महाभारत · अध्याय 12.116
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.116.1
न सन्ति कुलजा यत्र सहायाः पार्थिवस्य तु ।
अकुलीनाश्च कर्तव्या न वा भरतसत्तम् ॥ १२.११६.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ज्या राजाकडे कुलीन सहाय्यक नसतील, तर अकुलीनांना नेमावे की नाही?
12.116.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निदर्शनं परं लोके सज्जनाचरितं सदा ॥ १२.११६.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात; हा जगातील श्रेष्ठ दृष्टान्त असून सज्जनांनी सदैव आचरलेला आहे.
12.116.3
अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने ।
जामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमैः ॥ १२.११६.३ ॥
याच विषयाला साजेसे जे मी तपोवनात ऐकले होते, ते जमदग्नीचा पुत्र राम याच्याविषयी श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितले होते.
12.116.4
वने महति कस्मिंश्चिदमनुष्यनिषेविते ।
ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः ॥ १२.११६.४ ॥
मानवांचा वावर नसलेल्या एका मोठ्या अरण्यात, कंदमुळे-फळे खाणारा, नियमनिष्ठ आणि इंद्रियनिग्रही असा एक ऋषी होता.
12.116.5
दीक्षादमपरिश्रान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः ।
उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः ॥ १२.११६.५ ॥
दीक्षा व दमाने थकलेले, स्वाध्यायात परम निष्ठ, शुचिर्भूत, उपवासाने शुद्ध अंतःकरण असलेले; सतत सत्पथावर स्थिर होते.
12.116.6
तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्य धीमतः ।
सर्वे सत्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः ॥ १२.११६.६ ॥
त्या बुद्धिमान ऋषींचा सद्भाव पाहून, ते बसलेले असताना, अरण्यात संचार करणारे सर्व प्राणी त्यांच्याजवळ येत.
12.116.7
सिंहा व्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः ।
द्वीपिनः खङ्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः ॥ १२.११६.७ ॥
सिंह, वाघ, शरभ, मदोन्मत्त महागज, बिबटे, गेंडे, अस्वल आणि पाहण्यास भयानक असे इतर प्राणी.
12.116.8
ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः ।
तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव चित्तज्ञाः प्रियकारिणः ॥ १२.११६.८ ॥
ते सर्व सुखसंवादी होतात; रक्तमांसभक्षक असूनही त्या ऋषींच्या शिष्यांप्रमाणे, त्यांचे मन जाणून प्रिय कार्य करणारे होतात.
12.116.9
उक्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथासुखम् ।
ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहात्स महामुनिम् ॥ १२.११६.९ ॥
सुखसंवाद करून ते सर्व आपल्या इच्छेप्रमाणे सुखाने निघून जातात; पण तेथे एक ग्राम्य पशू त्या महामुनींना सोडत नाही.
12.116.10
भक्तोऽनुरक्तः सततमुपवासकृशोऽबलः ।
फलमूलोत्तराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा ॥ १२.११६.१० ॥
तो भक्त आणि अनुरक्त होता; सततच्या उपवासाने कृश व दुर्बल, फळमुळे खाणारा, शांत आणि सज्जनांसारख्या आकाराचा होता.
12.116.11
तस्यर्षेरुपविष्टस्य पादमूले महामतेः ।
मनुष्यवद्गतो भावं स्नेहबद्धोऽभवद्भृशम् ॥ १२.११६.११ ॥
त्या महामती ऋषींच्या पायाजवळ बसलेला तो माणसासारखा भाव धारण करून स्नेहबद्ध होऊन अत्यंत गुंतला.
12.116.12
ततोऽभ्ययान्महारौद्रो द्वीपी क्षतजभोजनः ।
श्वार्थमत्यर्थमुद्धुष्टः क्रूरः कालइवान्तकः ॥ १२.११६.१२ ॥
मग अत्यंत भयंकर, रक्तभोजी बिबट्या कुत्र्यासाठी अत्यंत गर्जना करत, क्रूर होऊन, कालासारखा, यमासारखा त्यांच्याकडे चालून आला.
12.116.13
लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः ।
व्यादितास्यः क्षुधाः भुग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम् ॥ १२.११६.१३ ॥
जीभ चाटत, तहानलेला, शेपूट आपटण्यात मग्न, उघडलेल्या तोंडाचा, भुकेने पीडित आणि वाकलेला, ते मांस मागत.
12.116.14
दृष्ट्वा तं क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप ।
प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र तच्छृणुष्व विशांपते ॥ १२.११६.१४ ॥
तो क्रूर जवळ येताना पाहून, हे नराधिपा, जीवितेच्छू कुत्रा तेथे मुनीला म्हणाला; हे विशांपते, ते ऐक.
12.116.15
श्वशत्रुर्भगवन्नेष द्वीपी मां हन्तुमिच्छति ।
त्वत्प्रसादाद्भयं न स्यादस्मान्मम महामुने।
तथा कुरु महाबाहो सर्वज्ञस्त्वं न संशयः ॥ १२.११६.१५ ॥
भगवन्, श्वानांचा शत्रू असलेला हा द्वीपी मला मारू इच्छितो. हे महामुने, तुमच्या कृपेने त्याच्यापासून मला भय राहू नये. हे महाबाहो, तसे करा; तुम्ही सर्वज्ञ आहात, यात संशय नाही.
12.116.16
स मुनिस्तस्य विज्ञाय भावज्ञो भयकारणम् ।
रुतज्ञः सर्वसत्वानां तमैश्वर्यसमन्वितः ॥ १२.११६.१६ ॥
तो मुनी त्याचा भाव आणि भयाचे कारण जाणून, सर्व प्राण्यांची भाषा जाणणारा, ऐश्वर्यसंपन्न असल्याने तसे करता झाला.
12.116.17
न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन ।
एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक ॥ १२.११६.१७ ॥
पुत्रा, द्वीपीपासून तुला कोणत्याही प्रकारे मृत्यूचे भय बाळगू नये; श्वानरूप सोडून तू द्वीपी होशील.
12.116.18
ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृति ।
चित्राङ्गो विस्फुरद्दंष्ट्रो वने वसति निर्भयः ॥ १२.११६.१८ ॥
तेव्हा तो श्वान द्वीपीपणाला नेला गेला; सुवर्णासारखी आकृती, चित्रांकित अवयव, चमकणारे दात असलेला तो वनात निर्भयपणे राहतो.
12.116.19
तं दृष्ट्वा संमुखे द्वीपी आत्मनः सदृशं पशुम् ।
अविरुद्धस्ततस्तस्य क्षणेन समपद्यत ॥ १२.११६.१९ ॥
त्याला समोर पाहून तो बिबळ्या, स्वतःसारख्या त्या पशूशी विरोध न करता क्षणार्धात त्याच्याशी एकरूप झाला.
12.116.20
ततोऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्विः ।
द्वीपिनं लेलिहन्वक्रं व्याघ्रो रुधिरलालसः ॥ १२.११६.२० ॥
मग अत्यंत भयानक, तोंड उघडलेला, भुकेने व्याकूळ, रक्ताची लालसा असलेला वाघ बिबळ्याच्या अंगावर झेपावला आणि त्याचे तोंड चाटू लागला.
12.116.21
व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधा भुग्नं दंष्ट्रिणं वनचारिणम् ।
द्वीपि जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान् ॥ १२.११६.२१ ॥
भुकेने क्षीण झालेला, दाढा असलेला, वनात फिरणारा वाघ पाहून बिबळ्या प्राणरक्षणासाठी ऋषींना शरण गेला.
12.116.22
ततः संवासजं स्नेहमृषिणा कुर्वता तदा ।
स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभ्यो बलवत्तरः ॥ १२.११६.२२ ॥
तेव्हा ऋषींनी सहवासातून उद्भवलेला स्नेह दाखवला असता तो बिबळ्या वाघाच्या स्थितीला पोहोचला आणि शत्रूंपेक्षाही अधिक बलवान झाला.
12.116.23
ततोऽदृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यघ्नत्तं विशांपते ।
स तु श्चा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनः ॥ १२.११६.२३ ॥
हे राजा! तेव्हा तो वाघ त्याला ओळखू न शकल्यामुळे त्याच्यावर हल्ला करत नाही. पण तो कुत्रा वाघाचे रूप घेऊन बलवान आणि मांसाहारी झाला.
12.116.24
न मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत्तदा ।
यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः।
तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा ॥ १२.११६.२४ ॥
तेव्हा त्याला मुळे आणि फळे खाण्याचीही इच्छा झाली नाही. मृगपती सिंह जसा सदैव वनातील प्राण्यांची इच्छा करतो, तसाच, हे महाराजा, तेव्हा तो वाघ झाला.