ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.119
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.119.1
एवं गुणयुतान्भृत्यान्स्वेस्वे स्थाने नराधिपः ।
नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११९.१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਗੁਣਵਾਨ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.119.2
न वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमपि सत्कृतम् ।
आरोप्य चापि स्वस्थानमुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते ॥ १२.११९.२ ॥
ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.119.3
स्वजातिगुणसंपन्नाः स्वेषु धर्मेष्ववस्थिताः ।
प्रकर्तव्या ह्यमात्यास्तु नास्थाने प्रक्रिया क्षमा ॥ १२.११९.३ ॥
ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਅਮਾਤਯਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗ਼ਲਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
12.119.4
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति ।
स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते ॥ १२.११९.४ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਕੰਮ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.119.5
शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोत्थितः ।
व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥ १२.११९.५ ॥
ਸ਼ਰਭ ਸ਼ਰਭ ਦੀ ਥਾਂ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਘ ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚੀਤਾ ਚੀਤੇ ਵਾਂਗ — ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.119.6
कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि ।
प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा ॥ १२.११९.६ ॥
ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ — ਕਰਮ-ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.119.7
यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः ।
भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः ॥ १२.११९.७ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਰਿਆਦਾ ਟੱਪ ਕੇ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
12.119.8
न बालिशा न च क्षुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रियाः ।
नाकुलीना जनाः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा गुणैषिणा ॥ १२.११९.८ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮੂਰਖ, ਨੀਚ, ਅਗਿਆਨੀ, ਅਸੰਜਮੀ ਜਾਂ ਕੁਲਹੀਨ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
12.119.9
साधवः कुलजाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः ।
अक्षुद्राः शुचयो दक्षाः स्युर्नराः पारिपार्श्वकाः ॥ १२.११९.९ ॥
ਸਾਧੂ, ਕੁਲੀਨ, ਸੂਰਮੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਉਦਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਨਾਲ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹੋਣ।
12.119.10
उद्भूतास्तत्पराः शान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः ।
स्वेस्वे स्थानेऽनुपाकृष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः ॥ १२.११९.१० ॥
ਜੋ ਉੱਨਤ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਾਏ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਹੋਣ।
12.119.11
सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत् ।
असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम् ॥ १२.११९.११ ॥
ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.119.12
यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः ।
न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः ॥ १२.११९.१२ ॥
ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.119.13
एव मेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः ।
कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥ १२.११९.१३ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਸੂਰਮਿਆਂ, ਪ੍ਰਾਗਿਆਵਾਨਾਂ, ਬਹੁਸ਼ਰੁਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
12.119.14
नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाप्राज्ञो ना महायशाः ।
संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर ॥ १२.११९.१४ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਕੋਲ ਅਣਜਾਣ, ਕਪਟੀ, ਅਕਲ ਤੋਂ ਹੀਣ ਜਾਂ ਬਦਨਾਮ ਬੰਦਾ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ; ਹੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੇਵਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.119.15
वाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा नराः ।
ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषु सान्त्वं सदा चरेत् ॥ १२.११९.१५ ॥
ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.119.16
कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः ।
कोशमूला हि राजानः कोशवृद्धिकरो भवेत् ॥ १२.११९.१६ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।
12.119.17
कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितैः ।
सदा त्वं सत्सु संन्यस्तधनधान्यपको भव। ॥ १२.११९.१७ ॥
ਤੇਰਾ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹੇ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।
12.119.18
नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः ।
वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते ॥ १२.११९.१८ ॥
ਤੇਰੇ ਨੌਕਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ; ਇੱਥੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਹਿਰਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.119.19
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसत्कृतः ।
पौरकार्यहितान्वेक्षई भव कौरवनन्दन ॥ १२.११९.१९ ॥
ਹੇ ਕੌਰਵਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ, ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।
12.119.20
एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मषा ।
श्वाते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२.११९.२० ॥
ਇਹ ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਗਿਆ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਗਈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ (ਬਜ਼ੁਰਗ ਗੁਰੂ) ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?