મહાભારત · અધ્યાય 12.119
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.119.1
एवं गुणयुतान्भृत्यान्स्वेस्वे स्थाने नराधिपः ।
नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११९.१ ॥
આ રીતે ગુણસંપન્ન સેવકોને પોતપોતાના સ્થાને કાર્યોમાં નિયુક્ત કરનાર રાજા રાજ્યનું ફળ ભોગવે છે.
12.119.2
न वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमपि सत्कृतम् ।
आरोप्य चापि स्वस्थानमुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते ॥ १२.११९.२ ॥
પોતાનું સ્થાન ઓળંગીને આદરણીય પ્રમાણ વ્યક્તિને પણ નહીં; અને પોતાના સ્થાને ચઢાવેલ વ્યક્તિએ એ સ્થાન ઓળંગીને બીજાનો આશ્રય ન લેવો.
12.119.3
स्वजातिगुणसंपन्नाः स्वेषु धर्मेष्ववस्थिताः ।
प्रकर्तव्या ह्यमात्यास्तु नास्थाने प्रक्रिया क्षमा ॥ १२.११९.३ ॥
પોતાની જાતિના ગુણોથી સંપન્ન અને પોતપોતાના ધર્મમાં સ્થિર અમાત્યોની જ નિમણૂક કરવી; અયોગ્ય સ્થાને કાર્ય યોગ્ય નથી.
12.119.4
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति ।
स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते ॥ १२.११९.४ ॥
સેવકોને યોગ્ય કર્મો આપનાર રાજા, સેવકોના ગુણોથી સંપન્ન થઈને ફળ પામે છે.
12.119.5
शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोत्थितः ।
व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥ १२.११९.५ ॥
શરભ શરભના સ્થાને, સિંહ સિંહની જેમ ઊભો થાય; વ્યાઘ્ર વ્યાઘ્રની જેમ સ્થાપવો, દ્વીપી દ્વીપીની જેમ — તેમ જ.
12.119.6
कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि ।
प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा ॥ १२.११९.६ ॥
અહીં યોગ્ય કર્મોમાં સેવકોને વિધિપૂર્વક નિયુક્ત કરવા; વિરુદ્ધ સ્થાને સેવકોને ન રાખવા — કર્મફળની ઇચ્છા રાખનારે એમ કરવું.
12.119.7
यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः ।
भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः ॥ १२.११९.७ ॥
જે રાજા મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરીને ઊલટા ક્રમે સેવકોની નિમણૂક કરે છે, તે મૂર્ખ પ્રજાને પ્રસન્ન કરી શકતો નથી.
12.119.8
न बालिशा न च क्षुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रियाः ।
नाकुलीना जनाः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा गुणैषिणा ॥ १२.११९.८ ॥
ગુણોની ઇચ્છા રાખનાર રાજાએ પોતાની પાસે મૂર્ખ, ક્ષુદ્ર, અજ્ઞાની, અસંયમી કે અકુલીન માણસોને રાખવા નહીં.
12.119.9
साधवः कुलजाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः ।
अक्षुद्राः शुचयो दक्षाः स्युर्नराः पारिपार्श्वकाः ॥ १२.११९.९ ॥
સજ્જન, કુલીન, શૂરવીર, જ્ઞાની, અસૂયારહિત, ઉદાર, શુચિ અને દક્ષ માણસો જ પાસના સેવકો હોવા જોઈએ.
12.119.10
उद्भूतास्तत्पराः शान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः ।
स्वेस्वे स्थानेऽनुपाकृष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः ॥ १२.११९.१० ॥
જે ઉન્નત, તે રાજા પ્રત્યે સમર્પિત, શાંત, શુદ્ધ, સ્વભાવથી સારા, શુભ અને પોતપોતાના સ્થાનેથી હટાવાયા ન હોય તેવા હોય, તેઓ જ રાજાના બહાર ફરનારા દૂત થાય.
12.119.11
सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत् ।
असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम् ॥ १२.११९.११ ॥
સિંહની પાસે હંમેશાં સિંહ જેવો જ માણસ હોવો જોઈએ; જે સિંહ નથી તે સિંહો સાથે રહીને સિંહ જેવું ફળ મેળવે છે.
12.119.12
यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः ।
न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः ॥ १२.११९.१२ ॥
જે સિંહ કૂતરાઓથી ઘેરાયેલો છે અને સિંહના કર્મ તથા ફળમાં રત છે, તે કૂતરાઓથી સેવિત હોવાથી સિંહના ફળને ભોગવવા સમર્થ નથી.
12.119.13
एव मेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः ।
कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥ १२.११९.१३ ॥
હે મનુષ્યેન્દ્ર, આવા શૂરવીરો, પ્રાજ્ઞો, બહુશ્રુતો અને કુલીનો સાથે મળીને જ સમગ્ર પૃથ્વી જીતી શકાય.
12.119.14
नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाप्राज्ञो ना महायशाः ।
संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर ॥ १२.११९.१४ ॥
રાજાની પાસે અજ્ઞાની, કપટી, અપ્રાજ્ઞ કે અયશસ્વી માણસ ન રાખવો; હે ભૃત્યવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, રાજાઓએ સેવકો આ રીતે પસંદ કરવા.
12.119.15
वाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा नराः ।
ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषु सान्त्वं सदा चरेत् ॥ १२.११९.१५ ॥
બાણની જેમ છોડાયેલા હોય તેમ સ્વામીના કાર્યમાં લાગેલા માણસો જાય છે; રાજહિતમાં રહેલા સેવકો પ્રત્યે હંમેશાં સાંત્વનાભર્યો વ્યવહાર કરવો.
12.119.16
कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः ।
कोशमूला हि राजानः कोशवृद्धिकरो भवेत् ॥ १२.११९.१६ ॥
રાજાઓએ પ્રયત્નપૂર્વક હંમેશાં ખજાનાની રક્ષા કરવી, કારણ કે રાજાઓનું મૂળ ખજાનો છે; તેઓ ખજાનાની વૃદ્ધિ કરનારા થવા જોઈએ.
12.119.17
कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितैः ।
सदा त्वं सत्सु संन्यस्तधनधान्यपको भव। ॥ १२.११९.१७ ॥
તારો અન્નભંડાર હંમેશાં સારી રીતે સંગ્રહિત ધાન્યથી ભરેલો રહે; તું હંમેશાં સજ્જનોને ધન-ધાન્યની જવાબદારી સોંપનારો થા.
12.119.18
नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः ।
वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते ॥ १२.११९.१८ ॥
તારા સેવકો હંમેશાં નિયુક્ત અને યુદ્ધકુશળ હોય; અહીં ઘોડાઓના પ્રયોગમાં પણ નિપુણતા ઇચ્છવામાં આવે છે.
12.119.19
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसत्कृतः ।
पौरकार्यहितान्वेक्षई भव कौरवनन्दन ॥ १२.११९.१९ ॥
હે કૌરવનંદન, તું જ્ઞાતિ અને બંધુજનોની કાળજી રાખનાર થા, મિત્રો અને સંબંધીઓથી સન્માનિત થા, અને નગરજનોના કાર્ય અને હિતની દેખરેખ રાખનાર થા.
12.119.20
एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मषा ।
श्वाते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२.११९.२० ॥
આ તારી સ્થિર બુદ્ધિ છે; આ પ્રજ્ઞા પણ તને વ્યર્થ નહીં, પણ કહેવામાં આવી છે. હે પ્રિય વત્સ, તેનું ઉદાહરણ શ્વેત (વૃદ્ધ ગુરુ) છે. હવે શું વધુ સાંભળવા ઇચ્છે છે?