः किं कुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते ॥ १२.११५.११ ॥
નજીક રહેનારા સેવકો કેવા, સર્વ ગુણોથી યુક્ત હોવા જોઈએ? કેવા કુલીનો સાથે યાત્રા (કાર્ય) વિહિત થાય છે?
12.115.12
न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता ।
राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनः प्रशासति ॥ १२.११५.१२ ॥
સેવકો વિનાનો એકલો રાજા રક્ષક થતો નથી; આ રાજ્ય અને સર્વ લોકો એ કુલીનો દ્વારા જ શાસિત થાય છે.
12.115.13
न च प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत ॥ १२.११५.१३ ॥
હે ભરતવંશી, એકલો માણસ રાજ્ય ચલાવી શકતો નથી.
12.115.14
असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत ।
लब्धुं लब्धा ह्यपि सदा रक्षितुं भरतर्षभ ॥ १२.११५.१४ ॥
પ્રિય પુત્ર, સહાય વિનાનો માણસ કોઈ પણ હેતુ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી, અને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ સદા રક્ષી શકતો નથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
12.115.15
यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः ।
हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१५ ॥
જેના સર્વ સેવકો જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમાં નિપુણ, હિતેચ્છુ, ઉચ્ચ કુળના અને સ્નેહાળ હોય, તે જ રાજ્યનું ફળ ભોગવે છે.
12.115.16
मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः ।
नृपतेर्मतिमाप्सन्ते सत्पथज्ञानकोविदाः ॥ १२.११५.१६ ॥
જે રાજાના મંત્રીઓ ઉચ્ચ કુળના, અચલ, સાથે રહેલા અને સન્માર્ગના જ્ઞાનમાં નિપુણ હોય, તેઓ રાજાને ઉત્તમ બુદ્ધિ અપાવે છે.
12.115.17
अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः ।
अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१७ ॥
જે ભવિષ્ય માટે વ્યવસ્થા કરે છે, કાળજ્ઞાનમાં નિપુણ છે અને ગયેલા માટે શોક કરતા નથી, તે જ રાજ્યનું ફળ ભોગવે છે.
12.115.18
समदुःखसुखा यस्य सहायाः प्रियकारिणः ।
अर्थचिन्तापराः सभ्याः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१८ ॥
જેના સહાયકો સુખ-દુઃખમાં સમાન, પ્રિય કાર્ય કરનારા, રાજકાજની ચિંતામાં લીન અને સભાને યોગ્ય હોય, તે જ રાજ્યનું ફળ ભોગવે છે.
12.115.19
यस्य नार्तो जनपदः सन्निकर्षगतः सदा ।
अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राजा राज्यभाग्भवेत् ॥ १२.११५.१९ ॥
જે રાજાનો જનપદ સદા તેની નજીક રહીને પણ પીડિત ન થાય, જે ઉદાર હોય અને સન્માર્ગને અનુસરે, તે જ રાજા રાજ્યના ફળનો ભાગીદાર બને છે.
12.115.20
कोशोऽक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्नरैः ।
आप्तैस्तुष्टैश्च पृष्टैश्च धार्यते स नृपोत्तमः ॥ १२.११५.२० ॥
જે રાજાનો ખજાનો અને હિસાબપોથી ખજાનો વધારનારા, વિશ્વાસુ, સંતુષ્ટ અને તપાસાયેલા માણસો દ્વારા ધારણ કરાય છે, તે જ શ્રેષ્ઠ રાજા છે.
12.115.21
कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः ।
पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणी भवेत् ॥ १२.११५.२१ ॥
જે રાજાનો અનાજનો કોઠાર ન ચોરી શકાય એવા, વિશ્વાસુ, સંચયમાં તત્પર, યોગ્ય અને લોભ વિનાના માણસો દ્વારા સચવાય છે, તે ગુણવાન બને છે.
12.115.22
व्यवहारश्च नगरे यस्य धर्मफलोदयः ।
दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाङ् नृपः ॥ १२.११५.२२ ॥
જે રાજાના નગરમાં વ્યવહાર શંખ-લિખિતના નિયમ મુજબ ચાલે અને ધર્મનું ફળ ઉદય પામતું દેખાય, તે રાજા ધર્મફળનો ભાગીદાર બને છે.
12.115.23
संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित् ।
षङ्भागं परिगृह्णाति स धर्मफलमश्नुते ॥ १२.११५.२३ ॥
જે રાજા પ્રજાને પોતાની સાથે જોડી રાખે, રાજધર્મને જાણે અને છઠ્ઠો ભાગ લે, તે ધર્મનું ફળ ભોગવે છે.