महाभारत · अध्याय 12.119
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.119.1
एवं गुणयुतान्भृत्यान्स्वेस्वे स्थाने नराधिपः ।
नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते ॥ १२.११९.१ ॥
अशा प्रकारे गुणसंपन्न सेवकांना त्यांच्या त्यांच्या स्थानी कामांवर नेमणारा राजा राज्याचे फळ उपभोगतो.
12.119.2
न वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमपि सत्कृतम् ।
आरोप्य चापि स्वस्थानमुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते ॥ १२.११९.२ ॥
आपले स्थान ओलांडून सन्मानित प्रमाण व्यक्तीलाही नव्हे; आणि आपल्या स्थानी चढवलेल्याने ते स्थान ओलांडून दुसऱ्याचा आश्रय घेऊ नये.
12.119.3
स्वजातिगुणसंपन्नाः स्वेषु धर्मेष्ववस्थिताः ।
प्रकर्तव्या ह्यमात्यास्तु नास्थाने प्रक्रिया क्षमा ॥ १२.११९.३ ॥
आपल्या जातीच्या गुणांनी संपन्न आणि आपापल्या धर्मात स्थिर असलेल्या अमात्यांनाच नेमावे; अयोग्य स्थानी कृती योग्य नसते.
12.119.4
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति ।
स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते ॥ १२.११९.४ ॥
सेवकांना त्यांना साजेसी कामे देणारा राजा सेवकांच्या गुणांनी संपन्न होऊन फळ मिळवतो.
12.119.5
शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोत्थितः ।
व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥ १२.११९.५ ॥
शरभ शरभाच्या स्थानी, सिंह सिंहासारखा उभा राहतो; व्याघ्र व्याघ्रासारखा स्थापावा, द्वीपी द्वीपीसारखा — तसेच.
12.119.6
कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि ।
प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा ॥ १२.११९.६ ॥
येथे योग्य कामांवर सेवकांना विधीप्रमाणे नेमावे; सेवकांना उलट स्थानी ठेवू नये — कर्मफळाची इच्छा करणाऱ्याने असे करावे.
12.119.7
यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः ।
भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः ॥ १२.११९.७ ॥
जो राजा मर्यादा ओलांडून उलट्या क्रमाने सेवकांची नियुक्ती करतो, तो मूर्ख प्रजेला संतुष्ट करू शकत नाही.
12.119.8
न बालिशा न च क्षुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रियाः ।
नाकुलीना जनाः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा गुणैषिणा ॥ १२.११९.८ ॥
गुणांची इच्छा करणाऱ्या राजाने आपल्या जवळ मूर्ख, क्षुद्र, अज्ञानी, असंयमी किंवा अकुलीन माणसे ठेवू नयेत.
12.119.9
साधवः कुलजाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः ।
अक्षुद्राः शुचयो दक्षाः स्युर्नराः पारिपार्श्वकाः ॥ १२.११९.९ ॥
सज्जन, कुलीन, शूर, ज्ञानी, असूयारहित, उदार, शुचिर्भूत आणि दक्ष माणसेच जवळचे सेवक असावीत.
12.119.10
उद्भूतास्तत्पराः शान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः ।
स्वेस्वे स्थानेऽनुपाकृष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः ॥ १२.११९.१० ॥
जे उन्नत, त्याच्याच प्रती निष्ठावंत, शांत, शुद्ध, स्वभावाने सज्जन व शुभ असून आपापल्या स्थानावरून ढळविले न गेलेले असतील, तेच राजाचे बाहेर संचार करणारे दूत असावेत.
12.119.11
सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत् ।
असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम् ॥ १२.११९.११ ॥
सिंहाच्या बाजूला सदैव सिंहासारखाच माणूस असावा; जो सिंह नाही, तो सिंहांच्या सोबत राहून सिंहासारखे फळ मिळवतो.
12.119.12
यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः ।
न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः ॥ १२.११९.१२ ॥
जो सिंह कुत्र्यांनी वेढलेला असून सिंहाच्या कर्मात व फळात रत असतो, तो कुत्र्यांनी सेवित असल्यामुळे सिंहाचे फळ भोगण्यास समर्थ नसतो.
12.119.13
एव मेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः ।
कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥ १२.११९.१३ ॥
हे मनुष्येंद्रा, अशा शूर, प्राज्ञ, बहुश्रुत आणि कुलीन लोकांसह मिळूनच संपूर्ण पृथ्वी जिंकता येते.
12.119.14
नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाप्राज्ञो ना महायशाः ।
संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर ॥ १२.११९.१४ ॥
राजाजवळ अज्ञानी, कुटिल, अप्राज्ञ किंवा अयशस्वी माणूस ठेवू नये; हे भृत्यवानांमध्ये श्रेष्ठा, राजांनी सेवक अशाच प्रकारे निवडावेत.
12.119.15
वाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा नराः ।
ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषु सान्त्वं सदा चरेत् ॥ १२.११९.१५ ॥
बाणाप्रमाणे सोडल्यासारखे स्वामीच्या कार्यात तत्पर माणसे जातात; राजहितात असलेल्या सेवकांशी नेहमी सांत्वनेने वागावे.
12.119.16
कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः ।
कोशमूला हि राजानः कोशवृद्धिकरो भवेत् ॥ १२.११९.१६ ॥
राजांनी प्रयत्नपूर्वक नेहमी खजिना सांभाळावा, कारण राजांचे मूळ खजिना आहे; त्यांनी खजिना वाढवणारे असावे.
12.119.17
कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितैः ।
सदा त्वं सत्सु संन्यस्तधनधान्यपको भव। ॥ १२.११९.१७ ॥
तुझे धान्यकोठार नेहमी चांगल्या प्रकारे साठवलेल्या धान्याने भरलेले असावे; तू नेहमी सज्जनांच्या हाती धन-धान्याची जबाबदारी देणारा हो.
12.119.18
नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः ।
वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते ॥ १२.११९.१८ ॥
तुझे सेवक नेहमी नियुक्त आणि रणकुशल असावेत; येथे घोड्यांच्या प्रयोगातही निपुणता इष्ट आहे.
12.119.19
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसत्कृतः ।
पौरकार्यहितान्वेक्षई भव कौरवनन्दन ॥ १२.११९.१९ ॥
हे कौरवनंदना, तू ज्ञाती आणि बांधवांची काळजी घेणारा हो, मित्र व नातेवाईकांकडून सन्मानित हो, आणि नगरवासीयांच्या कार्याकडे व हिताकडे लक्ष देणारा हो.
12.119.20
एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मषा ।
श्वाते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२.११९.२० ॥
ही तुझी स्थिर बुद्धी आहे; ही प्रज्ञाही तुला व्यर्थ सांगितलेली नाही. हे प्रिय वत्सा, याचे उदाहरण म्हणजे पांढरे केस असलेले (वृद्ध गुरू). आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?