महाभारत · अध्याय 12.115
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.115.1
पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् ।
संछेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः ॥ १२.११५.१ ॥
हे पितामह, महाप्राज्ञ! माझा हा मोठा संशय आहे, तो आपण दूर करावा, राजन्, कारण आपणच आमच्या कुलाचे रक्षक आहात.
12.115.2
पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम् ।
कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते ॥ १२.११५.२ ॥
हे तात, दुराचारी आणि दुष्टात्मा पुरुषांविषयी जे वाक्यप्रसंग सांगितले गेले, त्याविषयीच मी आपणास विज्ञापित करतो.
12.115.3
यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् ।
अयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च तत् ॥ १२.११५.३ ॥
राज्यतंत्र आणि कुलासाठी जे हितकारक आहे, सुखाचा उदय करते, भविष्यात आणि वर्तमानात क्षेम वाढवते, ते मला सांगा.
12.115.4
पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् ।
अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.११५.४ ॥
जे पुत्र-पौत्रांना आनंद देणारे, राष्ट्राची वृद्धी करणारे, अन्न-पान आणि शरीरासाठी हितकारक आहे, ते मला सांगा.
12.115.5
अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृत ।
समुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः ॥ १२.११५.५ ॥
जो राजा अभिषिक्त होऊन राज्यात स्थिर आहे, मित्रांनी वेढलेला आहे आणि हितचिंतकांनी युक्त आहे, त्याने प्रजेला कसे रंजवावे?
12.115.6
यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः ॥ १२.११५.६ ॥
जो असत् ग्रहणात आनंद मानतो, स्नेह आणि रागाच्या बळाने प्रेरित होतो, इंद्रियांवर सत्ता नसल्याने दुर्जनांचा सेवक होऊ इच्छितो—
12.115.7
तस्य भृत्या विमुखतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः ।
न च भृत्यबलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते ॥ १२.११५.७ ॥
त्याचे सर्व कुलीन सेवक त्याच्यापासून विमुख होतात; तो राजा सेवकांच्या बलाने किंवा धनाने साहाय्य मिळवत नाही.
12.115.8
एतन्मे चिन्तयानस्य राजधर्मान्दिवानिशम् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति ॥ १२.११५.८ ॥
राजधर्मांचा रात्रंदिवस विचार करणाऱ्या माझ्यासाठी हे आहे; बृहस्पतीसमान बुद्धीचे आपणच हे सांगण्यास योग्य आहात.
12.115.9
शासता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः ।
क्षत्ता चैको महाप्राज्ञो यो नः शंसति सर्वदा ॥ १२.११५.९ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, आपण आमच्या कुलहितात रत आहात; आणि एकटे महाप्राज्ञ क्षत्ता (विदुर) जे नेहमी आम्हाला उपदेश करतात.
12.115.10
त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् ।
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम् ॥ १२.११५.१० ॥
आपल्याकडून कुलहित आणि राज्यहित उदयास आणणारे शब्द ऐकून, अमर अव्यय अमृताने तृप्त झाल्याप्रमाणे मी सुखाने झोपेन.
12.115.11
कीदृशाः सन्निकर्षस्था भृत्याः सर्वगुणान्विताः ।
कीदृशैः किं कुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते ॥ १२.११५.११ ॥
जवळ राहणारे, सर्व गुणांनी युक्त सेवक कसे असावेत? कोणत्या प्रकारच्या कुलीनांसह यात्रा (कार्य) विहित केली जाते?
12.115.12
न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता ।
राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनः प्रशासति ॥ १२.११५.१२ ॥
सेवकांशिवाय एकटा राजा रक्षक होत नाही; हे राज्य आणि सर्व जनता त्या कुलीनांकडूनच शासित होते.
12.115.13
न च प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत ॥ १२.११५.१३ ॥
हे भरतवंशजा, एकट्या माणसाला राज्य चालवणे शक्य नाही.
12.115.14
असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत ।
लब्धुं लब्धा ह्यपि सदा रक्षितुं भरतर्षभ ॥ १२.११५.१४ ॥
प्रिय वत्सा, सहाय्य नसलेला माणूस कोणतेही ध्येय साध्य करू शकत नाही, आणि साध्य केले तरी ते सदैव टिकवू शकत नाही, हे भरतश्रेष्ठा.
12.115.15
यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः ।
हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१५ ॥
ज्याचे सर्व सेवक ज्ञान-विज्ञानात निपुण, हितचिंतक, कुलीन आणि स्नेहशील असतात, तोच राज्याचे फल भोगतो.
12.115.16
मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः ।
नृपतेर्मतिमाप्सन्ते सत्पथज्ञानकोविदाः ॥ १२.११५.१६ ॥
ज्या राजाचे मंत्री कुलीन, अविचल, एकत्र राहिलेले आणि सन्मार्गाच्या ज्ञानात निपुण असतात, ते राजाला उत्तम बुद्धी प्राप्त करून देतात.
12.115.17
अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः ।
अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१७ ॥
जे भविष्यासाठी उपाय योजतात, काळाच्या ज्ञानात निपुण असतात आणि गेलेल्याबद्दल शोक करत नाहीत, तेच राज्याचे फल भोगतात.
12.115.18
समदुःखसुखा यस्य सहायाः प्रियकारिणः ।
अर्थचिन्तापराः सभ्याः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११५.१८ ॥
ज्याचे सहाय्यक सुख-दुःखात समान, प्रिय कार्य करणारे, राजकार्याच्या चिंतेत मग्न आणि सभेस योग्य असतात, तोच राज्याचे फल भोगतो.
12.115.19
यस्य नार्तो जनपदः सन्निकर्षगतः सदा ।
अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राजा राज्यभाग्भवेत् ॥ १२.११५.१९ ॥
ज्या राजाचा जनपद सदैव जवळ राहूनही पीडित होत नाही, जो उदार आहे आणि सन्मार्गाचा अवलंब करतो, तोच राजा राज्याच्या फळाचा भागीदार होतो.
12.115.20
कोशोऽक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्नरैः ।
आप्तैस्तुष्टैश्च पृष्टैश्च धार्यते स नृपोत्तमः ॥ १२.११५.२० ॥
ज्या राजाचा कोश आणि हिशेबाची वही कोश वाढवणाऱ्या, विश्वासू, समाधानी आणि तपासलेल्या माणसांकडून सांभाळली जाते, तोच श्रेष्ठ राजा.
12.115.21
कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः ।
पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणी भवेत् ॥ १२.११५.२१ ॥
ज्या राजाचे धान्यकोठार अपहार न करता येणाऱ्या, विश्वासू, संचयात तत्पर, योग्य आणि लोभरहित माणसांकडून सांभाळले जाते, तो गुणवान होतो.
12.115.22
व्यवहारश्च नगरे यस्य धर्मफलोदयः ।
दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाङ् नृपः ॥ १२.११५.२२ ॥
ज्या राजाच्या नगरात न्यायव्यवहार शंख-लिखितांच्या नियमानुसार चालतो आणि धर्माचे फळ उगवताना दिसते, तो राजा धर्मफळाचा भागीदार होतो.
12.115.23
संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित् ।
षङ्भागं परिगृह्णाति स धर्मफलमश्नुते ॥ १२.११५.२३ ॥
जो राजा प्रजेला आपल्याभोवती एकत्र ठेवतो, राजधर्म जाणतो आणि सहावा भाग घेतो, तो धर्मफळ उपभोगतो.