महाभारत · अध्याय 12.118
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.118.1
स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत् ।
ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः ॥ १२.११८.१ ॥
तो कुत्रा आपल्या स्वभावाच्या आधीन होऊन अत्यंत दीनावस्थेला पोहोचला; ऋषींनी 'हुं' असा धिक्कार करून त्या पापी प्राण्याला तपोवनातून हाकलून दिले.
12.118.2
एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम् ।
आर्जवं प्रकृतिं सत्वं श्रुतं वृत्तं कुलं दमम् ॥ १२.११८.२ ॥
अशा प्रकारे बुद्धिमान राजाने शील, शुचिता, सरळपणा, स्वभाव, सत्त्व, विद्या, आचार, कुल आणि दम जाणून (सेवक निवडावेत).
12.118.3
अनुक्रोशं बलं वीर्यं प्रभावं प्रशमं क्षमाम् ।
भृत्यायेमन्त्रिणो योग्यास्तत्र स्थाप्याः सुरक्षिताः ॥ १२.११८.३ ॥
करुणा, बल, वीर्य, प्रभाव, शांती आणि क्षमा असलेल्या योग्य मंत्र्यांना तेथे सेवेसाठी नेमावे, उत्तम संरक्षण देऊन.
12.118.4
नाषरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति ।
अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते ॥ १२.११८.४ ॥
परीक्षा न करता राजाने सेवक नेमू नये. हीन कुलातील लोकांनी भरलेल्या राज्यात राजा सुखी होत नाही.
12.118.5
कुलजः प्राकृतो राजंस्तत्कुलीनतया सदा ।
न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि ॥ १२.११८.५ ॥
हे राजा, उच्च कुलात जन्मलेला सामान्य माणूस आपल्या कुलीनतेमुळे, निर्दोष असूनही निंदिला गेला तरी, कधीही पापात मन लावत नाही.
12.118.6
अकुलीनस्तु पुरुषः प्राकृतः साधुसंक्षयात् ।
दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत् ॥ १२.११८.६ ॥
परंतु हीन कुलातील सामान्य माणूस, सज्जनांच्या नाशामुळे, दुर्लभ ऐश्वर्य मिळवूनही निंदिला जाऊन शत्रुत्व पावतो.
12.118.7
काकः श्वानोऽकुलीनश्च बिडालः सर्प एव च ।
अकुलीना च या नारी तुल्यास्ते परिकीर्तिताः ॥ १२.११८.७ ॥
कावळा, कुत्रा, हीनकुलीन पुरुष, मांजर, साप आणि हीनकुलीन स्त्री — हे सर्व समान म्हटले आहेत.
12.118.8
लोकपालाः सदोद्विग्नाः पश्यन्त्यकुलजान्यथा ।
नारीं वा पुरुषं वाऽथ शीलं तत्रापि कारणम् ॥ १२.११८.८ ॥
लोकपाल नेहमी चिंताग्रस्त असतात; हीनकुलात जन्मलेल्या स्त्री किंवा पुरुषाकडे ते तसेच पाहतात; तेथेही कारण शीलच आहे.
12.118.9
दुष्कुलीना च या स्त्री स्याद्दुष्कुलीनश्च यः पुम ।
अहिंसाशीलसंयोगाद्धर्मश्चाऽऽकुलतां व्रजेत् ॥ १२.११८.९ ॥
हीनकुलातील स्त्री किंवा हीनकुलातील पुरुष, अहिंसेच्या शीलाच्या संयोगाने धर्मही गोंधळात पडू शकतो.
12.118.10
धर्मं प्रति महाराज श्लोकानाह बृहस्पतिः ।
शृणु सर्वान्महीपाल हृदि तांश्च करिष्यसि ॥ १२.११८.१० ॥
हे महाराज, धर्माविषयी बृहस्पतीने हे श्लोक सांगितले. हे महीपाला, हे सर्व ऐक; हे तू हृदयात ठेवशील.
12.118.11
असितं सितकर्माणं यथा दान्तं तपस्विनम् ।
वृत्तस्थमपि चण्डालं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.११८.११ ॥
काळा असूनही शुभकर्म करणारा, संयमी, तपस्वी, आचारात स्थित असलेला — चांडाळ असला तरी देव त्याला ब्राह्मण मानतात.
12.118.12
यदि घातयते कश्चित्पापसत्वं प्रजाहितः ।
सर्वसत्वहितार्थाय न तेनासौ विहिंसकः ॥ १२.११८.१२ ॥
प्रजाहितासाठी झटणाऱ्या कोणी पापी प्राण्याचा वध करवला, तर सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी केल्यामुळे तो हिंसक ठरत नाही.
12.118.13
द्वीपिनं शरभं सिंहं व्याघ्रं कुञ्जरमेव च ।
महिषं च वराहं च सूकरं श्वानपन्नगान् ॥ १२.११८.१३ ॥
बिबट्या, शरभ, सिंह, वाघ, हत्ती, रेडा, रानडुक्कर, डुक्कर, कुत्रे आणि साप.
12.118.14
गोब्राह्मणहितार्थाय बालस्त्रीरक्षणाय च ।
वृद्धातुरपरित्राणे यो हिनस्ति स धर्मवित् ॥ १२.११८.१४ ॥
गाई आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी, बालके व स्त्रियांच्या रक्षणासाठी, तसेच वृद्ध व आजारी लोकांच्या रक्षणात जो हिंसा करतो, तोच धर्मज्ञ आहे.
12.118.15
ब्राह्मणः पापकर्मा च म्लेच्छो वा धार्मिकः शु वः ।
श्रेयांस्तत्र भवेन्म्लेच्छो ब्राह्मणः पापकृत्तमः ॥ १२.११८.१५ ॥
पापकर्म करणारा ब्राह्मण किंवा धार्मिक म्लेच्छ — तेथे म्लेच्छच श्रेष्ठ असेल; पापकर्म करणारा ब्राह्मण सर्वात मोठा पापी असेल.
12.118.16
दुष्कुलीनः कुलीनो वा यः कश्चिच्छीलवान्नरः ।
प्रकृतिं तस्य विज्ञाय स्थिरां वा यदि वाऽस्थिराम् ॥ १२.११८.१६ ॥
नीच कुलातला असो वा उच्च कुलातला, जो कोणी शीलवान मनुष्य असेल — त्याचा स्वभाव ओळखून, तो स्थिर असो वा अस्थिर.
12.118.17
शीलं वाऽनुत्तमं कर्म कुर्याद्राजा समाहितः ।
नियुञ्जीत महीपालो दुर्वृत्तं पापकर्मसु ॥ १२.११८.१७ ॥
राजाने एकाग्रचित्त होऊन उत्तम शील किंवा उत्तम कर्म करावे; पृथ्वीपालक राजाने दुराचारी माणसाला पापकर्मांत नियुक्त करावे.
12.118.18
कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम् ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा ॥ १२.११८.१८ ॥
कुलीन, शिक्षित, प्राज्ञ, ज्ञान-विज्ञानात निपुण, सर्व शास्त्रांच्या अर्थाचे तत्त्व जाणणारा, सहनशील आणि त्या देशात जन्मलेला — अशा माणसाला (नियुक्त करावे).
12.118.19
कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ।
अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम् ॥ १२.११८.१९ ॥
कृतज्ञ, बलवान, क्षमाशील, संयमी, इंद्रियजयी, लोभरहित, प्राप्ताने संतुष्ट आणि आपला स्वामी व मित्र यांचे हित इच्छिणारा असावा.
12.118.20
सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम् ।
संस्कृतं युक्तवचनं हितैषिणमतन्द्रितम् ॥ १२.११८.२० ॥
मंत्री देश-काल जाणणारा, सर्व संग्रहात रमणारा, सुसंस्कृत, योग्य बोलणारा, हितैषी आणि अनलस असावा.
12.118.21
युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम् ।
शस्तं त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम् ॥ १२.११८.२१ ॥
आपल्या राज्यात योग्य आचार असलेला, संधी-विग्रहात निपुण, प्रशंसनीय, त्रिवर्ग जाणणारा आणि नगरवासी व ग्रामवासी यांना प्रिय असावा.
12.118.22
सेनाव्यूहनतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम् ।
इङ्गिताकरातत्त्वज्ञं यात्रासेनाविशारदम् ॥ १२.११८.२२ ॥
सेनाव्यूह रचनेचे तत्त्व जाणणारा, सैन्याचे बल व उत्साह जागवण्यात निपुण, संकेत व आकारांचे तत्त्व जाणणारा आणि सेनायात्रेत कुशल असावा.
12.118.23
हस्तिशिक्षाश्वतत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम् ।
प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तमन्त्रिणम् ॥ १२.११८.२३ ॥
हत्ती-प्रशिक्षण व अश्वतत्त्व जाणणारा, अहंकाररहित, धैर्यवान, दक्ष, संयमी, बलवान आणि योग्य मंत्री असावा.
12.118.24
चौक्षं चौक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम् ।
नायकं नीतिकुशलं गुणैः षङ्भिः समन्वितम् ॥ १२.११८.२४ ॥
शुद्ध, शुद्ध लोकांनी भरलेला, सुंदर वेषधारी, पाहण्यास सुखद, नीतिकुशल नायक सहा गुणांनी युक्त असावा.
12.118.25
अस्तब्धं प्रश्रितं श्लक्ष्णं मृदुवादिनमेव च ।
धीरं महर्द्धि च देशकालोपपादकम् ॥ १२.११८.२५ ॥
गर्वरहित, नम्र, सौम्य, मृदु बोलणारा, धीर, महान ऐश्वर्यसंपन्न आणि देश-काळानुसार वागणारा.
12.118.26
सचि यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२.११८.२६ ॥
जो (सल्लागारांचा) सन्मान करतो आणि त्यांचा अपमान करत नाही, त्याचे राज्य ग्रहपती चंद्राच्या चांदण्यासारखे विस्तारते.
12.118.27
एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः ।
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः ॥ १२.११८.२७ ॥
याच गुणांनी युक्त, शास्त्रांत निपुण, धर्मपरायण आणि प्रजापालनात तत्पर असलेला राजाच निवडण्यास योग्य आहे.
12.118.28
धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित् ।
शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः ॥ १२.११८.२८ ॥
धीर, सहनशील, शुचि, तत्पर, योग्य वेळी पुरुषार्थ जाणणारा, ऐकण्याची इच्छा असलेला, शास्त्रज्ञ, श्रोता आणि तर्कविचारात निपुण.
12.118.29
मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः ।
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये ॥ १२.११८.२९ ॥
मेधावी, धारणाशक्ती असलेला, न्यायानुसार वागणारा, नेहमी संयमी, प्रिय बोलणारा आणि संकटात क्षमाशील.
12.118.30
नातिच्छेत्ता स्वयंकारी श्रद्धालुः सुखदर्शनः ।
आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तामात्यो नये रतः ॥ १२.११८.३० ॥
अति शिक्षा न करणारा, स्वतः विचारून कृती करणारा, श्रद्धाळू, सहज दर्शन देणारा, संकटग्रस्तांना हात देणारा, विश्वासू अमात्य असलेला आणि नीतीत रत.
12.118.31
नाहंवादी ननिर्द्वन्द्वो नयत्किंचनकारकः ।
कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः ॥ १२.११८.३१ ॥
तो अहंकाराने बोलत नाही, द्वंद्वांपासून मुक्त असतो, जे आवश्यक असेल ते करतो; फलदायी कर्मे पूर्ण करणारा आणि आपल्या सेवकांना व प्रजेला प्रिय असतो.
12.118.32
संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा ।
त्राता भृत्यजनापेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः ॥ १२.११८.३२ ॥
तो लोकांना आपल्याभोवती जमवतो, नम्र आहे, नेहमी प्रसन्न मुखाचा आहे; रक्षणकर्ता, आपल्या सेवकांकडे लक्ष देणारा, रागावणारा नाही आणि अत्यंत उदार मनाचा आहे.
12.118.33
युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासनः ।
चारनेत्रः प्रजावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा ॥ १२.११८.३३ ॥
तो दंड योग्य रीतीने वापरतो, दंडरहित नाही, धर्मकार्यांचे अनुशासन करतो; हेरच त्याचे डोळे आहेत, प्रजेकडे लक्ष देतो आणि नेहमी धर्म व अर्थात कुशल असतो.
12.118.34
राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत् ।
योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगणैर्वृताः ॥ १२.११८.३४ ॥
राजा शेकडो गुणांनी युक्त असावा, असाच शोधला जावा; हे मनुष्येन्द्रा, योद्धेही सर्व गुणसमूहांनी युक्त असावेत.
12.118.35
अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणे ।
न विमानयितव्यास्ते राज्ञा वृद्धिमभीप्सता ॥ १२.११८.३५ ॥
राज्य धारण करण्यासाठी उत्तम पुरुषांना सहाय्यक म्हणून शोधावे; समृद्धी इच्छिणाऱ्या राजाने त्यांचा अपमान करू नये.
12.118.36
योधाः समरशौण्डीराः कृतज्ञाः शास्त्रकोविदाः ।
धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंवृताः ॥ १२.११८.३६ ॥
योद्धे युद्धात कुशल, कृतज्ञ, शास्त्रज्ञ, धर्मशास्त्रसंपन्न आणि पायदळाने वेढलेले असावेत.
12.118.37
अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः ।
इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही ॥ १२.११८.३७ ॥
ज्याचे योद्धे धन आणि सन्मानाने वाढलेले, रथ चालवण्यात निपुण आणि बाण व अस्त्रांत कुशल आहेत, त्या राजाचीच ही पृथ्वी.
12.118.38
ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता तथा ।
नैपुणं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्य सा मही ॥ १२.११८.३८ ॥
नातेवाईकांचा अनादर न करणे, सेवकांशी प्रामाणिक असणे आणि अर्थव्यवहारात कुशल असणे, हे ज्याच्यात आहे, त्याचीच ती पृथ्वी.
12.118.39
आलस्यं चैव निद्रा च व्यसनान्यतिहास्यता ।
यस्तैतानि न विद्यन्ते तस्यैव सुचिरं मही ॥ १२.११८.३९ ॥
आळस, निद्रा, व्यसने आणि अतिहास्य हे ज्याच्यात नसतात, त्याचीच ती पृथ्वी दीर्घकाळ टिकते.
12.118.40
वृद्धसेवी महोत्साहो वर्णानां चैव रक्षिता ।
धर्मचर्याः सदा यस्य तस्येयं सुचिरं मही ॥ १२.११८.४० ॥
वडिलधाऱ्यांची सेवा करणारा, महान उत्साही, वर्णांचा रक्षक आणि सदा धर्माचरण करणारा, त्या राजाचीच ही पृथ्वी दीर्घकाळ टिकते.
12.118.41
नीतिवर्त्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं तस्येयं सुचिरं मही ॥ १२.११८.४१ ॥
नीतिमार्गाचे नित्य अनुसरण, सदैव उद्योगशीलता आणि शत्रूंना तुच्छ न लेखणे, त्या राजाचीच ही पृथ्वी दीर्घकाळ टिकते.
12.118.42
उत्थानं चैव दैवं च तयोर्नानात्वमेव च ।
मनुना वर्णितं पूर्वं वक्ष्ये शृणु तदेव हि ॥ १२.११८.४२ ॥
उत्थान आणि दैव, या दोहोंमधील भेदही मनूने पूर्वी वर्णिला आहे; तेच मी सांगतो, ऐक.
12.118.43
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
नयानयविधानज्ञः सदा भव कुरूद्वह ॥ १२.११८.४३ ॥
राजांच्या उत्थानाविषयी (प्रयत्नाविषयी) बृहस्पतीने सांगितले. हे कुरुश्रेष्ठा, नेहमी नीती आणि अनीतीचे नियम जाणणारा हो.
12.118.44
दुर्हृदां छिद्रदर्शी यः सुहृदामुपकारवान् ।
विशेषविच्च भृत्यानां स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११८.४४ ॥
जो शत्रूंच्या दुर्बलतेवर लक्ष ठेवतो, मित्रांचे उपकार करतो आणि सेवकांमधील भेद जाणतो, तो राज्याचे फळ भोगतो.
12.118.45
सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा ।
उत्थानशीलो मन्त्राढ्यः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.११८.४५ ॥
जो राजा नेहमी सर्व गोष्टींचे संग्रहण करण्यात गुंतलेला, उद्योगशील आणि मंत्रणेने समृद्ध असतो, तोच श्रेष्ठ राजा होय.
12.118.46
शक्या चाश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत ।
संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥ १२.११८.४६ ॥
हे भारता, एक हजार घोडे आणि वीर स्वारांसह, तसेच संघटित मनुष्यबळासह संपूर्ण पृथ्वी जिंकणे शक्य आहे.