ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.115
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.115.1
पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् ।
संछेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः ॥ १२.११५.१ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ! ਮੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਸ਼ਯ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਹੀ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋ।
12.115.2
पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम् ।
कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते ॥ १२.११५.२ ॥
ਹੇ ਤਾਤ! ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਬਚਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਆਪਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
12.115.3
यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् ।
अयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च तत् ॥ १२.११५.३ ॥
ਰਾਜ-ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਕੁਲ ਲਈ ਜੋ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਸੁਖ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਮ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.115.4
पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् ।
अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.११५.४ ॥
ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.115.5
अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृत ।
समुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः ॥ १२.११५.५ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ?
12.115.6
यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः ॥ १२.११५.६ ॥
ਜੋ ਅਸਤ ਗ੍ਰਹਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੁਰਜਨਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—
12.115.7
तस्य भृत्या विमुखतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः ।
न च भृत्यबलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते ॥ १२.११५.७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੁਲੀਨ ਸੇਵਕ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਬਲ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.115.8
एतन्मे चिन्तयानस्य राजधर्मान्दिवानिशम् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति ॥ १२.११५.८ ॥
ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੋਚਦੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਹੈ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
12.115.9
शासता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः ।
क्षत्ता चैको महाप्राज्ञो यो नः शंसति सर्वदा ॥ १२.११५.९ ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਵਿਆਘਰ, ਆਪ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋ; ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ ਕ੍ਸ਼ੱਤਾ (ਵਿਦੁਰ) ਹਨ ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.115.10
त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् ।
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम् ॥ १२.११५.१० ॥
ਆਪ ਤੋਂ ਕੁਲ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਾਂਗਾ।
12.115.11
कीदृशाः सन्निकर्षस्था भृत्याः सर्वगुणान्विताः ।
कीदृशैः किं कुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते ॥ १२.११५.११ ॥
ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੇਵਕ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕੁਲੀਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ (ਕਾਰਜ) ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
12.115.12
न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता ।
राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनः प्रशासति ॥ १२.११५.१२ ॥
ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਕੱਲਾ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਅਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਲੀਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.115.13
न च प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत ॥ १२.११५.१३ ॥
ਹੇ ਭਰਤ ਵੰਸ਼ੀ, ਇਕੱਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਦਾ।
12.115.14
असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत ।
लब्धुं लब्धा ह्यपि सदा रक्षितुं भरतर्षभ ॥ १२.११५.१४ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸਦਾ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.115.15
यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः ।
हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१५ ॥
ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਅਤੇ ਸਨੇਹੀ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.115.16
मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः ।
नृपतेर्मतिमाप्सन्ते सत्पथज्ञानकोविदाः ॥ १२.११५.१६ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਅਟੱਲ, ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਤ ਮਾਰਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.115.17
अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः ।
अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१७ ॥
ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਤੇ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ — ਉਹੀ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
12.115.18
समदुःखसुखा यस्य सहायाः प्रियकारिणः ।
अर्थचिन्तापराः सभ्याः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१८ ॥
ਜਿਸਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਪਿਆਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰਾਜ-ਕਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.115.19
यस्य नार्तो जनपदः सन्निकर्षगतः सदा ।
अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राजा राज्यभाग्भवेत् ॥ १२.११५.१९ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਜਨਪਦ ਸਦਾ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਉਦਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਨਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਵੇ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.115.20
कोशोऽक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्नरैः ।
आप्तैस्तुष्टैश्च पृष्टैश्च धार्यते स नृपोत्तमः ॥ १२.११५.२० ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭਰੋਸੇਮੰਦ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਹੈ।
12.115.21
कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः ।
पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणी भवेत् ॥ १२.११५.२१ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅਨਾਜ-ਭੰਡਾਰ ਅਟੱਲ, ਭਰੋਸੇਮੰਦ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਲਾਲਚ-ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.115.22
व्यवहारश्च नगरे यस्य धर्मफलोदयः ।
दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाङ् नृपः ॥ १२.११५.२२ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ-ਵਿਹਾਰ ਸ਼ੰਖ-ਲਿਖਿਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.115.23
संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित् ।
षङ्भागं परिगृह्णाति स धर्मफलमश्नुते ॥ १२.११५.२३ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖੇ, ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਭਾਗ ਲਏ, ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।