મહાભારત · અધ્યાય 12.118
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.118.1
स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत् ।
ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः ॥ १२.११८.१ ॥
તે કૂતરો પોતાના સ્વભાવને વશ થઈ અત્યંત દીનતાને પામ્યો; ઋષિએ 'હુમ્' કહીને ધિક્કાર્યો, અને તે પાપી તપોવનમાંથી કાઢી મુકાયો.
12.118.2
एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम् ।
आर्जवं प्रकृतिं सत्वं श्रुतं वृत्तं कुलं दमम् ॥ १२.११८.२ ॥
આ રીતે બુદ્ધિમાન રાજાએ શીલ, શુચિતા, સરળતા, સ્વભાવ, સત્ત્વ, વિદ્યા, આચરણ, કુળ અને દમ જાણીને (સેવકો પસંદ કરવા).
12.118.3
अनुक्रोशं बलं वीर्यं प्रभावं प्रशमं क्षमाम् ।
भृत्यायेमन्त्रिणो योग्यास्तत्र स्थाप्याः सुरक्षिताः ॥ १२.११८.३ ॥
કરુણા, બળ, વીર્ય, પ્રભાવ, શાંતિ અને ક્ષમા ધરાવતા યોગ્ય મંત્રીઓને ત્યાં સેવામાં નિયુક્ત કરવા, સારી રીતે સુરક્ષિત રાખીને.
12.118.4
नाषरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति ।
अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते ॥ १२.११८.४ ॥
પરીક્ષા કર્યા વિના રાજાએ કોઈ સેવકને નિયુક્ત ન કરવો. નીચ કુળના લોકોથી ભરેલા રાજ્યમાં રાજા સુખ પામતો નથી.
12.118.5
कुलजः प्राकृतो राजंस्तत्कुलीनतया सदा ।
न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि ॥ १२.११८.५ ॥
હે રાજન, કુલીન કુળમાં જન્મેલો સામાન્ય માણસ પોતાની કુલીનતાને કારણે, નિર્દોષ હોવા છતાં નિંદાયેલો હોય તોપણ, ક્યારેય પાપમાં બુદ્ધિ લગાવતો નથી.
12.118.6
अकुलीनस्तु पुरुषः प्राकृतः साधुसंक्षयात् ।
दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत् ॥ १२.११८.६ ॥
પરંતુ નીચ કુળનો સામાન્ય માણસ, સજ્જનોના નાશથી, દુર્લભ ઐશ્વર્ય પામીને પણ નિંદાઈને શત્રુતા પામે છે.
12.118.7
काकः श्वानोऽकुलीनश्च बिडालः सर्प एव च ।
अकुलीना च या नारी तुल्यास्ते परिकीर्तिताः ॥ १२.११८.७ ॥
કાગડો, કૂતરો, હીન કુળનો પુરુષ, બિલાડી, સાપ અને હીન કુળની સ્ત્રી — એ બધાં સમાન કહેવાયાં છે.
12.118.8
लोकपालाः सदोद्विग्नाः पश्यन्त्यकुलजान्यथा ।
नारीं वा पुरुषं वाऽथ शीलं तत्रापि कारणम् ॥ १२.११८.८ ॥
લોકપાળો હંમેશાં ચિંતિત રહે છે; નીચ કુળમાં જન્મેલી સ્ત્રી કે પુરુષને તેઓ તે રીતે જુએ છે; ત્યાં પણ કારણ શીલ જ છે.
12.118.9
दुष्कुलीना च या स्त्री स्याद्दुष्कुलीनश्च यः पुम ।
अहिंसाशीलसंयोगाद्धर्मश्चाऽऽकुलतां व्रजेत् ॥ १२.११८.९ ॥
નીચ કુળની જે સ્ત્રી અને નીચ કુળનો જે પુરુષ, અહિંસાના શીલના સંયોગથી ધર્મ પણ વ્યાકુળતા પામી શકે.
12.118.10
धर्मं प्रति महाराज श्लोकानाह बृहस्पतिः ।
शृणु सर्वान्महीपाल हृदि तांश्च करिष्यसि ॥ १२.११८.१० ॥
હે મહારાજ, ધર્મ વિશે બૃહસ્પતિએ આ શ્લોકો કહ્યા હતા. હે મહીપાલ, એ બધા સાંભળો; તમે તેમને હૃદયમાં ધારણ કરશો.
12.118.11
असितं सितकर्माणं यथा दान्तं तपस्विनम् ।
वृत्तस्थमपि चण्डालं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.११८.११ ॥
કાળો હોવા છતાં શુભ કર્મ કરનાર, સંયમી, તપસ્વી, આચારમાં સ્થિત — ચાંડાળ હોય તોપણ દેવો તેને બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.118.12
यदि घातयते कश्चित्पापसत्वं प्रजाहितः ।
सर्वसत्वहितार्थाय न तेनासौ विहिंसकः ॥ १२.११८.१२ ॥
જો પ્રજાના હિતમાં રત કોઈ પાપી પ્રાણીનો વધ કરાવે, તો સર્વ પ્રાણીઓના હિતાર્થે કર્યું હોવાથી તે હિંસક બનતો નથી.
12.118.13
द्वीपिनं शरभं सिंहं व्याघ्रं कुञ्जरमेव च ।
महिषं च वराहं च सूकरं श्वानपन्नगान् ॥ १२.११८.१३ ॥
ચિત્તો, શરભ, સિંહ, વાઘ, હાથી, ભેંસ, જંગલી ભૂંડ, ભૂંડ, કૂતરા અને સાપ.
12.118.14
गोब्राह्मणहितार्थाय बालस्त्रीरक्षणाय च ।
वृद्धातुरपरित्राणे यो हिनस्ति स धर्मवित् ॥ १२.११८.१४ ॥
ગાય અને બ્રાહ્મણના હિત માટે, બાળકો અને સ્ત્રીઓના રક્ષણ માટે, વૃદ્ધો અને બીમારોના રક્ષણમાં જે હિંસા કરે છે, તે ધર્મજ્ઞ છે.
12.118.15
ब्राह्मणः पापकर्मा च म्लेच्छो वा धार्मिकः शु वः ।
श्रेयांस्तत्र भवेन्म्लेच्छो ब्राह्मणः पापकृत्तमः ॥ १२.११८.१५ ॥
પાપકર્મી બ્રાહ્મણ હોય કે ધાર્મિક મ્લેચ્છ — ત્યાં મ્લેચ્છ શ્રેષ્ઠ હશે; પાપકર્મ કરનાર બ્રાહ્મણ સૌથી મોટો પાપી છે.
12.118.16
दुष्कुलीनः कुलीनो वा यः कश्चिच्छीलवान्नरः ।
प्रकृतिं तस्य विज्ञाय स्थिरां वा यदि वाऽस्थिराम् ॥ १२.११८.१६ ॥
નીચ કુળનો હોય કે ઉચ્ચ કુળનો, જે કોઈ શીલવાન માણસ હોય — તેનો સ્વભાવ જાણીને, તે સ્થિર હોય કે અસ્થિર.
12.118.17
शीलं वाऽनुत्तमं कर्म कुर्याद्राजा समाहितः ।
नियुञ्जीत महीपालो दुर्वृत्तं पापकर्मसु ॥ १२.११८.१७ ॥
રાજાએ સાવધાનીથી ઉત્તમ શીલ અથવા ઉત્તમ કર્મ કરવું; પૃથ્વીપાલ રાજાએ દુરાચારીને પાપકર્મોમાં નિયુક્ત કરવો.
12.118.18
कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम् ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा ॥ १२.११८.१८ ॥
કુલીન, શિક્ષિત, પ્રાજ્ઞ, જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમાં નિપુણ, સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થનું તત્ત્વ જાણનાર, સહનશીલ અને તે દેશમાં જન્મેલો — એવા માણસને (નિયુક્ત કરવો).
12.118.19
कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ।
अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम् ॥ १२.११८.१९ ॥
કૃતજ્ઞ, બળવાન, ક્ષમાશીલ, સંયમી, ઇન્દ્રિયજિત, લોભરહિત, પ્રાપ્તમાં સંતુષ્ટ, અને પોતાના સ્વામી તથા મિત્રોનું હિત ઇચ્છનારો હોવો જોઈએ.
12.118.20
सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम् ।
संस्कृतं युक्तवचनं हितैषिणमतन्द्रितम् ॥ १२.११८.२० ॥
મંત્રી દેશ-કાળને જાણનાર, સર્વ સંગ્રહમાં રત, સંસ્કારી, યોગ્ય વચન બોલનાર, હિતૈષી અને અથાક હોવો જોઈએ.
12.118.21
युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम् ।
शस्तं त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम् ॥ १२.११८.२१ ॥
પોતાના રાજ્યમાં યોગ્ય આચારવાળો, સંધિ-વિગ્રહમાં કુશળ, પ્રશંસનીય, ત્રિવર્ગને જાણનાર અને નગરજનો તથા ગ્રામજનોને પ્રિય હોવો જોઈએ.
12.118.22
सेनाव्यूहनतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम् ।
इङ्गिताकरातत्त्वज्ञं यात्रासेनाविशारदम् ॥ १२.११८.२२ ॥
સેનાવ્યૂહ રચનાનું તત્ત્વ જાણનાર, સૈન્યનું બળ અને ઉત્સાહ જગાડવામાં કુશળ, ઇંગિત અને આકારનું તત્ત્વ જાણનાર, અને સેનાયાત્રામાં નિષ્ણાત હોવો જોઈએ.
12.118.23
हस्तिशिक्षाश्वतत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम् ।
प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तमन्त्रिणम् ॥ १२.११८.२३ ॥
હાથીઓની તાલીમ અને ઘોડાઓનું તત્ત્વ જાણનાર, અહંકારરહિત, સાહસી, દક્ષ, સંયમી, બળવાન અને યુક્ત મંત્રી હોવો જોઈએ.
12.118.24
चौक्षं चौक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम् ।
नायकं नीतिकुशलं गुणैः षङ्भिः समन्वितम् ॥ १२.११८.२४ ॥
શુદ્ધ, શુદ્ધ લોકોથી ભરેલો, સુંદર વેશવાળો, જોવામાં સુખદ, નીતિકુશળ નાયક છ ગુણોથી યુક્ત હોવો જોઈએ.
12.118.25
अस्तब्धं प्रश्रितं श्लक्ष्णं मृदुवादिनमेव च ।
धीरं महर्द्धि च देशकालोपपादकम् ॥ १२.११८.२५ ॥
અભિમાન વિનાનો, વિનમ્ર, સૌમ્ય, મૃદુ બોલનારો, ધીર, મહાન ઐશ્વર્યવાળો અને દેશ-કાળ અનુસાર કાર્ય કરનારો.
12.118.26
सचि यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२.११८.२६ ॥
જે (સલાહકારોનું) સન્માન કરે છે અને તેમનું અપમાન કરતો નથી, તેનું રાજ્ય ગ્રહપતિ ચંદ્રની ચાંદનીની જેમ વિસ્તરે છે.
12.118.27
एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः ।
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः ॥ १२.११८.२७ ॥
આ જ ગુણોથી યુક્ત, શાસ્ત્રોમાં નિપુણ, ધર્મપરાયણ અને પ્રજાપાલનમાં તત્પર રાજા જ પસંદ કરવા યોગ્ય છે.
12.118.28
धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित् ।
शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः ॥ १२.११८.२८ ॥
ધીર, સહનશીલ, પવિત્ર, ઝડપી, યોગ્ય સમયે પુરુષાર્થ જાણનાર, સાંભળવાની ઇચ્છાવાળો, શાસ્ત્રજ્ઞ, શ્રોતા અને તર્કવિચારમાં નિપુણ.
12.118.29
मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः ।
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये ॥ १२.११८.२९ ॥
મેધાવી, ધારણાશક્તિવાળો, ન્યાય અનુસાર કાર્ય કરનાર, સદા સંયમી, પ્રિય બોલનાર અને વિપત્તિમાં ક્ષમાશીલ.
12.118.30
नातिच्छेत्ता स्वयंकारी श्रद्धालुः सुखदर्शनः ।
आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तामात्यो नये रतः ॥ १२.११८.३० ॥
અતિશય દંડ ન આપનાર, પોતે વિચારીને કાર્ય કરનાર, શ્રદ્ધાળુ, સહેલાઈથી દર્શન આપનાર, પીડિતોને હાથ આપનાર, વિશ્વાસુ અમાત્યોવાળો અને નીતિમાં રત.
12.118.31
नाहंवादी ननिर्द्वन्द्वो नयत्किंचनकारकः ।
कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः ॥ १२.११८.३१ ॥
તે અહંકારથી બોલતો નથી, દ્વંદ્વોથી પર રહે છે, જે આવશ્યક હોય તે કરે છે; સફળ કર્મો પૂર્ણ કરનાર અને પોતાના સેવકો તથા પ્રજાને પ્રિય છે.
12.118.32
संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा ।
त्राता भृत्यजनापेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः ॥ १२.११८.३२ ॥
તે લોકોને પોતાની આસપાસ એકત્ર રાખે છે, નમ્ર છે, સદા પ્રસન્ન મુખવાળો છે; રક્ષક, પોતાના સેવકોની સંભાળ રાખનાર, ક્રોધી નહીં અને અતિ ઉદાર મનનો છે.
12.118.33
युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासनः ।
चारनेत्रः प्रजावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा ॥ १२.११८.३३ ॥
તે દંડનો યોગ્ય ઉપયોગ કરે છે, દંડરહિત નથી, ધર્મકાર્યોનું અનુશાસન કરે છે; ગુપ્તચરો જ તેની આંખો છે, પ્રજાની સંભાળ રાખે છે અને સદા ધર્મ તથા અર્થમાં કુશળ છે.
12.118.34
राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत् ।
योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगणैर्वृताः ॥ १२.११८.३४ ॥
રાજા સો સો ગુણોથી સંપન્ન હોવો જોઈએ, એવો જ શોધવો જોઈએ; હે મનુષ્યેન્દ્ર, યોદ્ધાઓ પણ સર્વ ગુણસમૂહોથી યુક્ત હોવા જોઈએ.
12.118.35
अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणे ।
न विमानयितव्यास्ते राज्ञा वृद्धिमभीप्सता ॥ १२.११८.३५ ॥
રાજ્ય ધારણ કરવામાં સહાયક તરીકે શ્રેષ્ઠ પુરુષોને શોધવા જોઈએ; સમૃદ્ધિ ઇચ્છતા રાજાએ તેમનું અપમાન ન કરવું જોઈએ.
12.118.36
योधाः समरशौण्डीराः कृतज्ञाः शास्त्रकोविदाः ।
धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंवृताः ॥ १२.११८.३६ ॥
યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાં કુશળ, કૃતજ્ઞ, શાસ્ત્રજ્ઞ, ધર્મશાસ્ત્રથી યુક્ત અને પાયદળથી ઘેરાયેલા હોવા જોઈએ.
12.118.37
अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः ।
इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही ॥ १२.११८.३७ ॥
જેના યોદ્ધાઓ ધન અને સન્માનથી વધેલા, રથ ચલાવવામાં નિપુણ અને બાણ તથા અસ્ત્રોમાં કુશળ છે, તે રાજાની જ આ પૃથ્વી છે.
12.118.38
ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता तथा ।
नैपुणं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्य सा मही ॥ १२.११८.३८ ॥
સગાંઓનો અનાદર ન કરવો, સેવકો પ્રત્યે પ્રામાણિક રહેવું અને અર્થવ્યવહારમાં નિપુણ હોવું, જેનામાં આ ગુણો હોય તેની જ એ પૃથ્વી છે.
12.118.39
आलस्यं चैव निद्रा च व्यसनान्यतिहास्यता ।
यस्तैतानि न विद्यन्ते तस्यैव सुचिरं मही ॥ १२.११८.३९ ॥
આળસ, નિદ્રા, વ્યસનો અને અતિ હાસ્ય જેનામાં નથી, તેની જ એ પૃથ્વી લાંબા સમય સુધી રહે છે.
12.118.40
वृद्धसेवी महोत्साहो वर्णानां चैव रक्षिता ।
धर्मचर्याः सदा यस्य तस्येयं सुचिरं मही ॥ १२.११८.४० ॥
વડીલોની સેવા કરનારો, મહા ઉત્સાહી, વર્ણોનો રક્ષક અને સદા ધર્માચરણ કરનારો, તે રાજાની જ આ પૃથ્વી લાંબા સમય સુધી રહે છે.
12.118.41
नीतिवर्त्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं तस्येयं सुचिरं मही ॥ १२.११८.४१ ॥
નીતિમાર્ગનું નિત્ય અનુસરણ, સદા ઉદ્યમશીલતા અને શત્રુઓનો અનાદર ન કરવો, તે રાજાની જ આ પૃથ્વી લાંબા સમય સુધી રહે છે.
12.118.42
उत्थानं चैव दैवं च तयोर्नानात्वमेव च ।
मनुना वर्णितं पूर्वं वक्ष्ये शृणु तदेव हि ॥ १२.११८.४२ ॥
ઉત્થાન અને દૈવ, એ બંનેનો ભેદ પણ મનુએ પૂર્વે વર્ણવ્યો છે; તે જ હું કહીશ, સાંભળ.
12.118.43
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
नयानयविधानज्ञः सदा भव कुरूद्वह ॥ १२.११८.४३ ॥
રાજાઓના ઉત્થાન (પુરુષાર્થ) વિશે બૃહસ્પતિએ કહ્યું હતું. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, સદા નીતિ અને અનીતિના વિધાન જાણનારા બનો.
12.118.44
दुर्हृदां छिद्रदर्शी यः सुहृदामुपकारवान् ।
विशेषविच्च भृत्यानां स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११८.४४ ॥
જે શત્રુઓની નબળાઈ જુએ છે, મિત્રોનો ઉપકાર કરે છે અને સેવકોના ભેદ જાણે છે, તે રાજ્યનું ફળ ભોગવે છે.
12.118.45
सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा ।
उत्थानशीलो मन्त्राढ्यः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.११८.४५ ॥
જે રાજા સદા સર્વ સંગ્રહમાં યુક્ત, ઉદ્યમશીલ અને મંત્રણાથી સમૃદ્ધ હોય છે, તે જ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા છે.
12.118.46
शक्या चाश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत ।
संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥ १२.११८.४६ ॥
હે ભારત, હજાર ઘોડાઓ અને વીર સવારો સાથે, તથા સંગઠિત માનવ સેના સાથે સમગ્ર પૃથ્વી જીતવી શક્ય છે.