മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.118
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.118.1
स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत् ।
ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः ॥ १२.११८.१ ॥
ആ നായ തന്റെ സ്വഭാവത്തിന് കീഴടങ്ങി അത്യന്തം ദീനതയിലായി; ഋഷി 'ഹും' എന്ന് ആക്രോശിച്ചതിനാൽ ആ പാപി തപോവനത്തിൽ നിന്ന് പുറന്തള്ളപ്പെട്ടു.
12.118.2
एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम् ।
आर्जवं प्रकृतिं सत्वं श्रुतं वृत्तं कुलं दमम् ॥ १२.११८.२ ॥
ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിമാനായ രാജാവ് സ്വഭാവശുദ്ധി, ശൗചം, ഋജുത്വം, പ്രകൃതി, സത്വം, വിദ്യ, നടപ്പ്, കുലം, ദമം എന്നിവ അറിഞ്ഞ് (ഭൃത്യരെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം).
12.118.3
अनुक्रोशं बलं वीर्यं प्रभावं प्रशमं क्षमाम् ।
भृत्यायेमन्त्रिणो योग्यास्तत्र स्थाप्याः सुरक्षिताः ॥ १२.११८.३ ॥
അനുകമ്പ, ബലം, വീര്യം, പ്രഭാവം, ശാന്തി, ക്ഷമ എന്നിവയുള്ള യോഗ്യരായ മന്ത്രിമാരെ അവിടെ ഭൃത്യസേവയ്ക്ക് നിയോഗിക്കണം, നന്നായി സംരക്ഷിച്ച്.
12.118.4
नाषरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति ।
अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते ॥ १२.११८.४ ॥
പരിശോധിക്കാതെ രാജാവ് ഒരു ഭൃത്യനെ നിയോഗിക്കരുത്. അധമകുലജരാൽ നിറഞ്ഞ രാജ്യത്തിൽ രാജാവ് സുഖം അനുഭവിക്കുന്നില്ല.
12.118.5
कुलजः प्राकृतो राजंस्तत्कुलीनतया सदा ।
न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि ॥ १२.११८.५ ॥
രാജാവേ, കുലീന കുലത്തിൽ ജനിച്ച സാധാരണ മനുഷ്യൻ തന്റെ കുലീനതകൊണ്ട്, കുറ്റമില്ലാത്തവനായിരിക്കെ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടാലും, ഒരിക്കലും പാപത്തിൽ മനസ്സ് വെക്കുന്നില്ല.
12.118.6
अकुलीनस्तु पुरुषः प्राकृतः साधुसंक्षयात् ।
दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत् ॥ १२.११८.६ ॥
എന്നാൽ അധമകുലജനായ സാധാരണക്കാരൻ, സജ്ജനങ്ങളുടെ നാശം മൂലം, ദുർലഭമായ ഐശ്വര്യം നേടിയാലും നിന്ദിക്കപ്പെട്ട് ശത്രുത്വം പ്രാപിക്കും.
12.118.7
काकः श्वानोऽकुलीनश्च बिडालः सर्प एव च ।
अकुलीना च या नारी तुल्यास्ते परिकीर्तिताः ॥ १२.११८.७ ॥
കാക്ക, നായ, താഴ്ന്ന കുലത്തിലെ പുരുഷൻ, പൂച്ച, പാമ്പ്, താഴ്ന്ന കുലത്തിലെ സ്ത്രീ — ഇവരെല്ലാം തുല്യരെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.118.8
लोकपालाः सदोद्विग्नाः पश्यन्त्यकुलजान्यथा ।
नारीं वा पुरुषं वाऽथ शीलं तत्रापि कारणम् ॥ १२.११८.८ ॥
ലോകപാലകർ എപ്പോഴും ഉദ്വിഗ്നരാണ്; താഴ്ന്ന കുലത്തിൽ ജനിച്ച സ്ത്രീയെയോ പുരുഷനെയോ അവർ അങ്ങനെ കാണുന്നു; അവിടെയും കാരണം ശീലമാണ്.
12.118.9
दुष्कुलीना च या स्त्री स्याद्दुष्कुलीनश्च यः पुम ।
अहिंसाशीलसंयोगाद्धर्मश्चाऽऽकुलतां व्रजेत् ॥ १२.११८.९ ॥
താഴ്ന്ന കുലത്തിലെ സ്ത്രീയോ പുരുഷനോ അഹിംസാശീലവുമായി ചേരുമ്പോൾ ധർമ്മവും അസ്വസ്ഥതയിലാകാം.
12.118.10
धर्मं प्रति महाराज श्लोकानाह बृहस्पतिः ।
शृणु सर्वान्महीपाल हृदि तांश्च करिष्यसि ॥ १२.११८.१० ॥
മഹാരാജാവേ, ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് ബൃഹസ്പതി ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ പറഞ്ഞു. മഹീപാലാ, ഇവയെല്ലാം കേൾക്കൂ; അവ നീ ഹൃദയത്തിൽ വെക്കും.
12.118.11
असितं सितकर्माणं यथा दान्तं तपस्विनम् ।
वृत्तस्थमपि चण्डालं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.११८.११ ॥
കറുത്തവനായാലും ശുഭകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ, അടക്കമുള്ളവൻ, തപസ്വി, ആചാരത്തിൽ സ്ഥിതനായവൻ — ചണ്ഡാലനാണെങ്കിലും ദേവന്മാർ അവനെ ബ്രാഹ്മണനായി അറിയുന്നു.
12.118.12
यदि घातयते कश्चित्पापसत्वं प्रजाहितः ।
सर्वसत्वहितार्थाय न तेनासौ विहिंसकः ॥ १२.११८.१२ ॥
പ്രജകളുടെ ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്ന ഒരാൾ പാപസ്വഭാവമുള്ള ജീവിയെ കൊല്ലിച്ചാൽ, സർവ്വജീവികളുടെയും ഹിതത്തിനായാണ് ചെയ്തതെങ്കിൽ അവൻ ഹിംസകനാകുന്നില്ല.
12.118.13
द्वीपिनं शरभं सिंहं व्याघ्रं कुञ्जरमेव च ।
महिषं च वराहं च सूकरं श्वानपन्नगान् ॥ १२.११८.१३ ॥
പുള്ളിപ്പുലി, ശരഭം, സിംഹം, കടുവ, ആന, എരുമ, കാട്ടുപന്നി, പന്നി, നായ്ക്കളും പാമ്പുകളും.
12.118.14
गोब्राह्मणहितार्थाय बालस्त्रीरक्षणाय च ।
वृद्धातुरपरित्राणे यो हिनस्ति स धर्मवित् ॥ १२.११८.१४ ॥
പശുക്കളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ക്ഷേമത്തിനായി, കുട്ടികളെയും സ്ത്രീകളെയും സംരക്ഷിക്കാൻ, വൃദ്ധരെയും രോഗികളെയും രക്ഷിക്കുന്നതിൽ ആരു ഹിംസിക്കുന്നുവോ അവനാണ് ധർമ്മജ്ഞൻ.
12.118.15
ब्राह्मणः पापकर्मा च म्लेच्छो वा धार्मिकः शु वः ।
श्रेयांस्तत्र भवेन्म्लेच्छो ब्राह्मणः पापकृत्तमः ॥ १२.११८.१५ ॥
പാപകർമ്മം ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണനോ, ധാർമ്മികനായ മ്ലേച്ഛനോ — അവിടെ മ്ലേച്ഛനാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ; പാപം ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ ഏറ്റവും വലിയ പാപി.
12.118.16
दुष्कुलीनः कुलीनो वा यः कश्चिच्छीलवान्नरः ।
प्रकृतिं तस्य विज्ञाय स्थिरां वा यदि वाऽस्थिराम् ॥ १२.११८.१६ ॥
താഴ്ന്ന കുലത്തിലോ ഉയർന്ന കുലത്തിലോ ജനിച്ചവൻ, ശീലവാനായ ഏതു മനുഷ്യനും — അവന്റെ സ്വഭാവം അറിഞ്ഞ്; അത് സ്ഥിരമോ അസ്ഥിരമോ ആകട്ടെ.
12.118.17
शीलं वाऽनुत्तमं कर्म कुर्याद्राजा समाहितः ।
नियुञ्जीत महीपालो दुर्वृत्तं पापकर्मसु ॥ १२.११८.१७ ॥
രാജാവ് ശ്രദ്ധയോടെ ഉത്തമമായ ശീലമോ ഉത്തമ കർമ്മമോ ചെയ്യണം; ഭൂപാലൻ ദുർവൃത്തനെ പാപകർമ്മങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കട്ടെ.
12.118.18
कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम् ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा ॥ १२.११८.१८ ॥
കുലീനൻ, ശിക്ഷിതൻ, പ്രാജ്ഞൻ, ജ്ഞാനവിജ്ഞാനങ്ങളിൽ നിപുണൻ, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർത്ഥതത്ത്വം അറിയുന്നവൻ, ക്ഷമാശീലൻ, ആ ദേശത്ത് ജനിച്ചവൻ — ഇങ്ങനെയുള്ളവനെ (നിയോഗിക്കട്ടെ).
12.118.19
कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ।
अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम् ॥ १२.११८.१९ ॥
കൃതജ്ഞനും ബലവാനും ക്ഷമയുള്ളവനും ദമമുള്ളവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനും ലോഭമില്ലാത്തവനും ലഭിച്ചതിൽ സന്തുഷ്ടനും സ്വാമിക്കും മിത്രങ്ങൾക്കും ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും ആയിരിക്കണം.
12.118.20
सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम् ।
संस्कृतं युक्तवचनं हितैषिणमतन्द्रितम् ॥ १२.११८.२० ॥
മന്ത്രി ദേശകാലങ്ങൾ അറിയുന്നവനും സർവ്വസംഗ്രഹണത്തിൽ തത്പരനും സംസ്കാരമുള്ളവനും യുക്തമായി സംസാരിക്കുന്നവനും ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും അലസതയില്ലാത്തവനും ആയിരിക്കണം.
12.118.21
युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम् ।
शस्तं त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम् ॥ १२.११८.२१ ॥
സ്വരാജ്യത്തിൽ യുക്തമായ ആചാരമുള്ളവനും സന്ധിവിഗ്രഹങ്ങളിൽ വിദഗ്ധനും പ്രശംസാർഹനും ത്രിവർഗ്ഗം അറിയുന്നവനും നഗരവാസികൾക്കും ഗ്രാമവാസികൾക്കും പ്രിയനും ആയിരിക്കണം.
12.118.22
सेनाव्यूहनतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम् ।
इङ्गिताकरातत्त्वज्ञं यात्रासेनाविशारदम् ॥ १२.११८.२२ ॥
സേനാവ്യൂഹ തത്ത്വം അറിയുന്നവനും സൈന്യത്തിന്റെ ബലവും ഹർഷവും ഉണർത്തുന്നതിൽ വിദഗ്ധനും ഇംഗിതാകാര തത്ത്വം അറിയുന്നവനും സൈന്യയാത്രയിൽ പ്രവീണനും ആയിരിക്കണം.
12.118.23
हस्तिशिक्षाश्वतत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम् ।
प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तमन्त्रिणम् ॥ १२.११८.२३ ॥
ആനകളുടെ പരിശീലനവും കുതിരകളുടെ തത്ത്വവും അറിയുന്നവനും അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും ധൈര്യമുള്ളവനും ദക്ഷനും ദമമുള്ളവനും ബലവാനും യുക്തനായ മന്ത്രിയും ആയിരിക്കണം.
12.118.24
चौक्षं चौक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम् ।
नायकं नीतिकुशलं गुणैः षङ्भिः समन्वितम् ॥ १२.११८.२४ ॥
ശുദ്ധനും ശുദ്ധരായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവനും സുന്ദരവേഷമുള്ളവനും കാണാൻ സുഖകരനും നീതിനിപുണനായ നായകനും ആറു ഗുണങ്ങളോടു കൂടിയവനും ആയിരിക്കണം.
12.118.25
अस्तब्धं प्रश्रितं श्लक्ष्णं मृदुवादिनमेव च ।
धीरं महर्द्धि च देशकालोपपादकम् ॥ १२.११८.२५ ॥
അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും വിനയമുള്ളവനും സൗമ്യനും മൃദുവായി സംസാരിക്കുന്നവനും ധീരനും മഹത്തായ ഐശ്വര്യമുള്ളവനും ദേശകാലങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും.
12.118.26
सचि यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२.११८.२६ ॥
ആരാണോ (ഉപദേശകരെ) ബഹുമാനിക്കുന്നത്, അവരെ അപമാനിക്കാത്തത്, അവന്റെ രാജ്യം ഗ്രഹാധിപനായ ചന്ദ്രന്റെ നിലാവുപോലെ വ്യാപിക്കും.
12.118.27
एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः ।
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः ॥ १२.११८.२७ ॥
ഈ ഗുണങ്ങളോടു കൂടിയവനും ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണനും ധർമ്മത്തിൽ പരമനിഷ്ഠനും പ്രജാപാലനത്തിൽ തത്പരനുമായ രാജാവാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടേണ്ടവൻ.
12.118.28
धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित् ।
शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः ॥ १२.११८.२८ ॥
ധീരനും സഹനശീലനും ശുദ്ധനും ചുറുചുറുക്കുള്ളവനും കാലത്ത് പുരുഷപ്രയത്നം അറിയുന്നവനും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും പഠിച്ചവനും ശ്രോതാവും ഊഹാപോഹവിചാരത്തിൽ നിപുണനുമായവൻ.
12.118.29
मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः ।
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये ॥ १२.११८.२९ ॥
മേധാവിയും ധാരണാശക്തിയുള്ളവനും ന്യായമനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും എപ്പോഴും അടക്കമുള്ളവനും പ്രിയമായി സംസാരിക്കുന്നവനും വിപരീത സന്ദർഭത്തിൽ ക്ഷമയുള്ളവനുമായവൻ.
12.118.30
नातिच्छेत्ता स्वयंकारी श्रद्धालुः सुखदर्शनः ।
आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तामात्यो नये रतः ॥ १२.११८.३० ॥
അധികം ശിക്ഷിക്കാത്തവനും സ്വയം ചിന്തിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും ശ്രദ്ധയുള്ളവനും എളുപ്പം കാണാവുന്നവനും ദുരിതത്തിലായവർക്ക് കൈകൊടുക്കുന്നവനും വിശ്വസ്തരായ അമാത്യന്മാരുള്ളവനും നയത്തിൽ മുഴുകിയവനുമായവൻ.
12.118.31
नाहंवादी ननिर्द्वन्द्वो नयत्किंचनकारकः ।
कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः ॥ १२.११८.३१ ॥
അവൻ അഹങ്കാരത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നില്ല, ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്കതീതനാണ്, ആവശ്യമായതെന്തും ചെയ്യുന്നവനാണ്; ഫലവത്തായ കർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുന്നവനും തന്റെ ഭൃത്യന്മാർക്കും ജനങ്ങൾക്കും പ്രിയനുമാണ്.
12.118.32
संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा ।
त्राता भृत्यजनापेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः ॥ १२.११८.३२ ॥
അവൻ ജനങ്ങളെ തന്റെ ചുറ്റും ഒരുമിപ്പിക്കുന്നവനാണ്, വിനയമുള്ളവനാണ്, എപ്പോഴും പ്രസന്നമുഖമുള്ളവനാണ്; സംരക്ഷകനും ഭൃത്യന്മാരെ പരിഗണിക്കുന്നവനും കോപമില്ലാത്തവനും വലിയ മനസ്സുള്ളവനുമാണ്.
12.118.33
युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासनः ।
चारनेत्रः प्रजावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा ॥ १२.११८.३३ ॥
അവൻ ദണ്ഡം യഥോചിതം പ്രയോഗിക്കുന്നവനാണ്, ദണ്ഡമില്ലാത്തവനല്ല, ധർമ്മകാര്യങ്ങളെ നയിക്കുന്നവനാണ്; ചാരന്മാരാണ് അവന്റെ കണ്ണുകൾ, പ്രജകളെ നിരീക്ഷിക്കുന്നവനും എപ്പോഴും ധർമ്മാർത്ഥങ്ങളിൽ നിപുണനുമാണ്.
12.118.34
राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत् ।
योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगणैर्वृताः ॥ १२.११८.३४ ॥
രാജാവ് നൂറുകണക്കിന് ഗുണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവനായിരിക്കണം, അത്തരത്തിലുള്ളവനെ അന്വേഷിക്കണം; മനുഷ്യേന്ദ്രാ, യോദ്ധാക്കളും എല്ലാ ഗുണസമൂഹങ്ങളാലും യുക്തരായിരിക്കണം.
12.118.35
अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणे ।
न विमानयितव्यास्ते राज्ञा वृद्धिमभीप्सता ॥ १२.११८.३५ ॥
രാജ്യഭരണത്തിന് സഹായികളായി ശ്രേഷ്ഠരായ പുരുഷന്മാരെ അന്വേഷിക്കണം; അഭിവൃദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ് അവരെ അപമാനിക്കരുത്.
12.118.36
योधाः समरशौण्डीराः कृतज्ञाः शास्त्रकोविदाः ।
धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंवृताः ॥ १२.११८.३६ ॥
യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ വൈദഗ്ധ്യമുള്ളവരും കൃതജ്ഞരും ശാസ്ത്രജ്ഞരും ധർമ്മശാസ്ത്രം അറിഞ്ഞവരും കാലാൾപ്പടയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരുമാകണം.
12.118.37
अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः ।
इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही ॥ १२.११८.३७ ॥
ആരുടെ യോദ്ധാക്കൾ സമ്പത്തിലും ബഹുമാനത്തിലും വളർന്നവരും രഥസഞ്ചാരത്തിൽ വിദഗ്ധരും അമ്പിലും ആയുധങ്ങളിലും കുശലരും ആണോ, ആ രാജാവിന്റേതാണ് ഈ ഭൂമി.
12.118.38
ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता तथा ।
नैपुणं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्य सा मही ॥ १२.११८.३८ ॥
ബന്ധുക്കളെ അവഗണിക്കാതെയും ഭൃത്യരോട് സത്യസന്ധതയോടെയും ധനകാര്യങ്ങളിൽ നൈപുണ്യത്തോടെയും ഇരിക്കുന്നവനാണ് ആ ഭൂമിയുടെ അധികാരി.
12.118.39
आलस्यं चैव निद्रा च व्यसनान्यतिहास्यता ।
यस्तैतानि न विद्यन्ते तस्यैव सुचिरं मही ॥ १२.११८.३९ ॥
അലസത, ഉറക്കം, ദുർവ്യസനങ്ങൾ, അമിതഹാസ്യം ഇവ ആരിലില്ലയോ, അവനു മാത്രമേ ആ ഭൂമി ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കൂ.
12.118.40
वृद्धसेवी महोत्साहो वर्णानां चैव रक्षिता ।
धर्मचर्याः सदा यस्य तस्येयं सुचिरं मही ॥ १२.११८.४० ॥
മുതിർന്നവരെ സേവിക്കുന്നവനും മഹോത്സാഹമുള്ളവനും വർണങ്ങളുടെ രക്ഷകനും എപ്പോഴും ധർമ്മാചരണം ചെയ്യുന്നവനുമായ രാജാവിന്റേതാണ് ഈ ഭൂമി ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുക.
12.118.41
नीतिवर्त्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं तस्येयं सुचिरं मही ॥ १२.११८.४१ ॥
നീതിമാർഗ്ഗം എപ്പോഴും പിന്തുടരുന്നതും എപ്പോഴും ഉദ്യമശീലമുള്ളതും ശത്രുക്കളെ അവഗണിക്കാത്തതുമായ രാജാവിന്റേതാണ് ഈ ഭൂമി ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുക.
12.118.42
उत्थानं चैव दैवं च तयोर्नानात्वमेव च ।
मनुना वर्णितं पूर्वं वक्ष्ये शृणु तदेव हि ॥ १२.११८.४२ ॥
ഉദ്യമവും ദൈവവും, ഇവ രണ്ടിന്റെയും വ്യത്യാസവും മനു മുമ്പ് വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതുതന്നെ ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
12.118.43
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
नयानयविधानज्ञः सदा भव कुरूद्वह ॥ १२.११८.४३ ॥
രാജാക്കന്മാരുടെ ഉത്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച് (പരിശ്രമത്തെക്കുറിച്ച്) ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു. കുരുശ്രേഷ്ഠാ, നീതിയും അനീതിയുടെ വിധികളും എപ്പോഴും അറിയുന്നവനായിരിക്കുക.
12.118.44
दुर्हृदां छिद्रदर्शी यः सुहृदामुपकारवान् ।
विशेषविच्च भृत्यानां स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११८.४४ ॥
ശത്രുക്കളുടെ ദൗർബല്യം കാണുന്നവനും, സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് ഉപകാരം ചെയ്യുന്നവനും, ഭൃത്യന്മാരുടെ വ്യത്യാസം അറിയുന്നവനുമായവൻ രാജ്യത്തിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു.
12.118.45
सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा ।
उत्थानशीलो मन्त्राढ्यः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.११८.४५ ॥
എപ്പോഴും സർവവും സംഗ്രഹിക്കുന്നതിൽ മുഴുകിയവനും, പ്രയത്നശീലനും, ആലോചനകളാൽ സമ്പന്നനുമായ രാജാവാണ് രാജാക്കന്മാരിൽ ഉത്തമൻ.
12.118.46
शक्या चाश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत ।
संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥ १२.११८.४६ ॥
ഭാരതവംശജാ, ആയിരം കുതിരകളും വീര അശ്വാരൂഢരും സംഘടിപ്പിച്ച സൈന്യവുമായി സമസ്ത ഭൂമിയും ജയിക്കുന്നത് സാധ്യമാണ്.