महाभारत · अध्याय 12.117
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.117.1
व्याघ्रश्वोटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैः ।
नागभागात्तमुद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः ॥ १२.११७.१ ॥
ऋषींच्या झोपडीच्या मुळाशी उभा असलेला वाघ, मारलेल्या हरिणांनी तृप्त होऊन झोपला होता; हत्तीच्या भागातून त्या ठिकाणाहून मदमत्त होऊन मेघासारखा उठला.
12.117.2
प्र…करटः प्रांशुः पद्मी विततकुम्भकः ।
सु…णो महाकायो मेघगम्भीरनिः स्वनः ॥ १२.११७.२ ॥
प्र…करटः, उंच, पद्मधारी, विस्तृत कुंभस्थळ असलेला; सु…ण, महाकाय, मेघासारखा गंभीर स्वर असलेला.
12.117.3
तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तमायान्तं बलगर्वितम् ।
व्या हस्तिभयान्त्रस्तस्तमृषिं शरणं ययौ ॥ १२.११७.३ ॥
त्या मदमत्त, बलाच्या गर्वाने येणाऱ्या हत्तीला पाहून, हत्तीच्या भीतीने त्रस्त वाघ त्या ऋषींना शरण गेला.
12.117.4
ततोऽनयत्कुञ्जरत्वं व्याघ्रं तमृषिसत्तमः ।
महमेघोपमं दृष्ट्वा स भीतो ह्यभवद्गजः ॥ १२.११७.४ ॥
मग त्या श्रेष्ठ ऋषींनी वाघाला हत्तीचे रूप दिले; महामेघासारखा तो पाहून तो हत्ती भयभीत झाला.
12.117.5
ततः कमलषण्डानि सल्लकीगहनानि च ।
व्य…रत्स मुदायुक्तः पझरेणुविभूषितः ॥ १२.११७.५ ॥
मग कमळांच्या समूहांत आणि सल्लकी वृक्षांच्या दाट वनांत, वि…, आनंदित होऊन कमळपरागांनी सजलेला…
12.117.6
कदचिद्दममाणस्य हस्तिनः संमुखं तदा ।
ऋषेस्तस्योटस्थस्य कालोऽगच्छद्दिवानिशम् ॥ १२.११७.६ ॥
एकदा, नियंत्रित होत असलेल्या हत्तीसमोर, तेव्हा झोपडीजवळ उभ्या त्या ऋषींचा काळ दिवसरात्र गेला.
12.117.7
अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः ।
गिन्विन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः ॥ १२.११७.७ ॥
मग तो केसरी सिंह त्या प्रदेशात आला; केसरांनी तांबूस, भयंकर, हत्तींच्या कुळाचा नाश करणारा सिंह.
12.117.8
तं… सिंहमायान्तं नागः सिंहभयार्दितः ।
ऋषिं शरणमापेदे वेपमानो भयातुरः ॥ १२.११७.८ ॥
त्या … सिंहाला येताना पाहून सिंहभयाने पीडित झालेला तो हत्ती थरथरत, भयाने व्याकूळ होऊन ऋषींना शरण गेला.
12.117.9
स त-ः सिंहतां नीतो गजेन्द्रो मुनिना तदा ।
तं च नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात् ॥ १२.११७.९ ॥
तो … गजेंद्र मुनींनी तेव्हा सिंहरूपात रूपांतरित केला; आणि तो हत्ती समान जातीच्या नात्यामुळे त्या सिंहाला आपलाच मानू लागला.
12.117.10
दृष्ट्वा च सोऽभवत्सिंहो वन्यो हिंसन्नवाग्बलः ।
स चाश्रपेऽवसत्सिंहस्तस्मिन्नेव सुखी वने ॥ १२.११७.१० ॥
ते पाहून तो वन्य सिंह झाला, नव्या बलाने हिंसा करीत; आणि तो सिंह त्याच वनात, आश्रमाजवळ सुखाने राहू लागला.
12.117.11
न चान्ये क्षुद्रपशवस्तपोवनसमीपतः ।
व्यदृश्यन्त तदा त्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणस्तथा ॥ १२.११७.११ ॥
तपोवनाजवळ त्या वेळी इतर लहान प्राणी दिसले नाहीत; ते भयभीत होऊन जिवाच्या आशेने लपले होते.
12.117.12
कदाचित्कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः ।
बलवान्क्षतजाहारो नानासत्वभयंकरः ॥ १२.११७.१२ ॥
एके काळी कालाच्या योगाने तो सर्व प्राण्यांची हिंसा करणारा, बलवान, रक्ताहार करणारा, नाना प्राण्यांना भयंकर झाला.
12.117.13
अष्टपादर्ध्वनयनः शरभो वनगोचरः ।
तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशने ॥ १२.११७.१३ ॥
आठ पाय आणि वरच्या दिशेला पाहणारे डोळे असलेला, वनात संचार करणारा शरभ त्या सिंहाला मारण्यासाठी मुनीच्या निवासस्थानी आला.
12.117.14
तं दृष्ट्वा शरभं यान्तं सिंहः परभयान्वितः ।
ऋषिं शरणमापेदे वेपमानः कृताञ्जलिः ॥ १२.११७.१४ ॥
तो शरभ येत असल्याचे पाहून, दुसऱ्याच्या भीतीने व्याकूळ झालेला तो सिंह थरथरत हात जोडून ऋषींना शरण गेला.
12.117.15
सं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटमरिंदम ।
ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः।
दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं संप्राद्रवद्वनम् ॥ १२.११७.१५ ॥
मुनींनी त्या शरभाला अत्यंत बलवान केले. हे शत्रुदमना, तेव्हा तो वनातील शरभ मुनींसमोरचा शरभ अत्यंत बलवान व उग्र पाहून वेगाने वनात पळून गेला.
12.117.16
स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदा ।
मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शरभः सुखमाप्तवान् ॥ १२.११७.१६ ॥
अशा प्रकारे मुनींनी तेव्हा शरभाच्या जागी ठेवला गेलेला तो, मुनींच्या बाजूला सदैव राहून सुख मिळवू लागला.
12.117.17
ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात् ।
दिशः संप्राद्रवत्राजन्भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः ॥ १२.११७.१७ ॥
तेव्हा शरभाने भयभीत झालेले सर्व मृगसमूह, हे राजा, जीव वाचवण्याच्या इच्छेने भयाने वनातून दिशादिशांकडे पळाले.
12.117.18
शरभोऽप्यतिसंहृष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः ।
फलमूलाशनं कर्तुं नैच्छत्स पिशिताशनः ॥ १२.११७.१८ ॥
शरभही अत्यंत आनंदित होऊन सदैव प्राणिहत्येत रमत असे; मांसभक्षी असलेल्या त्याला फळे व कंदमुळे खाण्याची इच्छा नसे.
12.117.19
ततः क्षुद्रसमाचारो बलेन च समन्वितः ।
इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः कृतान्वयः ॥ १२.११७.१९ ॥
तेव्हा क्षुद्र वर्तनाचा, बलवान, कृतघ्न असलेला तो, उच्च कुलात जन्मलेला असूनही, त्या मुनींना मारू इच्छिला.
12.117.20
चिन्तयामास च तदा शरभः श्वानपूर्वकः ॥ १२.११७.२० ॥
तेव्हा पूर्वी कुत्रा असलेला शरभ विचार करू लागला.
12.117.21
अस्य प्रभावात्संप्राप्तो वाङ्भात्रेणैव केवलम् ।
शरभत्वं सुदुष्प्रापं सर्वभूतभयंकरम् ॥ १२.११७.२१ ॥
त्यांच्या प्रभावाने, केवळ शब्दमात्रानेच, अत्यंत दुर्लभ आणि सर्व प्राण्यांना भयंकर अशी शरभत्वाची अवस्था मी प्राप्त केली.
12.117.22
अन्येऽप्यत्र भयत्रस्ताः सन्ति सत्वा भयार्दिताः ।
मुनिमाश्रित्य जीवन्तो मृगाः पक्षिगणास्तथा ॥ १२.११७.२२ ॥
येथे भयाने त्रस्त, भयाने पीडित असे इतर प्राणीही आहेत; त्या मुनींचा आश्रय घेऊन हरिण आणि पक्षिसमूह जगतात.
12.117.23
तेषामपि कदाचिच्च शरभत्वं प्रयच्छति ।
सर्वसत्वोत्तमं लोके बलं यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२.११७.२३ ॥
त्यांनाही कधी कधी तो शरभत्व देतो; जगातील सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ, जिथे बल प्रस्थापित आहे अशी ती अवस्था.
12.117.24
पक्षिणामप्ययं दद्यात्कदाचिद्गारुडं बलम् ॥ १२.११७.२४ ॥
हा कधी कधी पक्ष्यांनाही गरुडाचे बल देऊ शकतो.
12.117.25
यावदन्यस्य संप्रीतः कारुण्यं तु समाश्रितः ।
न ददाति बलं तुष्टः सत्वस्यान्यस्य कस्यचित् ॥ १२.११७.२५ ॥
जोपर्यंत कोणी दुसऱ्यावर प्रसन्न होऊन करुणेचा आश्रय घेतो, तोपर्यंत समाधानी झालेला तो इतर कोणत्याही प्राण्याला बल देत नाही.
12.117.26
तावदेनमहं विप्रं वधिष्यामि च शीघ्रतः ।
स्थातुं मया शक्यमिह मुनिघातान्न संशयः ॥ १२.११७.२६ ॥
तेव्हा मी या ब्राह्मणाला लवकरच ठार मारीन. मुनिहत्येमुळे येथे मला राहता येईल, यात संशय नाही.
12.117.27
ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषा ।
विज्ञाय च मुनिः प्राज्ञस्ततः शापं प्रयुक्तवान् ॥ १२.११७.२७ ॥
मग तपःसामर्थ्याने, ज्ञानचक्षूने त्याला ओळखून व जाणून त्या प्राज्ञ मुनीने शाप दिला.
12.117.28
अहमग्निप्रभो नाम मुनिर्भृगुकुलान्वयः ।
मनसा निर्दहेयं च जगत्संधारयामि च ॥ १२.११७.२८ ॥
मी अग्निप्रभ नावाचा मुनी आहे, भृगुकुलात जन्मलेला. मनानेच मी दहन करू शकतो आणि जगाला धारणही करतो.
12.117.29
मम वश्यं जगत्सर्वं देवा यच्च चराचरम् ।
सन्ति देवाश्च ये भीताः स्वधर्मं न त्यजन्ति ये।
स्वधर्माच्चलितान्सर्वान्वाङ्भात्रेणापि निर्दहे ॥ १२.११७.२९ ॥
माझ्या वशात सर्व जग आहे, देव आणि जे जे चर-अचर आहे तेही. जे भयभीत देव आहेत ते सुद्धा आपला स्वधर्म सोडत नाहीत; जे स्वधर्मापासून ढळले आहेत त्या सर्वांना मी केवळ शब्दानेही भस्म करीन.
12.117.30
किमङ्ग त्वं मया नीतः शरभत्वमनामयम् ।
क्रूरः स सर्वभूतेषु हीनश्चाशुचिरेव च ॥ १२.११७.३० ॥
हे मित्रा, तुला मी निरामय शरभत्वाकडे का नेले? तो सर्व प्राण्यांप्रती क्रूर, हीन आणि खरोखर अशुद्ध आहे.
12.117.31
श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः ।
व्याघ्रान्नागो मदपटुर्नागः सिंहत्वमागतः ॥ १२.११७.३१ ॥
तू कुत्र्यापासून बिबट्याची अवस्था प्राप्त झालास; बिबट्या वाघाच्या अवस्थेत आला; वाघापासून मदात निपुण हत्ती, आणि तो हत्ती सिंहाची अवस्था प्राप्त झाला.
12.117.32
सिंहस्त्वं बलमापन्नो भूयः शरभतां गतः ।
मया स्नेहपरीतेन विसृष्टो न कुलान्वयः ॥ १२.११७.३२ ॥
तू सिंह होऊन बल प्राप्त झालास, पुन्हा शरभाच्या अवस्थेत गेलास; स्नेहाने वश झालेल्या मी तुला सोडले — कुळ आणि वंश न पाहता.
12.117.33
यस्मादेवमपापं मां पाप हिंसितुमिच्छसि ।
तस्मात्स्वयोनिमापन्नः पुनः श्वानो भविष्यसि ॥ १२.११७.३३ ॥
कारण तू निष्पाप अशा मला अशा प्रकारे मारू इच्छितोस, हे पापी; म्हणून तू आपल्या स्वतःच्या योनीत जाऊन पुन्हा कुत्रे होशील.
12.117.34
ततो मुनिजनद्वेष्टा दुष्टात्मा प्राकृतोऽबुधः ।
ऋषिणा शरभः शप्तस्तद्रूपं पुनराप्तवान् ॥ १२.११७.३४ ॥
तेव्हा मुनिजनांचा द्वेष करणारा, दुष्ट मनाचा, नीच व अज्ञानी तो ऋषींच्या शापाने शरभ झाला आणि पुन्हा तेच रूप प्राप्त झाला.